Kwas alfa liponowy (ALA) to cząsteczka, którą organizm wytwarza sam i która pracuje zarówno w wodzie, jak i w tłuszczu. Najlepiej udokumentowane zastosowanie to objawy neuropatii cukrzycowej przy dawce 600 mg dziennie. Przy odchudzaniu efekt jest realny, ale mały: około jednego kilograma.
W polskiej aptece ta sama substancja stoi na dwóch różnych półkach. Raz jako suplement diety w kapsułce, raz jako lek na receptę o nazwie kwas tioktynowy. To nie jest przypadek ani chwyt marketingowy, tylko konsekwencja tego, jak wyglądają badania nad tą cząsteczką. Zanim kupisz pierwsze opakowanie, warto wiedzieć, która wersja historii dotyczy ciebie.
Czym jest kwas alfa liponowy i skąd wzięła się nazwa „uniwersalny antyoksydant”
Kwas alfa liponowy powstaje w mitochondriach i jest tam potrzebny jako kofaktor enzymów, które rozkładają pirogronian i alfa-ketoglutaran. Bez niego przemiana glukozy w energię się zatrzymuje, podobnie jak bez NAD+, koenzymu przenoszącego elektrony w łańcuchu oddechowym. To jego pierwotna, całkiem zwyczajna rola. Rozgłos przyszedł z zupełnie innej strony.
Cząsteczka ma dwie grupy siarkowe i występuje w organizmie w dwóch postaciach: utlenionej i zredukowanej, nazywanej kwasem dihydroliponowym. Ta para działa jak przełącznik redoks. Zespół Kate Petersen Shay z Oregon State University zebrał w 2009 roku to, co wiadomo o mechanizmach: ALA wyłapuje wolne rodniki, wiąże metale ciężkie, odbudowuje wewnątrzkomórkowy poziom glutationu, który spada z wiekiem, uruchamia przez czynnik Nrf2 enzymy drugiej fazy detoksykacji i hamuje szlak NF-kappa B.
Określenie „uniwersalny antyoksydant” bierze się stąd, że ALA rozpuszcza się i w wodzie, i w tłuszczach. Witamina C pracuje w osoczu, witamina E w błonie komórkowej, a kwas liponowy w obu miejscach. Dodatkowo potrafi przywrócić do formy czynnej witaminę C i glutation, które same zdążyły się utlenić.
Autorzy tego samego przeglądu zwracają jednak uwagę na coś, co ginie w reklamach. Korzystne efekty pojawiają się już przy stężeniach rzędu pojedynczych mikromoli, czyli tam, gdzie klasyczne wymiatanie rodników jeszcze nie działa. Znaczna część działania ALA to więc sygnalizacja komórkowa, a nie antyoksydacja w ścisłym znaczeniu.
R czy S: dlaczego forma zmienia to, co kupujesz
Kwas liponowy jest cząsteczką chiralną, występuje w dwóch odbiciach lustrzanych. Organizm człowieka i wszystkie żywe komórki wytwarzają wyłącznie postać R. Synteza chemiczna daje natomiast mieszaninę pół na pół: połowa R, połowa S. Ta mieszanina nazywa się racematem i to ona kryje się pod krótkim opisem „kwas alfa liponowy” na większości etykiet.
Stąd bierze się cała dyskusja o formie R. Sprzedawcy suplementów przedstawiają ją jako wersję kilkukrotnie mocniejszą. Problem w tym, że badania kliniczne, na które wszyscy się powołują, prowadzono na racemacie. Zarówno SYDNEY 2, jak i NATHAN 1, dwa największe badania nad neuropatią, testowały zwykłą mieszaninę R i S.
FORMA R KONTRA RACEMAT: CO NAPRAWDĘ WIADOMO
Co mówi etykieta
- „Forma R jest naturalna, więc działa kilka razy silniej.”
- „Racemat to gorszy, tańszy zamiennik.”
- „Wystarczy mniejsza dawka R, żeby uzyskać ten sam efekt.”
Co pokazują badania
- Postać R jest rzeczywiście tą, którą wytwarza komórka, i lepiej się wchłania.
- Cała dokumentacja kliniczna dotycząca neuropatii powstała na racemacie 600 mg.
- Nie ma badania, które porównałoby oba warianty na tym samym punkcie końcowym u ludzi.
Wniosek praktyczny jest prosty. Jeśli szukasz efektu opisanego w badaniach, sięgasz po dawkę, którą w tych badaniach zastosowano, czyli 600 mg racematu. Jeśli kupujesz formę R, płacisz więcej za lepszą farmakokinetykę, ale nie za mocniejsze dowody. Stabilizowane sole sodowe lub potasowe formy R są trwalsze niż czysty kwas R, który łatwo polimeryzuje w wilgoci i cieple.
Neuropatia cukrzycowa: najlepiej zbadane zastosowanie
Tu dowody są najmocniejsze i to one wyjaśniają obecność ALA w rejestrze leków. Obwodowa neuropatia cukrzycowa objawia się piekącym bólem stóp, kłuciem, mrowieniem i drętwieniem. Uszkodzenie nerwu ma komponent oksydacyjny, więc antyoksydant był logicznym kandydatem.
Badanie SYDNEY 2, opublikowane w Diabetes Care w 2006 roku przez zespół Dana Zieglera, objęło 181 pacjentów z Rosji i Izraela. Przez pięć tygodni otrzymywali oni doustnie 600, 1200 albo 1800 mg ALA raz dziennie, albo placebo. Wynik mierzono skalą Total Symptom Score, obejmującą ból kłujący, ból piekący, parestezje i drętwienie stóp.
SYDNEY 2: ODSETEK PACJENTÓW Z POPRAWĄ OBJAWÓW O CO NAJMNIEJ POŁOWĘ
Średni wynik TSS spadł o 4,9 punktu, czyli o 51 procent, w grupie 600 mg, wobec 2,9 punktu i 32 procent w grupie placebo. Odsetek osób z poprawą o co najmniej połowę wyniósł 62 procent przy 600 mg i 26 procent przy placebo. Autorzy zamknęli to zdaniem, które warto zapamiętać: dawka 600 mg raz dziennie daje najlepszą relację korzyści do ryzyka. Wyższe dawki nie działały mocniej, a nudności, wymioty i zawroty głowy narastały wraz z dawką.
Drugie badanie studzi entuzjazm. NATHAN 1 z 2011 roku śledziło 460 pacjentów przez cztery lata przy dawce 600 mg. Główny, złożony punkt końcowy nie wypadł istotnie lepiej niż placebo. Poprawa pojawiła się w drugorzędowych miarach uszkodzenia nerwu, a mniej osób w grupie ALA doświadczyło progresji objawów. Poważne zdarzenia niepożądane były jednak częstsze przy ALA niż przy placebo, 38,1 procent wobec 28,0 procent.
Odpowiedź na pytanie, czy ALA regeneruje nerwy, brzmi więc: łagodzi objawy w ciągu kilku tygodni, natomiast po czterech latach nie udowodniono, żeby odbudowywał uszkodzone włókna.
Kwas alfa liponowy a odchudzanie: ile realnie waży efekt
To drugi powód, dla którego Polacy szukają tej substancji, i miejsce, w którym reklama rozjeżdża się z danymi najmocniej. Efekt istnieje, jest powtarzalny i został policzony w dwóch niezależnych metaanalizach.
Nazli Namazi z zespołem zebrała w 2018 roku dwanaście badań z grupą kontrolną przyjmującą placebo. Suplementacja ALA obniżyła masę ciała o 0,69 kg i BMI o 0,38 kg/m². Obwód talii nie zmienił się istotnie. Rok wcześniej Suat Kucukgoncu przeanalizował dziesięć badań randomizowanych i uzyskał różnicę 1,27 kg na korzyść ALA oraz spadek BMI o 0,43 kg/m². Dawka nie wpływała na wielkość efektu.
Jeden kilogram przez kilka miesięcy. To nie jest wynik, dla którego zmienia się plan żywieniowy, i sami autorzy pierwszej metaanalizy piszą wprost, że ALA raczej nie jest opłacalny jako środek odchudzający. Utrzymanie wskaźnika masy ciała w przedziale od 18,5 do 24,9 należy natomiast do pięciu nawyków, które w dużych kohortach realnie przesuwały ryzyko zgonu. Podają za to granicę bezpieczeństwa: do 1200 mg dziennie.
Gdzie jest najwięcej kwasu alfa liponowego w jedzeniu
W żywności kwas liponowy występuje przede wszystkim w postaci związanej z lizyną w białkach, jako lipoilizyna. Najbogatsze są tkanki o dużej gęstości mitochondriów: podroby, zwłaszcza wątroba, serce i nerki, a z roślin szpinak, brokuły, brukselka i pomidory. Drożdże piwne również go zawierają.
Skala jest tu jednak nieporównywalna. Zawartość w produktach liczy się w mikrogramach na gram, a kapsułka dostarcza 600 mg wolnego kwasu. Żadna dieta nie zbliża się do dawek badanych klinicznie i żadna nie musi: organizm wytwarza tyle ALA, ile potrzebuje do pracy mitochondriów. Suplementacja to osobna historia, farmakologia, a nie uzupełnianie niedoboru.
Dawkowanie, pora przyjmowania i wchłanianie
Dawka z badań to 600 mg raz dziennie. Wyższe wartości nie poprawiły wyniku w SYDNEY 2, a pogorszyły tolerancję. Suplementy z 300 mg wymagają dwóch kapsułek, jeśli chcesz odtworzyć protokół badania.
Pora ma znaczenie, bo pokarm obniża wchłanianie. Standardem w badaniach i w ulotkach leków jest przyjęcie na czczo, około pół godziny przed pierwszym posiłkiem. Jeśli przyjmujesz ALA wieczorem, zachowaj ten sam odstęp od kolacji. Cząsteczka znika z krwi szybko, w ciągu kilkudziesięciu minut, więc nie ma sensu rozbijać dawki na drobne porcje w nadziei na stałe stężenie.
Pierwsze złagodzenie objawów neuropatii pojawiało się w badaniach po kilku tygodniach, nie po kilku dniach. Trzy do pięciu tygodni to realny horyzont oceny.
Z czym nie łączyć kwasu alfa liponowego i kto powinien uważać
Cztery sytuacje wymagają rozmowy z lekarzem, zanim sięgniesz po pierwszą kapsułkę.
Cukrzyca leczona insuliną lub lekami doustnymi. ALA poprawia wykorzystanie glukozy, więc dodany do terapii może obniżyć cukier bardziej, niż przewidywał lekarz. Objawy hipoglikemii to potliwość, drżenie i splątanie. Kontroluj glikemię częściej przez pierwsze dwa tygodnie.
Choroby tarczycy. Ulotki leków z kwasem tioktynowym odnotowują możliwy wpływ na przemianę hormonów tarczycy, a wchłanianie lewotyroksyny również wymaga pustego żołądka. Odstęp co najmniej czterech godzin między preparatami porządkuje sprawę.
Preparaty żelaza, wapnia i magnezu. Kwas liponowy wiąże metale, co jest jednym z jego opisanych mechanizmów. Przyjęty razem z minerałem zmniejsza wchłanianie obu. Rozdziel je na różne pory dnia.
Niedobór witaminy B1 i regularne picie alkoholu. ALA nasila zapotrzebowanie na tiaminę. U osób pijących ryzyko niedoboru jest wyjściowo wyższe.
Ciąża i karmienie piersią pozostają poza zakresem badań, więc suplementacja nie jest tam zalecana. Najczęstsze działania niepożądane przy dawkach doustnych to nudności, wymioty i zawroty głowy, zależne od dawki. Rzadko opisywano wysypki i reakcje skórne.
Suplement czy lek? Status kwasu alfa liponowego w Polsce
To rozróżnienie, którego nie znajdziesz w większości polskich poradników, a zmienia całą perspektywę. W Rejestrze Produktów Leczniczych figuruje osiem pozwoleń dla substancji o nazwie Acidum thiocticum, czyli kwas tioktynowy, sklasyfikowanej pod kodem ATC A16AX01. Są to między innymi Thiogamma, Neurolipon-MIP 600, Alatic oraz preparaty generyczne, w postaci tabletek powlekanych 600 mg i roztworów do infuzji.
Kwas tioktynowy i kwas alfa liponowy to ta sama cząsteczka pod dwiema nazwami. Różnica między lekiem a suplementem nie leży w składzie, tylko w tym, co producent musiał udowodnić. Lek przeszedł ocenę skuteczności i bezpieczeństwa dla konkretnego wskazania i ma ulotkę z interakcjami. Suplement diety podlega wyłącznie prawu żywnościowemu i nie ma prawa obiecywać leczenia.
Dlatego w unijnym rejestrze dozwolonych oświadczeń zdrowotnych nie znajdziesz żadnego wpisu dla kwasu alfa liponowego. Producent suplementu może napisać, co zawiera opakowanie. Nie może napisać, że łagodzi ból neuropatyczny, mimo że takie badania istnieją. Jeśli szukasz kwasu liponowego z powodu objawów neuropatii, właściwym adresem jest diabetolog lub neurolog, a nie półka z suplementami.
Kwas alfa liponowy dobrze pokazuje różnicę między cząsteczką ciekawą a cząsteczką cudowną. Ma zbadane wskazanie, w którym pomaga wielu osobom. Ma też długą listę zastosowań przypisywanych mu na wyrost. W codziennym wsparciu stanów zapalnych sensowniej działają dobrze przyswajalne formuły roślinne, na przykład kurkumina o zwiększonej biodostępności, a przy bólu stawów w grę wchodzi wsparcie przy zmianach zwyrodnieniowych. Wybór zależy od tego, co realnie chcesz osiągnąć.
Na co pomaga kwas alfa liponowy (ALA)?
Najlepiej udokumentowane jest łagodzenie objawów obwodowej neuropatii cukrzycowej: bólu piekącego i kłującego, parestezji i drętwienia stóp. W badaniu SYDNEY 2 poprawę o co najmniej połowę uzyskało 62 procent pacjentów na 600 mg wobec 26 procent na placebo. Przy odchudzaniu efekt jest istotny statystycznie, ale mały, rzędu jednego kilograma.
Kiedy najlepiej brać kwas alfa liponowy?
Na czczo, około trzydziestu minut przed posiłkiem. Pokarm obniża wchłanianie, dlatego w badaniach klinicznych i w ulotkach leków z kwasem tioktynowym stosuje się właśnie taki schemat. Pora dnia ma mniejsze znaczenie niż odstęp od jedzenia.
Z czym nie należy łączyć kwasu alfa liponowego?
Nie łącz go w jednym momencie z preparatami żelaza, wapnia i magnezu, bo wiąże metale i obniża wchłanianie obu stron. Zachowaj też odstęp od lewotyroksyny. Przy cukrzycy leczonej insuliną lub lekami doustnymi możliwe jest nadmierne obniżenie glikemii, więc decyzję podejmuje lekarz prowadzący.
Gdzie jest najwięcej kwasu alfa liponowego?
W tkankach bogatych w mitochondria: w podrobach, przede wszystkim w wątrobie, sercu i nerkach, a wśród roślin w szpinaku, brokułach, brukselce i pomidorach. Zawartość liczy się w mikrogramach na gram, więc dieta nie zbliża się do dawki 600 mg z kapsułki.
Czy kwas alfa liponowy ma skutki uboczne?
Tak, i zależą od dawki. Najczęstsze to nudności, wymioty i zawroty głowy, wyraźnie częstsze przy 1200 i 1800 mg niż przy 600 mg. W czteroletnim badaniu NATHAN 1 poważne zdarzenia niepożądane wystąpiły u 38,1 procent osób w grupie ALA i u 28,0 procent w grupie placebo.
Czy kwas alfa liponowy regeneruje nerwy?
Łagodzi objawy, natomiast odbudowy uszkodzonych włókien nie wykazano. W badaniu NATHAN 1 po czterech latach główny punkt końcowy, oparty na badaniu neurologicznym i siedmiu testach neurofizjologicznych, nie różnił się istotnie od placebo.
Czym różni się forma R od zwykłego kwasu alfa liponowego?
Forma R to ta, którą wytwarzają komórki, i wchłania się lepiej. Zwykły preparat zawiera racemat, czyli mieszaninę R i S w równych częściach. Cała dokumentacja kliniczna, łącznie z SYDNEY 2 i NATHAN 1, powstała na racemacie w dawce 600 mg.
Źródła
Ziegler D. i wsp. Oral Treatment With α-Lipoic Acid Improves Symptomatic Diabetic Polyneuropathy: the SYDNEY 2 trial. Diabetes Care, 2006. DOI: 10.2337/dc06-1216
Ziegler D. i wsp. Efficacy and Safety of Antioxidant Treatment With α-Lipoic Acid Over 4 Years in Diabetic Polyneuropathy: the NATHAN 1 trial. Diabetes Care, 2011. DOI: 10.2337/dc11-0503
Namazi N., Larijani B., Azadbakht L. Alpha-lipoic acid supplement in obesity treatment: a systematic review and meta-analysis of clinical trials. Clinical Nutrition, 2018. DOI: 10.1016/j.clnu.2017.06.002
Kucukgoncu S., Zhou E., Lucas K.B., Tek C. Alpha-lipoic acid (ALA) as a supplementation for weight loss: results from a meta-analysis of randomized controlled trials. Obesity Reviews, 2017. DOI: 10.1111/obr.12528
Shay K.P., Moreau R.F., Smith E.J., Smith A.R., Hagen T.M. Alpha-lipoic acid as a dietary supplement: molecular mechanisms and therapeutic potential. Biochimica et Biophysica Acta, 2009. DOI: 10.1016/j.bbagen.2009.07.026
Rejestr Produktów Leczniczych Dopuszczonych do Obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, substancja Acidum thiocticum, kod ATC A16AX01, rejestrymedyczne.ezdrowie.gov.pl
