Bechterew, tegenwoordig axiale spondyloartritis genoemd, is ontstekingsreuma van de onderrug en de gewrichten tussen wervelkolom en bekken. De pijn doet het tegenovergestelde van gewone rugpijn: erger na rust, beter zodra je beweegt, en ‘s nachts zo hevig dat je wakker wordt. Begon het voor je veertigste, dan hoort een reumatoloog ernaar te kijken.
Dat patroon is het hele verhaal, en het is precies wat er in de spreekkamer zo vaak wordt gemist. Tussen de eerste klacht en de diagnose zit wereldwijd gemiddeld bijna zeven jaar.
Ontstekingsrugpijn tegenover gewone rugpijn
Internationale reumatologen hebben in 2009 vastgelegd welke kenmerken een ontstekingsrug onderscheiden van een mechanische. Ze bekeken samen twintig patiënten, hielden vijf kenmerken over en toetsten die daarna aan 648 andere mensen met chronische rugpijn.
| Kenmerk | Ontstekingsrugpijn | Mechanische rugpijn |
|---|---|---|
| Leeftijd bij de eerste klacht | Onder de 40 | Elke leeftijd, vaak later |
| Begin | Sluipend, over weken tot maanden | Vaak plotseling, na een beweging |
| Bij bewegen | Wordt beter | Wordt meestal erger |
| Bij rust | Wordt niet beter | Wordt beter |
| ‘s Nachts | Wakker van de pijn, opstaan helpt | Doorgaans rustig |
Zijn vier van deze vijf aanwezig, dan noemen de criteria het ontstekingsrugpijn. In de oorspronkelijke groep haalde die regel een sensitiviteit van 77 procent en een specificiteit van bijna 92 procent. Het is geen diagnose, wel het beste signaal dat er iets anders speelt dan slijtage of een verkeerde beweging. Wijst de rechterkolom jouw kant op, en straalt de pijn het been in, dan hoort daar een heel andere aanpak bij: oefeningen die de richting van de pijn volgen.
Waarom de diagnose zo lang op zich laat wachten
Een meta-analyse bundelde 64 onderzoeken naar de tijd tussen de eerste klacht en het moment waarop de diagnose viel.
gemiddelde tijd tussen de eerste rugklacht en de diagnose axiale spondyloartritis
Zhao e.a., 64 onderzoeken, Rheumatology, 2021
Ter vergelijking: bij artritis psoriatica, een verwante vorm van ontstekingsreuma, is dat 2,6 jaar. Het verschil is niet dat Bechterew moeilijker te herkennen is, maar dat rugpijn zo gewoon is dat niemand er meteen reuma achter zoekt. De onderzoekers zagen bovendien dat de vertraging niet korter werd naarmate de jaren verstreken.
Langer wachten is niet onschuldig: hoe later de behandeling start, hoe groter de kans dat de verstijving al is ingezet. Dat maakt het herkennen van het patroon hierboven het meest waardevolle wat je zelf kunt doen.
Wat er in je lichaam gebeurt
Bij Bechterew ontstaat ontsteking op de plaatsen waar pezen en banden aan het bot vastgroeien, vooral in de SI-gewrichten tussen heiligbeen en bekken. Het lichaam probeert die ontstoken plek te stabiliseren door nieuw bot aan te maken. Herhaalt zich dat jarenlang, dan kunnen wervels aan elkaar vastgroeien en wordt de rug stijf.
De ziekte begint meestal in het derde levensdecennium. Bij de vorm die op een röntgenfoto zichtbaar is, komt ze twee keer zo vaak voor bij mannen als bij vrouwen; bij de vorm die alleen op MRI te zien is, is de verhouding gelijk. Dat verschil verklaart een deel van de vertraging bij vrouwen.
De aanleg is voor een groot deel erfelijk, met HLA-B27 als sterkste genetische factor. Wat dat gen precies doet, is nog niet opgehelderd. Wel is duidelijk welke boodschapperstoffen de ontsteking aandrijven: TNF-alfa en interleukine-17. Op die twee zijn de moderne medicijnen gebouwd.
De klachten buiten je rug
Bechterew blijft zelden bij de rug alleen, en juist die bijkomende klachten brengen de huisarts vaak op het spoor. Darmklachten met moeheid en gewrichtspijn kunnen ook een andere oorzaak hebben: coeliakie wordt met een bloedtest uitgesloten, en daarvoor moet er nog gluten in je voeding zitten.
- Een pijnlijk, rood oog dat plotseling opkomt: een uveïtis anterior, die met spoed door de oogarts moet worden gezien.
- Pijn aan de hiel of onder de voet, waar de achillespees of de voetzoolplaat aan het bot vastzit: dat lijkt op een achillespeesontsteking door overbelasting, maar hier zit er een ontstekingsziekte achter.
- Aanhoudende darmklachten, soms een chronische darmontsteking.
- Psoriasis op de huid of veranderingen aan de nagels.
- Vermoeidheid die niet in verhouding staat tot wat je op een dag doet.
Die vermoeidheid wordt het vaakst onderschat. Ze hoort bij de ontstekingsactiviteit zelf en verdwijnt niet met een weekend uitrusten.
Hoe de diagnose in Nederland wordt gesteld
De weg loopt via de huisarts. Vertel daar het patroon en niet alleen de pijn: sinds wanneer, hoe het begon, wat bewegen ermee doet, en of je ‘s nachts wakker wordt. Noem ook de oog-, darm- en huidklachten, ook als die jaren geleden speelden, en of er in de familie reuma voorkomt.
De reumatoloog combineert daarna het verhaal met beeldvorming en bloedonderzoek. Een MRI van de SI-gewrichten laat ontsteking zien lang voordat er op een röntgenfoto iets te zien is, en dat verschil is de reden dat de diagnose tegenwoordig veel eerder kan vallen dan vroeger. HLA-B27 wordt bepaald als extra aanwijzing, nooit als bewijs op zichzelf: veel dragers krijgen de ziekte nooit. De internationale classificatiecriteria uit 2009 zetten die onderdelen in een vaste volgorde.
De behandeling rust op drie pijlers
De Europese aanbevelingen zijn in 2022 herzien en de volgorde is helder.
BEWEGEN, ELKE DAG
Geen aanvulling maar een van de twee hoofdbehandelingen. Oefentherapie houdt de wervelkolom en de borstkas beweeglijk en remt de verstijving.
ONTSTEKINGSREMMERS
NSAID’s zijn de eerste medicijnen. Bij deze ziekte werken ze opvallend goed, en een duidelijke reactie erop is zelfs een aanwijzing voor de diagnose.
BIOLOGICALS
Blijft de ziekte actief, dan volgen middelen die TNF-alfa of interleukine-17 blokkeren. Ze remmen de ontsteking bij de bron.
Welke oefeningen, en wat je beter laat
Het doel is niet zwaarder worden maar beweeglijk blijven, en dan vooral in de richtingen die de ziekte wil afsluiten: achterover strekken, draaien en de borstkas openen.
Dagelijks een kwartier werkt beter dan twee keer per week een uur. Strek je rug bewust achterover, draai afwisselend naar links en rechts, en adem een paar keer per dag zo diep mogelijk in om de ribben mee te nemen. Zwemmen is bij deze ziekte populair om een goede reden: het strekt zonder te stuiteren.
Wat je beter laat: dagenlang stilzitten, want daar reageert deze rug het slechtst op. Ook lang voorovergebogen werken zonder te wisselen, en roken. Dat laatste is geen algemeen gezondheidsadvies maar geldt hier specifiek: rokers met Bechterew hebben doorgaans meer klachten en meer schade. Een deel van dat verschil loopt via oxidatieve stress, de schade door vrije radicalen die roken in elk weefsel verhoogt.
Hoe zwaar is het, en wat is de prognose?
Het beeld is een stuk gunstiger dan het woord verstijving suggereert. Lang niet iedereen krijgt een vergroeide wervelkolom, en met de huidige medicijnen blijven de meeste mensen werken en sporten. Het beloop wisselt sterk: perioden met veel activiteit en perioden waarin het maandenlang meevalt.
Wat het beloop het meest beïnvloedt, is hoe vroeg de behandeling begint en hoe consequent er wordt bewogen. Genezen kan de ziekte niet, maar de ontsteking is wel te onderdrukken, en dat is precies wat de verstijving op afstand houdt. Wie zijn eigen beloop wil volgen zonder zichzelf voor de gek te houden, kan iets lenen van de meetgewoonten uit de biohacking-hoek: één ding tegelijk veranderen en het over weken beoordelen, niet over dagen.
Wat leefstijl eraan bijdraagt
Hier past voorzichtigheid. Er bestaat geen dieet en geen supplement dat de ziekte remt, en wie dat leest, leest een claim zonder onderzoek eronder. De medicijnen van de reumatoloog en het dagelijkse bewegen zijn de behandeling.
Wat er wel omheen staat: overzichtsartikelen beschrijven laaggradige ontsteking als een proces dat door slaap, gewicht, roken, beweging en voedingspatroon wordt meegestuurd. Die achtergrondlast staat los van de auto-immuunziekte zelf, maar ze telt op bij hoe je je voelt. Wie daar gericht iets aan wil toevoegen, kan een ontstekingsremmende formule naast die basis zetten, of een variant die op rugklachten is toegespitst. Beide vervangen geen enkel medicijn en zijn geen behandeling van Bechterew.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de symptomen van de ziekte van Bechterew?
Sluipend begonnen rugpijn en stijfheid onder de veertig, laag in de rug en in de billen, die na rust erger is en bij bewegen zakt, met wakker worden in de tweede helft van de nacht. Daarnaast vermoeidheid, en soms een pijnlijk rood oog, hielpijn, darmklachten of psoriasis.
Hoe verschilt Bechterew van gewone rugpijn?
Precies omgekeerd. Mechanische rugpijn wordt beter van rust en erger van bewegen; ontstekingsrugpijn wordt beter van bewegen en niet van rust. Daar komen bij: begin onder de veertig, sluipend ontstaan en nachtelijke pijn. Vier van die vijf kenmerken samen vormen het internationale signaal.
Welk medicijn tegen Bechterew?
Ontstekingsremmers van het NSAID-type zijn de eerste keuze en werken bij deze ziekte opvallend goed. Blijft de ziekte actief, dan volgen biologicals die TNF-alfa of interleukine-17 blokkeren. Methotrexaat, dat bij andere reumavormen wel werkt, doet bij de rugvorm niets.
Welke oefeningen bij Bechterew?
Alles wat strekt en draait: achterover strekken, rompdraaiingen, de borstkas openen en diep ademen om de ribben mee te nemen. Zwemmen past goed omdat het strekt zonder stootbelasting. Dagelijks een kwartier levert meer op dan twee lange sessies per week.
Wat niet doen bij Bechterew?
Dagenlang stilzitten of een opvlamming uitzitten in bed: deze rug reageert het slechtst op stilstand. Verder lang voorovergebogen werken zonder van houding te wisselen, en roken, dat bij deze ziekte samengaat met meer klachten en meer schade.
Is de ziekte van Bechterew een zware ziekte?
Ze is chronisch en gaat niet over, maar het beeld is gunstiger dan het woord verstijving suggereert. Lang niet iedereen krijgt een vergroeide wervelkolom, en met de huidige medicijnen blijven de meeste mensen werken en sporten. Vroeg beginnen en consequent bewegen bepalen het meest.
Wat je hiervan onthoudt
- Beter van bewegen, niet beter van rust, en ‘s nachts wakker: dat is het patroon dat Bechterew verraadt.
- Vier van de vijf kenmerken samen, en een begin voor je veertigste, horen bij een reumatoloog.
- Gemiddeld duurt het bijna zeven jaar voordat de diagnose valt, tegen 2,6 jaar bij een verwante vorm van ontstekingsreuma.
- Bewegen is geen aanvulling maar een van de twee hoofdbehandelingen, naast ontstekingsremmers en zo nodig biologicals.
- Een plotseling rood, pijnlijk oog is spoed en hoort dezelfde dag bij de oogarts.
Bronnen
Sieper J., van der Heijde D., Landewé R. e.a. New criteria for inflammatory back pain in patients with chronic back pain: a real patient exercise by experts from the Assessment of SpondyloArthritis international Society (ASAS). Annals of the Rheumatic Diseases, 2009;68(6):784-788. DOI: 10.1136/ard.2008.101501
Zhao S.S., Pittam B., Harrison N.L. e.a. Diagnostic delay in axial spondyloarthritis: a systematic review and meta-analysis. Rheumatology, 2021;60(4):1620-1628. DOI: 10.1093/rheumatology/keaa807
Sieper J., Poddubnyy D. Axial spondyloarthritis. The Lancet, 2017;390(10089):73-84. DOI: 10.1016/S0140-6736(16)31591-4
Ramiro S., Nikiphorou E., Sepriano A. e.a. ASAS-EULAR recommendations for the management of axial spondyloarthritis: 2022 update. Annals of the Rheumatic Diseases, 2023;82(1):19-34. DOI: 10.1136/ard-2022-223296
Rudwaleit M., van der Heijde D., Landewé R. e.a. The development of Assessment of SpondyloArthritis international Society classification criteria for axial spondyloarthritis (part II): validation and final selection. Annals of the Rheumatic Diseases, 2009;68(6):777-783. DOI: 10.1136/ard.2009.108233
Robinson W.H., Lepus C.M., Wang Q. e.a. Low-grade inflammation as a key mediator of the pathogenesis of osteoarthritis. Nature Reviews Rheumatology, 2016;12(10):580-592. DOI: 10.1038/nrrheum.2016.136
