PQQ, voluit pyrroloquinolinechinon, is een chinonverbinding die in cellen elektronen opneemt en weer afgeeft. Bacteriën gebruiken het als co-factor van hun enzymen. Bij mensen is die rol nooit aangetoond. Wat er wel is: kleine humane studies rond ontstekingsmarkers en aandacht, en een Europese toelating als novel food met een plafond van 20 mg per dag.
Wat is PQQ precies?
PQQ werd in 1979 beschreven als de co-factor van bacteriële dehydrogenases. De formule is C14H6N2O8. Het is geen vitamine, geen mineraal en geen aminozuur, maar een redoxmolecuul: het wisselt elektronen uit en keert daarna terug naar zijn uitgangsvorm. In supplementen zit vrijwel altijd het dinatriumzout, omdat de vrije zuurvorm slecht oplost.
Dat je die naam kent, heb je voor een groot deel aan Nederlands onderzoek te danken. Johannis A. Duine bouwde aan de Technische Universiteit Delft de enzymologie van de quinoproteïnen op, de enzymgroep die PQQ als co-factor draagt. In 1999 legde een team in Groningen de driedimensionale structuur van oplosbare glucosedehydrogenase met PQQ erin vast, tot op het niveau van het reactiemechanisme (Oubrie et al., EMBO J). De rol van PQQ in bacteriën is daarmee tot in detail bekend.
De rol bij zoogdieren is dat niet. In 2003 verscheen een artikel dat PQQ tot nieuwe B-vitamine bombardeerde. Twee jaar later publiceerden Felton en Anthony in datzelfde tijdschrift een weerlegging: het beschreven enzym bleek geen PQQ te bevatten. Sindsdien staat PQQ nergens in Europa als vitamine geregistreerd. Het is een novel food.
TWEE BEWERINGEN OVER PQQ, NAAST ELKAAR
Wat je online leest
- “PQQ is de veertiende vitamine.”
- “Je lichaam heeft PQQ nodig, net als vitamine C.”
- “Een tekort aan PQQ maakt je moe.”
Wat de literatuur zegt
- De claim uit 2003 werd in 2005 in Nature weerlegd: het enzym in kwestie bevat geen PQQ.
- Er bestaat geen erkende dagelijkse behoefte en geen tekortsyndroom bij mensen.
- De EFSA beoordeelde PQQ in 2017 als novel food, dus als nieuw voedingsmiddel, niet als vitamine.
Hoe werkt PQQ in je cellen?
Twee mechanismen worden onderzocht. Het eerste is antioxidatief: PQQ kan een elektron opnemen, doorgeven en opnieuw beginnen, waar vitamine C na één reactie is uitgewerkt en zelf moet worden geregenereerd. Wat zo’n eigenschap in een reageerbuis waard is voor een mens, is precies de vraag die het onderzoek naar oxidatieve stress tot nu toe onbeantwoord laat. Het tweede is interessanter en meteen ook zwakker onderbouwd bij mensen: PQQ zou de aanmaak van nieuwe mitochondriën aanjagen.
Die tweede route werd in 2010 in het Journal of Biological Chemistry uitgewerkt. In muizencellen zorgde PQQ voor fosforylering van de transcriptiefactor CREB en voor meer expressie van PGC-1α, de schakelaar die de bouw van mitochondriën aanstuurt. Het is een net verhaal. Let wel op wat er staat: dit is celwerk, geen mens.
DE ROUTE DIE IN CELMODELLEN IS BESCHREVEN
Waar zit PQQ in gewone voeding?
In kleine hoeveelheden zit PQQ in peterselie, groene thee, groene paprika, kiwi, natto en papaja. De hoeveelheden lopen in de microgrammen. De EFSA rekende het verschil voor toen ze het supplement beoordeelde: de voorgestelde inname van 20 mg per dag ligt minstens 250 keer hoger dan wat je normaal via voeding binnenkrijgt.
Dat cijfer is nuttiger dan het lijkt. Het betekent dat je met een supplement niet een gat in je voeding dicht, zoals bij ijzer of vitamine D, maar een dosis neemt die in de natuur nergens voorkomt. Wie “PQQ uit voeding halen” als strategie leest, moet weten dat de onderzochte doses langs die weg onhaalbaar zijn.
Wat laten de humane studies zien?
Er zijn er weinig, en ze zijn klein. Twee worden telkens aangehaald, dus loont het om te weten wat ze precies gemeten hebben.
Harris en collega’s lieten in 2013 tien proefpersonen, vijf vrouwen en vijf mannen, PQQ innemen in een cross-overopzet. In het eerste deel ging het om één dosis van 0,2 mg per kg lichaamsgewicht, in het tweede om 0,3 mg per kg per dag gedurende 76 uur. De standaard bloedwaarden, van cholesterol tot glucose, veranderden niet. Wel zagen ze verschuivingen in ontstekingsmarkers, waaronder CRP en interleukine-6, en in urinaire metabolieten van de oxidatieve stofwisseling.
Itoh en collega’s deden in 2016 een gerandomiseerde, placebogecontroleerde en dubbelblinde proef bij 41 gezonde ouderen. Twaalf weken lang kregen ze 20 mg PQQ-dinatriumzout of placebo. Op de Strooptest nam de interferentiescore in de PQQ-groep minder toe dan in de placebogroep. Op de ruimtelijke test was er alleen effect in het deel van de groep dat laag begon, onder de 70 punten. Bloed, urine en lichamelijk onderzoek lieten geen afwijkingen zien.
Dat is de volledige oogst bij mensen: tien deelnemers voor 76 uur, 41 deelnemers voor 12 weken. Een overzichtsartikel uit 2024 in Current Research in Food Science, dat op de Nederlandse zoekresultatenpagina zelf meedraait, komt tot dezelfde slotsom: veel dier- en celwerk, weinig mens.
| Studie | Deelnemers | Dosis en duur | Wat er gemeten is |
|---|---|---|---|
| Harris 2013 | 10 volwassenen | 0,3 mg/kg per dag, 76 uur | CRP, interleukine-6, urinaire metabolieten |
| Itoh 2016 | 41 gezonde ouderen | 20 mg per dag, 12 weken | Strooptest, ruimtelijk geheugen, veiligheidsparameters |
| Chowanadisai 2010 | muizencellen | celkweek | CREB-fosforylering, PGC-1α-expressie |
| EFSA 2017 | dossierbeoordeling | toxiciteitsstudie van 90 dagen | veiligheid bij 20 mg per dag |
Wat mag een PQQ-supplement in Nederland beweren?
Hier zit het verschil tussen een etiket lezen en een etiket begrijpen. PQQ-dinatriumzout is sinds uitvoeringsverordening (EU) 2018/1122 van 10 augustus 2018 opgenomen in de Unielijst van toegelaten nieuwe voedingsmiddelen. De toelating is smal omschreven: voedingssupplementen, volwassenen, maximaal 20 mg per dag, en uitdrukkelijk niet voor zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven.
Toelating is geen gezondheidsclaim. In het Europese claimregister staat voor PQQ niets. Nul goedgekeurde claims. Een verkoper mag dus niet op de verpakking zetten dat PQQ je energie geeft of je geheugen scherpt.
Kijk nu nog eens naar de Nederlandse productpagina’s. Op de bekendste staat “helpt vermoeidheid en moeheid te verminderen”. Die zin is toegestaan, maar hij hoort bij de vitamine B12 die in datzelfde capsule zit, op grond van verordening (EU) 432/2012. Hij zegt niets over PQQ. Wie dat weet, leest zo’n verpakking ineens anders. De NVWA houdt toezicht op precies dit soort teksten.
de veiligheidsmarge die de EFSA berekende tussen de dosis zonder waargenomen effect in dierproeven (100 mg/kg per dag over 90 dagen) en de toegelaten 20 mg per dag voor een volwassene van 70 kg
EFSA NDA Panel, EFSA Journal, 2017, DOI: 10.2903/j.efsa.2017.5058
Bijwerkingen, dosering en wie PQQ beter laat staan
In de twee humane studies traden geen afwijkende bloed- of urinewaarden op. Dat is geruststellend en tegelijk mager: 51 mensen samen, en de langste blootstelling duurde 12 weken. Over jarenlang gebruik is niets bekend.
Wat je in de praktijk tegenkomt aan klachten bij hogere doses, boven 40 mg per dag, gaat over slapeloosheid, hoofdpijn en maagklachten. Die meldingen komen uit gebruikerservaringen, niet uit gecontroleerd onderzoek, dus behandel ze als een signaal en niet als een bewezen effect. Het Europese plafond van 20 mg per dag is er niet voor niets.
Laat PQQ staan als je zwanger bent of borstvoeding geeft: de toelating sluit die groepen expliciet uit. Overleg met je huisarts of apotheker als je bloedverdunners, diabetesmedicatie of chemotherapie gebruikt, omdat een redoxactieve stof daar theoretisch op ingrijpt en er geen interactieonderzoek ligt. En verwacht van PQQ geen effect op een gewrichtsklacht of een pees: daarvoor kijk je naar een ontstekingsremmend supplement waarvan de ingrediënten wél op mensen zijn onderzocht.
Waarom PQQ en Q10 zo vaak samen in het schap staan
Zoek je in Nederland op PQQ, dan kom je vrijwel meteen bij een combinatiepotje uit. De redenering van de fabrikant is dat co-enzym Q10 elektronen doorgeeft in de ademhalingsketen die al bestaat, en PQQ de aanmaak van nieuwe mitochondriën zou aanjagen. Het is dezelfde redenering die je bij de voorlopers van NAD+ tegenkomt, waar de markers in de spier wel omhoog gingen en de gezondheidswinst uitbleef. Bestaande motor plus nieuwe motoren.
Het klinkt logisch en het is niet getoetst. Er bestaat geen humane studie waarin de combinatie tegen PQQ alleen is afgezet. De prijs van zo’n combinatie ligt wel hoger. Wat je op een etiket kunt controleren voordat je iets koopt: staat er PQQ-dinatriumzout, blijft de dagdosis op of onder 20 mg, en is de rest van de claim terug te voeren op een vitamine die er los in zit. Een merknaam op de voorkant hoort daar niet bij: bij luteïne is de bekendste merknaam simpelweg de vorm die in de grote proef werd gebruikt.
Voor wie zijn gewrichten wil ondersteunen na het vijftigste jaar is dat trouwens een nuttige gewoonte in het algemeen: bekijk per ingrediënt wat er is gemeten, zoals bij een supplement voor soepele gewrichten, in plaats van af te gaan op de mooiste zin op de voorkant.
Wat doet PQQ met je lichaam?
PQQ neemt elektronen op en geeft ze weer af, en werkt zo als redoxmolecuul. In celmodellen verhoogt het de expressie van PGC-1α, de schakelaar achter de aanmaak van mitochondriën. Bij mensen is die keten nooit compleet gemeten. Wat er bij mensen wel is gezien: verschuivingen in ontstekingsmarkers bij 10 deelnemers en een kleiner Stroop-effect bij 41 ouderen na 12 weken.
Wat zijn de bijwerkingen van PQQ?
In de twee gecontroleerde humane studies werden geen afwijkende bloed- of urinewaarden gevonden. Bij doses boven 40 mg per dag melden gebruikers slapeloosheid, hoofdpijn en maagklachten, maar dat komt uit ervaringen en niet uit onderzoek. Over gebruik langer dan 12 weken bestaan geen gegevens.
Hoeveel PQQ per dag is in Nederland toegestaan?
Maximaal 20 mg per dag, in voedingssupplementen, voor volwassenen. Dat plafond staat in uitvoeringsverordening (EU) 2018/1122, die PQQ-dinatriumzout op de Unielijst van nieuwe voedingsmiddelen zette. Zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven vallen buiten de toelating.
Is PQQ een vitamine?
Nee. Een publicatie uit 2003 stelde dat wel, maar die is in 2005 in Nature weerlegd: het betrokken enzym bevat geen PQQ. Er is voor mensen geen dagelijkse behoefte vastgesteld en geen tekortbeeld beschreven. In Europa geldt PQQ als nieuw voedingsmiddel.
Zit PQQ ook in gewone voeding?
Ja, in microgrammen: peterselie, groene thee, groene paprika, kiwi, natto en papaja. De EFSA stelde vast dat de toegelaten 20 mg per dag minstens 250 keer hoger ligt dan de gebruikelijke inname via voeding. Die dosis via je bord halen kan dus niet.
Waarom worden PQQ en Q10 vaak samen verkocht?
Omdat de twee stoffen op papier verschillende stappen raken: Q10 in de bestaande ademhalingsketen, PQQ bij de aanmaak van nieuwe mitochondriën. Er bestaat geen humane studie die de combinatie vergelijkt met PQQ alleen. De meerprijs is er wel.
Mag een PQQ-supplement zeggen dat het energie geeft?
Nee. In het Europese register staat geen enkele goedgekeurde gezondheidsclaim voor PQQ. Zinnen als “vermindert vermoeidheid en moeheid” op Nederlandse verpakkingen horen bij een vitamine die los in het product zit, meestal B12, op grond van verordening (EU) 432/2012. De NVWA houdt toezicht op die teksten.
Bronnen
Yan T., Nisar M.F., Hu X. et al. Pyrroloquinoline Quinone (PQQ): Its impact on human health and potential benefits. Current Research in Food Science, 2024. DOI: 10.1016/j.crfs.2024.100889
Harris C.B., Chowanadisai W., Mishchuk D.O., Satre M.A., Slupsky C.M., Rucker R.B. Dietary pyrroloquinoline quinone (PQQ) alters indicators of inflammation and mitochondrial-related metabolism in human subjects. The Journal of Nutritional Biochemistry, 2013. DOI: 10.1016/j.jnutbio.2013.07.008
Itoh Y., Hine K., Miura H. et al. Effect of the Antioxidant Supplement Pyrroloquinoline Quinone Disodium Salt (BioPQQ) on Cognitive Functions. Advances in Experimental Medicine and Biology, 2016. DOI: 10.1007/978-1-4939-3023-4_40
Chowanadisai W., Bauerly K.A., Tchaparian E., Wong A., Cortopassi G.A., Rucker R.B. Pyrroloquinoline quinone stimulates mitochondrial biogenesis through cAMP response element-binding protein phosphorylation and increased PGC-1α expression. Journal of Biological Chemistry, 2010. DOI: 10.1074/jbc.M109.030130
EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies. Safety of pyrroloquinoline quinone disodium salt as a novel food pursuant to Regulation (EC) No 258/97. EFSA Journal, 2017. DOI: 10.2903/j.efsa.2017.5058
Oubrie A., Rozeboom H.J., Kalk K.H., Olsthoorn A.J.J., Duine J.A., Dijkstra B.W. Structure and mechanism of soluble quinoprotein glucose dehydrogenase. The EMBO Journal, 1999. DOI: 10.1093/emboj/18.19.5187
Felton L.M., Anthony C. Biochemistry: role of PQQ as a mammalian enzyme cofactor? Nature, 2005. DOI: 10.1038/nature03322
Akagawa M., Nakano M., Ikemoto K. Recent progress in studies on the health benefits of pyrroloquinoline quinone. Bioscience, Biotechnology, and Biochemistry, 2016. DOI: 10.1080/09168451.2015.1062715
