Vitamine K2 activeert eiwitten die calcium op de juiste plek vastleggen: in je botten en niet in je vaatwand. Het draagt bij aan een normale bloedstolling en aan de instandhouding van sterke botten. Toch adviseert de Nederlandse richtlijn voor osteoporose om het niet voor te schrijven om fracturen te voorkomen.
Dat is de merkwaardigheid van dit onderwerp in Nederland. Bijna al het toonaangevende onderzoek naar K2 komt uit eigen land: de groep van Cees Vermeer in Maastricht, de Rotterdam Studie, een trial in Utrecht. En juist de Nederlandse richtlijn is er het meest terughoudend over. Dit artikel legt allebei uit, zodat je zelf kunt zien waar de grens tussen aanwijzing en bewijs ligt.
Vitamine K1 en K2 zijn niet hetzelfde
Vitamine K is een familie van vetoplosbare stoffen, geen enkele molecuul. K1, fylloquinon, zit in groene bladgroente en in plantaardige margarine. K2, de menaquinonen, komt uit fermentatie en uit dierlijke producten. Binnen K2 verschillen de vormen in de lengte van hun staart: MK-4 is kort, MK-7 is lang.
Die staartlengte bepaalt hoe lang de vitamine in je bloed blijft. MK-4 is binnen enkele uren opgeruimd, MK-7 blijft dagen circuleren. Daarom zit in vrijwel elk supplement dat je bij Kruidvat of Etos vindt MK-7 en niet MK-4: bij dezelfde inname bereik je er een hogere en stabielere spiegel mee.
Het verschil is niet academisch. In een Maastrichtse studie uit 2000 aten zes vrijwilligers ofwel 400 gram spinazie voor de K1, ofwel 200 gram natto voor de K2. De K2-spiegel in het bloed lag na de natto ongeveer 10 keer zo hoog als de K1-spiegel na de spinazie. K1 uit groente wordt slecht opgenomen, en dat is precies waarom K2 een eigen hoofdstuk verdient.
Wat K2 in je lichaam doet: calcium op de juiste plek
Vitamine K is de cofactor van één enkele reactie: de gamma-carboxylering. Daarmee krijgt een handvol eiwitten een chemische haak waarmee ze calcium kunnen vastpakken. Zonder die haak zweven ze rond in hun onwerkzame vorm.
Drie van die eiwitten doen er hier toe. De stollingsfactoren in de lever, die zonder vitamine K niet werken. Osteocalcine, dat calcium inbouwt in de botmatrix, het eiwitskelet van collageen waarop bot wordt afgezet. En matrix Gla-proteïne in de vaatwand, dat calcium er juist buiten houdt. Dat laatste is het hele idee achter K2 als supplement: één schakelaar die calcium naar het bot stuurt en weg van de slagader.
WAT VITAMINE K2 IN GANG ZET
Dat mechanisme is niet omstreden. De vraag is of het aanvullen van K2 bij mensen die geen tekort hebben tot minder botbreuken en minder aderverkalking leidt. Daar begint het verschil tussen mechanisme en uitkomst.
Waar vitamine K2 in voeding zit
De Maastrichtse database uit 2000 is nog steeds de basis van wat we hierover weten. K2 zit in vlees, lever, boter, eidooier, natto, kaas en kwark. Groente levert vrijwel uitsluitend K1. Voor Nederland betekent dat iets concreets: de belangrijkste K2-bron op het gemiddelde bord is oude kaas, gevolgd door kwark en eieren.
| Product | Vorm | In de praktijk |
|---|---|---|
| Natto, gefermenteerde sojabonen | MK-7 | Verreweg de rijkste bron, maar in Nederland zelden op tafel |
| Oude en halfoude kaas | MK-8 en MK-9 | De grootste bron in het Nederlandse eetpatroon |
| Kwark en volle zuivel | MK-8 en MK-9 | Kleiner, maar dagelijks |
| Eidooier, lever, boter | MK-4 | Dierlijke vorm, kortwerkend |
| Groene bladgroente | K1, geen K2 | Slecht opneembaar uit de plantencel |
Een echt vitamine K-tekort is bij volwassenen zeldzaam, juist omdat de stollingsfunctie zo weinig nodig heeft. Het komt voor bij ernstige darmziekten, bij langdurig gebruik van bepaalde antibiotica en bij pasgeborenen, en daarom krijgt in Nederland elke baby vitamine K voorgeschreven. Waar de discussie over gaat, is niet dat tekort maar de vraag of méér dan genoeg iets extra oplevert.
Botten: wat de trials laten zien
De bekendste studie komt uit Maastricht. 244 gezonde vrouwen na de overgang namen 3 jaar lang 180 microgram MK-7 per dag of een placebo. In de K2-groep verliep de leeftijdsgebonden daling van de botdichtheid in de lendenwervels en de dijbeenhals langzamer, en de berekende botsterkte van de dijbeenhals hield beter stand.
Dat klinkt overtuigend, tot je naar de uitkomst kijkt die er echt toe doet: breekt er minder? Een systematische review uit 2019 bundelde 36 onderzoeken. Bij vrouwen na de overgang of met osteoporose lag de kans op een klinische fractuur lager met vitamine K, met een odds ratio van 0,72. Maar toen de onderzoekers alleen de studies met een laag risico op vertekening overhielden, verschoof die naar 0,76 en liep het betrouwbaarheidsinterval door de 1 heen. Op wervelfracturen was er helemaal geen verschil.
de odds ratio voor een klinische fractuur met vitamine K, zodra alleen de studies met een laag risico op vertekening meetellen. Het betrouwbaarheidsinterval loopt dan van 0,58 tot 1,01 en het effect is niet langer statistisch significant.
Mott A. e.a., Osteoporosis International, 2019
Wat de Nederlandse richtlijn zegt
Op dat punt is de Richtlijnendatabase, waarin de Nederlandse beroepsverenigingen hun richtlijnen publiceren, kort. In de module over osteoporose en fractuurpreventie, herzien op 7 september 2022, staat de aanbeveling letterlijk zo: schrijf geen magnesium en vitamine K, zowel K1 als K2, voor aan patiënten met een verhoogd fractuurrisico om het risico op fracturen te verminderen.
De onderbouwing is precies de redenering hierboven. Het effect op klinische fracturen verdwijnt in de analyse van de kwalitatief beste studies, op de botdichtheid van de wervels is er geen winst, de bewijskracht is laag, en het risico op een tekort is bij een gevarieerd eetpatroon zeer klein. Het advies dat de richtlijn er wel bij geeft: gevarieerd eten met zuivel, groente, noten en fruit.
DE WEBSHOP TEGENOVER DE RICHTLIJN
Wat de verkooppagina zegt
- K2 stuurt calcium naar je botten in plaats van naar je vaten.
- Hoort per se naast vitamine D3, anders slaat calcium op de verkeerde plek neer.
- Goed voor sterke botten, dus zinvol tegen osteoporose.
Wat er staat als je doorleest
- Dat mechanisme klopt. Of aanvullen bij mensen zonder tekort iets oplevert, is de vraag.
- Er is geen trial die laat zien dat D3 zonder K2 calcium in de vaatwand afzet.
- De claim over sterke botten is toegestaan. De richtlijn adviseert het toch niet voor te schrijven.
Bloedvaten: de Rotterdamse aanwijzing en het teleurstellende vervolg
De aanwijzing dat K2 iets met de vaten doet, komt uit Rotterdam. In de Rotterdam Studie werden 4807 mensen zonder hartinfarct in de voorgeschiedenis vanaf begin jaren negentig 10 jaar gevolgd. Wie in het hoogste derde deel van de menaquinone-inname zat, had een duidelijk lager risico op sterfte door coronaire hartziekte, met een relatief risico van 0,43 ten opzichte van het laagste derde deel. Ernstige verkalking van de aorta kwam er ook minder voor. Voor K1 uit groente werd geen enkel verband gevonden.
Dat is observationeel onderzoek. Wie veel oude kaas eet verschilt op tientallen andere manieren van wie dat niet doet, en daar corrigeer je nooit helemaal voor. Dus volgden er trials.
Dezelfde 244 vrouwen uit de Maastrichtse botstudie werden ook op hun vaten gemeten. Na 3 jaar MK-7 daalde de pulse wave velocity tussen halsslagader en liesslagader significant, en ook de stijfheidsindex van de halsslagader verbeterde. Dat is een echte gerandomiseerde uitkomst op een harde vaatmaat.
Maar de trial in Utrecht bij mensen met diabetes type 2 en bestaande hart- en vaatziekte liep anders af. 68 patiënten kregen 6 maanden lang 360 microgram MK-7 per dag of placebo, met een PET-scan die actieve verkalking in de liesslagader meet. Er kwam geen verschil uit. 6 maanden is kort en de groep was klein, maar het laat zien hoe voorzichtig je moet zijn met de sprong van gezonde vrouwen naar patiënten met gevorderd vaatlijden.
Waarom D3 en K2 zo vaak samen worden verkocht
Het idee erachter is logisch: vitamine D verhoogt de opname van calcium uit de darm, en K2 zou bepalen waar dat calcium terechtkomt. Zonder K2, zo luidt de redenering, zou extra calcium in de vaatwand belanden.
Die redenering is aannemelijk, maar er is geen trial die laat zien dat vitamine D zonder K2 tot verkalking van de vaten leidt bij mensen met een normale nierfunctie. Wat wel klopt: als je om een reden vitamine D slikt, en dat doen in Nederland veel mensen op advies van het Voedingscentrum, is er geen bezwaar tegen een combinatiepreparaat. Maar het is geen noodzakelijke aanvulling, en de meerprijs is meestal fors.
Dosering, veiligheid en wie moet oppassen
De supplementen op de Nederlandse markt lopen van 45 tot 200 microgram MK-7 per capsule. In de trials werd 3 jaar lang 180 microgram per dag gebruikt. Er is geen bovengrens vastgesteld en er zijn bij deze doseringen geen bijwerkingen van betekenis gemeld. Vitamine K stapelt niet zoals vitamine A of D.
Eén groep moet echt opletten, en dat is in Nederland een grote groep. Wie een vitamine K-antagonist gebruikt, acenocoumarol of fenprocoumon, en onder controle staat bij de trombosedienst, moet geen vitamine K gaan slikken. Dat medicijn werkt juist door die carboxylering te remmen: extra K2 verstoort de instelling van je INR. Ook een plotselinge verandering in je kaasconsumptie kan dat doen. Overleg met de trombosedienst of de apotheek voordat je iets verandert.
Zoek je na je vijftigste iets voor je botten en gewrichten, dan is de nuchtere volgorde: genoeg eiwit, genoeg calcium uit zuivel, vitamine D volgens het advies van het Voedingscentrum, en belasting van het skelet door te lopen en te tillen. Dat rijtje is niet spectaculair, maar het is wel wat in de cohortstudies over de jaren zonder chronische ziekte het verschil maakt. Spelen stijfheid en terugkerende gewrichtspijn mee, dan sluit een formule gericht op gewrichten en mobiliteit beter aan bij die klacht dan een vitamine die je al binnenkrijgt.
Vaatverkalking en botverlies delen bovendien een deel van hun bodem: de laaggradige ontsteking die met de jaren toeneemt. Een natuurlijke ontstekingsremmer met aangetoonde opneembaarheid grijpt op die lijn aan, en niet op de carboxylering.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de symptomen van een vitamine K2-tekort?
Er is geen apart K2-tekort met eigen symptomen. Een tekort aan vitamine K als geheel uit zich in bloedingen: makkelijk blauwe plekken, tandvleesbloedingen, langer nabloeden. Dat is zeldzaam en komt vooral voor bij ernstige darmziekten of langdurig antibioticagebruik. Een lage K2-status zie je alleen aan laboratoriummarkers zoals ongecarboxyleerd osteocalcine, en die worden in de gewone zorg niet bepaald.
Waarom vitamine D in combinatie met K2?
Vitamine D verhoogt de opname van calcium, K2 activeert de eiwitten die bepalen waar dat calcium heen gaat. Die redenering is aannemelijk, maar er is geen onderzoek dat laat zien dat vitamine D zonder K2 tot verkalking van de vaten leidt bij een normale nierfunctie. Een combinatiepreparaat is niet fout, wel meestal duurder.
Is te veel vitamine K2 schadelijk?
Er is geen aanvaardbare bovengrens vastgesteld en bij de gangbare doseringen van 45 tot 200 microgram zijn geen bijwerkingen van betekenis gemeld. Vitamine K stapelt niet zoals vitamine A of D. De uitzondering is groot en belangrijk: bij gebruik van acenocoumarol of fenprocoumon verstoort elke extra vitamine K de instelling van je INR.
Wat zijn de symptomen van een vitamine K-tekort?
Makkelijk blauwe plekken, bloedneuzen, bloedend tandvlees en wonden die langer nabloeden. Bij pasgeborenen kan het ernstiger verlopen, en daarom krijgt in Nederland elke baby vitamine K voorgeschreven. Bij volwassenen met een normale darm en een gewoon eetpatroon is het zeldzaam.
Welke producten bevatten veel vitamine K?
K1 zit in groene bladgroente zoals spinazie, boerenkool en broccoli, en in plantaardige margarine. K2 zit in natto, oude kaas, kwark, eidooier, lever en boter. Fruit levert weinig van beide. Voor de K2-inname in Nederland is kaas de grootste bron.
Helpt vitamine K2 tegen osteoporose?
De Nederlandse richtlijn voor osteoporose en fractuurpreventie adviseert sinds 2022 om vitamine K niet voor te schrijven om fracturen te voorkomen. Het effect op klinische fracturen verdwijnt zodra je alleen de methodologisch beste studies meetelt, en op wervelfracturen was er geen verschil. De botdichtheid daalde in trials wel langzamer.
Wat je hiervan onthoudt
- K1 komt uit groene groente en wordt slecht opgenomen, K2 uit kaas, kwark en natto en veel beter.
- K2 activeert osteocalcine en matrix Gla-proteïne, en dat mechanisme staat niet ter discussie.
- Op botdichtheid is er in trials winst, op fracturen verdwijnt het effect in de beste studies.
- De Nederlandse richtlijn adviseert daarom om het niet voor te schrijven bij een verhoogd fractuurrisico.
- Gebruik je acenocoumarol of fenprocoumon, dan slik je geen vitamine K zonder overleg met de trombosedienst.
Bronnen
Schurgers L.J., Vermeer C. Determination of phylloquinone and menaquinones in food. Haemostasis, 2000;30(6):298-307. DOI: 10.1159/000054147
Geleijnse J.M., Vermeer C., Grobbee D.E. e.a. Dietary Intake of Menaquinone Is Associated with a Reduced Risk of Coronary Heart Disease: The Rotterdam Study. The Journal of Nutrition, 2004;134(11):3100-3105. DOI: 10.1093/jn/134.11.3100
Knapen M.H.J., Drummen N.E., Smit E., Vermeer C., Theuwissen E. Three-year low-dose menaquinone-7 supplementation helps decrease bone loss in healthy postmenopausal women. Osteoporosis International, 2013;24(9):2499-2507. DOI: 10.1007/s00198-013-2325-6
Knapen M.H.J., Braam L.A.J.L.M., Drummen N.E. e.a. Menaquinone-7 supplementation improves arterial stiffness in healthy postmenopausal women. Thrombosis and Haemostasis, 2015;113(5):1135-1144. DOI: 10.1160/TH14-08-0675
Mott A., Bradley T., Wright K. e.a. Effect of vitamin K on bone mineral density and fractures in adults: an updated systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. Osteoporosis International, 2019;30(8):1543-1559. DOI: 10.1007/s00198-019-04949-0
Zwakenberg S.R., de Jong P.A., Bartstra J.W. e.a. The effect of menaquinone-7 supplementation on vascular calcification in patients with diabetes: a randomized, double-blind, placebo-controlled trial. The American Journal of Clinical Nutrition, 2019;110(4):883-890. DOI: 10.1093/ajcn/nqz147
