PQQ, czyli pirolochinolinochinon, to niewielka cząsteczka o właściwościach redoks, reklamowana jako sposób na budowę nowych mitochondriów. Badania na komórkach są mocne, badania na ludziach obejmują łącznie kilkadziesiąt osób. W Unii Europejskiej wolno sprzedawać maksymalnie 20 mg dziennie, i tylko osobom dorosłym.
W polskiej wyszukiwarce hasło „pqq” prowadzi niemal wyłącznie do sklepów. Osiem pierwszych wyników to w większości karty produktu: suplementy diety po 30 i 60 kapsułek, w cenie od 45 do 300 złotych, zwykle z obietnicą energii i lepszych funkcji poznawczych. Tekstu, który mówi, ile osób w ogóle przebadano i co dokładnie zapisano w zezwoleniu na sprzedaż, nie ma tam żadnego. Poniżej znajdziesz jedno i drugie.
Czym jest PQQ i dlaczego nie jest witaminą
Pirolochinolinochinon odkryto w latach siedemdziesiątych u bakterii wykorzystujących metanol, gdzie pełni funkcję kofaktora enzymów utleniających alkohole. Cząsteczka ma wzór C14H6N2O8 i buduje ją układ trzech połączonych pierścieni z trzema grupami karboksylowymi. Rozpuszcza się w wodzie.
Nazwa „witamina młodości”, chętnie używana w opisach suplementów, jest myląca. Witamina to związek, którego brak wywołuje u człowieka określony zespół objawów niedoboru. Dla PQQ takiego zespołu nigdy u ludzi nie opisano, nie ustalono też żadnego zapotrzebowania ani normy spożycia. Przez pewien czas kandydował do roli czternastej witaminy, po odkryciu w 2003 roku enzymu, który miałby go potrzebować. Późniejsze prace tego nie potwierdziły.
Ciekawsza jest inna cecha. PQQ wytrzymuje wielokrotnie powtarzane cykle utleniania i redukcji, podczas gdy typowy przeciwutleniacz zużywa się po jednym; podobną parę redoks tworzy kwas alfa liponowy, który dodatkowo odtwarza witaminę C i glutation. To właśnie ta stabilność, a nie jakaś nadzwyczajna siła, stoi za liczbami rzędu tysięcy cykli, które krążą w opisach produktów.
Biogeneza mitochondriów: skąd wzięła się cała historia
Punktem wyjścia jest praca Winyoo Chowanadisaia z zespołem Roberta Ruckera, opublikowana w Journal of Biological Chemistry w 2010 roku. Autorzy pokazali, że PQQ uruchamia fosforylację czynnika CREB i zwiększa ekspresję PGC-1 alfa, białka sterującego powstawaniem nowych mitochondriów. Ten sam szlak wraca w opisach gospodarki NAD+, gdzie liczbę i sprawność mitochondriów najpewniej podnosi trening, a nie kapsułka.
Wynik jest solidny i wielokrotnie cytowany. Ma jednak cechę, o której opisy produktów milczą: uzyskano go w hodowli komórek i u gryzoni, nie u ludzi. Między działaniem na linię komórkową a efektem u człowieka po kapsułce leży cała farmakokinetyka: wchłanianie, rozkład w wątrobie, wydalanie z moczem i stężenie, jakie faktycznie dociera do tkanki.
To rozróżnienie warto zapamiętać, bo wraca przy każdym haśle o „budowaniu mitochondriów”. Mechanizm opisany w komórce jest hipotezą dotyczącą człowieka, a nie dowodem.
Co dokładnie zmierzono u ludzi
Badań z udziałem ludzi jest kilka, wszystkie małe, w większości japońskie i prowadzone na jednym preparacie handlowym. Zestawiłem je w tabeli, żeby skala była widoczna od razu.
| Badanie | Uczestnicy | Dawka i czas | Zmierzony wynik |
|---|---|---|---|
| Chowanadisai, 2010 | hodowle komórek i gryzonie | model doświadczalny | Wzrost ekspresji PGC-1 alfa i fosforylacji CREB |
| Harris, 2013 | 10 osób, 5 kobiet i 5 mężczyzn | 0,3 mg na kilogram dziennie, 76 godzin | Spadek białka C-reaktywnego i interleukiny 6 w osoczu |
| Nakano, 2015 | 29 osób w wieku 40 do 57 lat | 20 mg dziennie, 12 tygodni | Cholesterol LDL ze 136,1 do 127,0 mg/dl, granicznie istotnie |
| Nakano, 2016 | 20 osób w wieku 50 do 70 lat | 20 mg dziennie, 12 tygodni | Wzrost stężenia hemoglobiny w prawej korze przedczołowej |
Przeczytaj jeszcze raz drugą kolumnę. Dziesięć osób, dwadzieścia osób, dwadzieścia dziewięć osób. Dla porównania: badania, na których opierają się zalecenia dotyczące witaminy D czy kwasów omega-3, liczą tysiące uczestników. To nie znaczy, że PQQ nie działa. Znaczy, że nikt jeszcze porządnie tego nie sprawdził.
Praca Harrisa z 2013 roku jest przy tym najciekawsza. Po trzech dobach przyjmowania 0,3 mg na kilogram masy ciała spadły dwa markery stanu zapalnego, białko C-reaktywne i interleukina 6, a w moczu zmieniły się metabolity związane z pracą mitochondriów. Standardowe wyniki, takie jak cholesterol czy glukoza, pozostały bez zmian. Jeżeli szukasz sposobu na obniżenie przewlekłego stanu zapalnego, mocniejsze dane ma kurkumina o zwiększonej przyswajalności, badana na setkach osób, a nie na dziesięciu.
Status prawny PQQ w Polsce: nowa żywność od 2018 roku
To część, której nie znajdziesz na żadnej z kart produktu w pierwszej dziesiątce wyników, choć dotyczy ona bezpośrednio tego, co kupujesz. Sól disodowa pirolochinolinochinonu nie jest w Unii Europejskiej zwykłym składnikiem. Ma status nowej żywności i została dopuszczona do obrotu 2 września 2018 roku, rozporządzeniem wykonawczym Komisji numer 2018/1122.
Maksymalna dzienna porcja soli disodowej chinonu pirolochinoliny dopuszczona w suplementach żywnościowych na terenie Unii Europejskiej, wyłącznie dla osób dorosłych.
Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/1122 z 10 sierpnia 2018 roku
Zezwolenie zawiera cztery warunki, które da się sprawdzić na opakowaniu w aptece.
Nazwa na etykiecie jest narzucona. Polski tekst rozporządzenia wymaga oznaczenia składnika jako „sól disodowa chinonu pirolochinoliny”. Jeśli na opakowaniu widnieje wyłącznie skrót albo nazwa handlowa, producent nie spełnia wymogu.
Maksimum to 20 mg na dobę. Nie jest to zalecana dawka ani norma żywieniowa, tylko górna granica, którą Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności uznał za bezpieczną. Odpowiada ona 0,29 mg na kilogram masy ciała u osoby ważącej 70 kg. Preparaty z 40 mg w porcji, spotykane w polskich sklepach, wykraczają poza ten warunek.
Obowiązkowe ostrzeżenie. Każdy suplement z tym składnikiem musi nosić zdanie: niniejszy suplement żywnościowy może być spożywany wyłącznie przez osoby dorosłe, z wyjątkiem kobiet w ciąży i karmiących piersią. Wyłączenie nie wynika ze stwierdzonej szkodliwości, tylko z braku danych w tych grupach.
Określone pochodzenie. Dopuszczony surowiec powstaje w fermentacji prowadzonej przez niemodyfikowaną genetycznie bakterię Hyphomicrobium denitrificans szczep CK-275, a jego czystość musi wynosić co najmniej 99,0 procent w przeliczeniu na suchą masę.
Do tego dochodzi rzecz, o której warto wiedzieć przed lekturą reklam. W unijnym rejestrze dozwolonych oświadczeń zdrowotnych PQQ nie ma ani jednego wpisu. Producent nie może więc legalnie napisać, że jego kapsułka poprawia pamięć, dodaje energii albo buduje mitochondria, nawet jeśli powołuje się na badania.
PQQ a koenzym Q10: czy łączenie ma sens
Większość polskich preparatów sprzedaje PQQ razem z koenzymem Q10, zwykle w porcji 20 mg i 50 mg. Argument brzmi: obie cząsteczki to chinony pracujące przy mitochondrium, więc powinny się uzupełniać. Warto rozdzielić to, co o nich wiadomo.
KOENZYM Q10
Przenosi elektrony w łańcuchu oddechowym. Organizm wytwarza go sam, a produkcja spada z wiekiem i przy statynach. Badany na tysiącach osób, głównie w niewydolności serca.
PQQ
Nie uczestniczy w łańcuchu oddechowym. Ma wpływać na powstawanie nowych mitochondriów przez PGC-1 alfa, co wykazano w komórkach. U ludzi przebadany na kilkudziesięciu osobach.
POŁĄCZENIE
Żadne badanie nie porównało zestawu PQQ z Q10 wobec samego Q10 u ludzi. Przewaga połączenia pozostaje założeniem opartym na mechanizmie.
Jeżeli mimo wszystko decydujesz się na taki preparat, sprawdź dwie rzeczy na etykiecie: czy zawartość PQQ nie przekracza 20 mg w porcji dziennej oraz czy koenzym Q10 występuje w postaci ubichinolu czy ubichinonu. To druga zmienna, która realnie zmienia cenę.
Źródła PQQ w pożywieniu i dawkowanie
Tetsuo Kumazawa zmierzył zawartość wolnego PQQ w produktach spożywczych metodą chromatografii gazowej sprzężonej ze spektrometrią mas i opublikował wyniki w Biochemical Journal w 1995 roku. Związek wykryto w każdej badanej próbce, w zakresie od 3,7 do 61 nanogramów na gram. Na liście znalazły się między innymi natto, pietruszka, zielona herbata, papryka, kiwi i papaja.
Przelicz to na porcję. Nanogram to miliardowa część grama, więc nawet produkt z górnej granicy zakresu dostarcza w stugramowej porcji około sześciu mikrogramów. Kapsułka zawiera 20 miligramów, czyli mniej więcej trzy tysiące razy więcej. Żadna dieta nie zbliża się do dawek stosowanych w badaniach i nie ma powodu, żeby próbowała: niedoboru PQQ u człowieka nigdy nie opisano.
Co do pory przyjmowania, nie ma badania, które by ją porównywało. W cytowanych wyżej próbach preparat podawano raz dziennie przez dwanaście tygodni, bez określania pory. Zalecenie „rano, do posiłku z tłuszczem”, powtarzane w polskich poradnikach, wynika z analogii do koenzymu Q10, a nie z danych o PQQ.
Skutki uboczne i kto powinien uważać
W badaniach na ludziach przy 20 mg dziennie przez dwanaście tygodni nie odnotowano istotnych działań niepożądanych, a standardowe parametry krwi pozostały prawidłowe. Trzeba jednak pamiętać o skali: przy dwudziestu uczestnikach wykrywalne są tylko zdarzenia bardzo częste.
Przed rozpoczęciem suplementacji sprawdź też, co jeszcze przyjmujesz. Produkty łączące PQQ z ekstraktami roślinnymi, astaksantyną i polifenolami potrafią zawierać kilkanaście składników w jednej kapsułce, a wtedy trudno powiedzieć, co odpowiada za efekt i co za ewentualną interakcję. Ta sama arytmetyka dotyczy preparatów na oczy, gdzie liczy się zawartość składnika w porcji, a nie masa ekstraktu.
Cztery grupy powinny odpuścić albo skonsultować się z lekarzem. Kobiety w ciąży i karmiące piersią, ponieważ wyklucza je samo zezwolenie. Osoby poniżej osiemnastego roku życia, z tego samego powodu. Osoby przyjmujące leki przeciwzakrzepowe, ponieważ dane o interakcjach po prostu nie istnieją. Osoby z chorobą nerek, bo PQQ wydala się z moczem i u zwierząt przy wysokich dawkach obserwowano zmiany w nerkach.
Podsumowanie brzmi trzeźwo. PQQ ma dobrze opisany mechanizm w komórce, jasny status prawny w Unii i bardzo skromną bazę dowodową u ludzi. Jeśli szukasz czegoś, co poprawi codzienną energię, więcej zmieni sen, ruch i leczenie tego, co ten ruch ogranicza, na przykład bólu przy zmianach zwyrodnieniowych stawów. Kapsułka z pirolochinolinochinonem jest ciekawostką, a nie fundamentem.
Na co pomaga PQQ?
U ludzi zmierzono trzy rzeczy: spadek białka C-reaktywnego i interleukiny 6 po trzech dobach u dziesięciu osób, obniżenie cholesterolu LDL ze 136,1 do 127,0 mg/dl po dwunastu tygodniach u 29 osób oraz wzrost przepływu krwi w korze przedczołowej u 20 osób. Żadne oświadczenie zdrowotne dotyczące PQQ nie zostało dopuszczone w Unii Europejskiej.
Jaka jest dzienna dawka PQQ?
Rozporządzenie wykonawcze (UE) 2018/1122 dopuszcza maksymalnie 20 mg soli disodowej chinonu pirolochinoliny na dobę w suplementach żywnościowych. To górna granica bezpieczeństwa, a nie zalecana porcja: żadnej normy spożycia dla PQQ nie ustalono, bo nie opisano u ludzi zespołu niedoboru.
Jakie są skutki uboczne PQQ?
W badaniach przy 20 mg dziennie przez dwanaście tygodni nie odnotowano istotnych działań niepożądanych, ale grupy liczyły po dwadzieścia i dwadzieścia dziewięć osób, więc rzadkie zdarzenia byłyby niewykrywalne. Zezwolenie wyklucza kobiety w ciąży, karmiące piersią i osoby niepełnoletnie z powodu braku danych.
Kiedy brać PQQ?
Nie ma badania porównującego porę przyjmowania. W próbach klinicznych preparat podawano raz dziennie przez dwanaście tygodni, bez określania godziny. Popularna rada o przyjmowaniu rano z tłustym posiłkiem pochodzi z analogii do koenzymu Q10.
Gdzie występuje PQQ w pożywieniu?
W badaniu Kumazawy z 1995 roku wykryto go w każdej badanej próbce żywności, w zakresie od 3,7 do 61 nanogramów na gram, między innymi w natto, pietruszce, zielonej herbacie, papryce, kiwi i papai. Stugramowa porcja dostarcza więc kilku mikrogramów, czyli około trzy tysiące razy mniej niż kapsułka.
Który suplement PQQ wybrać?
Sprawdź trzy rzeczy na etykiecie. Czy składnik jest oznaczony jako „sól disodowa chinonu pirolochinoliny”, bo tej nazwy wymaga prawo. Czy porcja dzienna nie przekracza 20 mg. Czy widnieje obowiązkowe zdanie o spożyciu wyłącznie przez osoby dorosłe z wyjątkiem kobiet w ciąży i karmiących.
Czy warto łączyć PQQ z koenzymem Q10?
Żadne badanie u ludzi nie porównało zestawu PQQ z Q10 wobec samego koenzymu Q10. Przesłanką jest mechanizm: obie cząsteczki to chinony działające przy mitochondrium. Kupując połączenie, płacisz więc za hipotezę, a nie za udokumentowaną przewagę.
Źródła
Panel EFSA do spraw Produktów Dietetycznych, Żywienia i Alergii (NDA). Safety of pyrroloquinoline quinone disodium salt as a novel food pursuant to Regulation (EC) No 258/97. EFSA Journal, 2017. DOI: 10.2903/j.efsa.2017.5058
Harris C.B., Chowanadisai W., Mishchuk D.O., Satre M.A., Slupsky C.M., Rucker R.B. Dietary pyrroloquinoline quinone (PQQ) alters indicators of inflammation and mitochondrial-related metabolism in human subjects. The Journal of Nutritional Biochemistry, 2013. DOI: 10.1016/j.jnutbio.2013.07.008
Chowanadisai W., Bauerly K.A., Tchaparian E., Wong A., Cortopassi G.A., Rucker R.B. Pyrroloquinoline Quinone Stimulates Mitochondrial Biogenesis through cAMP Response Element-binding Protein Phosphorylation and Increased PGC-1 alpha Expression. Journal of Biological Chemistry, 2010. DOI: 10.1074/jbc.M109.030130
Nakano M., Kawasaki Y., Suzuki N., Takara T. Effects of Pyrroloquinoline Quinone Disodium Salt Intake on the Serum Cholesterol Levels of Healthy Japanese Adults. Journal of Nutritional Science and Vitaminology, 2015. DOI: 10.3177/jnsv.61.233
Nakano M., Murayama Y., Hu L., Ikemoto K., Uetake T., Sakatani K. Effects of Antioxidant Supplements (BioPQQ) on Cerebral Blood Flow and Oxygen Metabolism in the Prefrontal Cortex. Advances in Experimental Medicine and Biology, 2016. DOI: 10.1007/978-3-319-38810-6_29
Kumazawa T., Sato K., Seno H., Ishii A., Suzuki O. Levels of pyrroloquinoline quinone in various foods. Biochemical Journal, 1995. DOI: 10.1042/bj3070331
Rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2018/1122 z dnia 10 sierpnia 2018 r. zezwalające na wprowadzenie na rynek soli disodowej chinonu pirolochinoliny jako nowej żywności, tekst polski, załącznik, tabele 1 i 2.
