Spermidine is een polyamine dat je cellen zelf maken en dat je ook uit voeding binnenkrijgt, vooral uit tarwekiemen, volkoren graan, peulvruchten, paddenstoelen en gerijpte kaas. Bevolkingsonderzoek koppelt een hogere inname aan lagere sterfte. De grootste gecontroleerde proef bij mensen, twaalf maanden en honderd deelnemers, vond geen effect op het geheugen.
Wat is spermidine?
Spermidine hoort bij de polyaminen, een kleine familie moleculen waartoe ook putrescine en spermine behoren. De naam komt inderdaad van sperma, waar de stof in de negentiende eeuw als eerste in kristalvorm werd gevonden. Dat zegt niets over waar het in je lichaam thuishoort: elke cel die je hebt maakt polyaminen aan en heeft ze nodig.
Ze zijn betrokken bij celdeling, bij de stabiliteit van DNA en RNA, en bij het aan- en uitzetten van genen. Het gehalte aan polyaminen in weefsel daalt met de leeftijd. Dat is de reden dat de stof in het longevity-onderzoek terechtkwam, en niet andersom.
Waar zit spermidine in?
In veel gewone dingen, en het meest geconcentreerd in tarwekiemen. Dat is geen toeval: het enige spermidinepreparaat dat in de EU als nieuw voedingsmiddel is toegelaten, is een extract van tarwekiemen.
| Bron | Wat je ermee doet |
|---|---|
| Tarwekiemen | De rijkste alledaagse bron. Een lepel door de yoghurt of de muesli, en het is ook het uitgangsmateriaal van de supplementen. |
| Volkoren graanproducten | Volkorenbrood en zilvervliesrijst leveren een klein beetje per portie, maar je eet er veel van. |
| Sojabonen en natto | Gefermenteerde soja hoort bij de rijkste bronnen die er zijn. |
| Paddenstoelen | Champignons en shiitake, en ze zijn het hele jaar door verkrijgbaar. |
| Gerijpte kaas | Hoe langer de rijping, hoe meer polyaminen. Oude kaas telt hier dus mee. |
| Peulvruchten, broccoli, bloemkool | Doperwten en spliterwten staan hoog, en ze zijn goedkoop. |
| Appels en peren | Bescheiden per stuk, maar wel dagelijkse kost in Nederland. |
Je krijgt het uit drie richtingen tegelijk
Voeding is maar één van de drie aanvoerlijnen, en dat wordt in het supplementverhaal meestal weggelaten. Je cellen maken zelf polyaminen aan, uit het aminozuur ornithine. Daarnaast produceren de bacteriën in je dikke darm ze, en een deel daarvan neem je op. Pas daarna komt wat je eet.
Dat verandert hoe je naar een capsule kijkt. Je vult geen leeg vat aan, je voegt iets toe aan een stroom die al loopt en die deels door je darmflora wordt bepaald. Het is ook de reden dat een spermidinetekort als zodanig niet bestaat, en dat er geen bloedwaarde voor is.
Autofagie: waarom spermidine in het verouderingsonderzoek terechtkwam
Autofagie is het opruimsysteem van de cel. Beschadigde eiwitten en versleten onderdelen worden ingepakt, afgebroken en hergebruikt. Het systeem werkt minder goed naarmate je ouder wordt, en dat is een van de weinige punten waarover in de verouderingsbiologie brede overeenstemming bestaat.
In 2009 lieten Eisenberg en collega’s in Nature Cell Biology zien dat spermidine autofagie in gang zet, en dat het de levensduur verlengde van gist, van rondwormen en van fruitvliegen. In 2016 volgde in Nature Medicine een studie waarin spermidine de levensduur van muizen verlengde en hun hart beschermde. Madeo en collega’s vatten het veld in 2018 samen in Science.
WAT SPERMIDINE IN HET LABORATORIUM DEED
Gist, wormen, vliegen (2009)
Spermidine zette autofagie aan en verlengde de levensduur van alle drie de modelorganismen.
Muizen (2016)
Langere levensduur en bescherming van het hart, met minder verstijving van de hartspier.
Bevolkingsonderzoek (2018)
Een hogere inname uit voeding hing samen met lagere sterfte in een cohort van 829 mensen.
Mensen, gerandomiseerd (2018 en 2022)
Een kleine pilot van 30 mensen was positief. De grotere proef van 100 mensen over twaalf maanden vond niets.
Wat het bevolkingsonderzoek laat zien
Kiechl en collega’s volgden 829 inwoners van Bruneck, tussen 45 en 84 jaar, van 1995 tot 2015. Hun voeding werd vier keer uitgevraagd door een diëtist, samen 2540 metingen. In die twintig jaar overleden 341 mensen.
De sterfte daalde over de drie groepen van oplopende spermidine-inname van 40,5 naar 23,7 en 15,1 sterfgevallen per 1000 persoonsjaren. Per standaarddeviatie hogere inname was de hazard ratio 0,74 (95 procent betrouwbaarheidsinterval 0,66 tot 0,83). De auteurs noemden dat zelf voorzichtig “epidemiologische steun”, en niet meer dan dat.
STERFTE PER 1000 PERSOONSJAREN, NAAR SPERMIDINE-INNAME
Een veel grotere analyse in de UK Biobank, met 184 732 deelnemers en een mediane follow-up van 11,5 jaar, wees dezelfde kant op, maar met een belangrijke nuance. Het verband was niet lineair. Ten opzichte van de laagste vijfde, tot 17,4 mg polyaminen per dag, had de tweede vijfde het laagste sterfterisico, tussen 17,4 en 22,3 mg per dag, met een hazard ratio van 0,82. Nog hogere innames deden het niet beter. Meer is hier dus niet beter.
Wat de gecontroleerde proeven bij mensen vonden
Hier wordt het verhaal een stuk stiller, en dit deel ontbreekt op vrijwel elke Nederlandse pagina over spermidine.
PILOT, 2018
Dertig mensen van 60 tot 80 jaar met geheugenklachten, drie maanden. De geheugentaak verbeterde matig in de spermidinegroep, met een effectgrootte van 0,79.
SMARTAGE, 2022
Honderd mensen van 60 tot 90 jaar, twaalf maanden, 0,9 mg spermidine per dag uit tarwekiemextract. Geen effect op het geheugen, en ook niet op de biomarkers.
WAT DE AUTEURS ZELF ZEGGEN
Verkennende analyses wezen op mogelijke effecten op ontsteking en verbaal geheugen. Die moeten volgens hen opnieuw worden getest bij een hogere dosering.
Let op de dosis in SmartAge: 0,9 mg spermidine per dag. In de UK Biobank lag de laagste vijfde van de inname uit voeding al op 17,4 mg polyaminen per dag. Een capsule die minder dan een milligram toevoegt aan een dagelijkse inname van tientallen milligrammen, verandert weinig aan het totaal. Dat is waarschijnlijk de belangrijkste verklaring van het lege resultaat, en het is ook precies wat de onderzoekers aanbevalen om verder uit te zoeken.
Wat mag er in Nederland worden verkocht?
Spermidine als losse, geïsoleerde stof is in de EU geen toegelaten voedingsmiddel. Wat wél is toegelaten, is één specifiek preparaat: spermidinerijk tarwekiemextract van Triticum aestivum, sinds Uitvoeringsverordening (EU) 2020/443 van 25 maart 2020. De specificatie schrijft voor dat zo’n extract 0,8 tot 2,4 mg spermidine per gram bevat.
Dat verklaart waarom elk product op de Nederlandse markt, van Alka tot Sunday Natural en Do Not Age, hetzelfde uitgangsmateriaal noemt. Het is geen marketingkeuze, het is de enige toegelaten route.
Daar hangt een praktische waarschuwing aan die je nergens leest: tarwekiemextract komt uit tarwe. Heb je coeliakie of een tarwe-allergie, dan is dit geen product voor jou, hoe aantrekkelijk het etiket ook klinkt. Overleg met je huisarts of diëtist voordat je begint.
Voor de rest gelden de gewone regels. Voedingssupplementen vallen onder de Warenwet, de NVWA houdt toezicht, en er is geen voorafgaande goedkeuring zoals bij een geneesmiddel. Voor gezondheidsclaims mag alleen worden gebruikt wat in het Europese register staat, en voor spermidine staat daar niets in. Een verkoper mag dus niet beweren dat het je cellen verjongt.
Wat betekent dit alles voor jou?
Het bewijs staat op twee benen die niet even sterk zijn. Het epidemiologische been is stevig en consistent, over een klein Oostenrijks cohort en een enorm Brits cohort heen. Het experimentele been bij mensen is één positieve pilot van dertig deelnemers en één negatieve proef van honderd deelnemers over een heel jaar.
Er is nog een reden om voorzichtig te zijn met de epidemiologie. Spermidine zit vooral in volkoren, peulvruchten, groente en gerijpte kaas. Dat zijn precies de voedingsmiddelen die in elk cohort met een lagere sterfte samenhangen, om tien redenen tegelijk: vezels, kalium, plantaardig eiwit en het feit dat wie zo eet ook vaker beweegt en minder rookt. Een onderzoeker kan daarvoor corrigeren, maar nooit volledig.
Dat patroon is bekend. Voedingsmiddelen die samenhangen met minder ziekte, leveren zelden hetzelfde op zodra je één stof eruit haalt en die in een capsule stopt. De meest verdedigbare conclusie is dus ook de saaiste: eet de bronnen. Volkoren, peulvruchten, paddenstoelen, tarwekiemen en gerijpte kaas, en je zit ruim boven de innames waar het onderzoek naar kijkt.
Zoek je iets voor een specifieke klacht, dan is spermidine daar niet het juiste gereedschap voor. Bij gewrichtsklachten is dat een samenstelling die op artrose is afgestemd, en bij een breder ontstekingsbeeld eerder een goed opgenomen ontstekingsremmende formule in overleg met je huisarts.
Veelgestelde vragen over spermidine
Waar is spermidine goed voor?
In laboratoriumonderzoek zet het autofagie aan en verlengde het de levensduur van gist, wormen, vliegen en muizen. Bij mensen hangt een hogere inname uit voeding samen met lagere sterfte. Een gerandomiseerde proef van twaalf maanden vond geen effect op het geheugen. Er is geen goedgekeurde gezondheidsclaim voor spermidine.
Waar zit spermidine in?
Het meest geconcentreerd in tarwekiemen. Verder in volkoren graanproducten, sojabonen en natto, paddenstoelen, gerijpte kaas, doperwten en andere peulvruchten, broccoli, bloemkool, appels en peren. Fermentatie verhoogt het gehalte.
Hoeveel spermidine per dag?
Er is geen aanbevolen dagelijkse hoeveelheid. Ter oriëntatie: in de UK Biobank lag de laagste vijfde van de inname op maximaal 17,4 mg polyaminen per dag, en de groep met het laagste sterfterisico zat tussen 17,4 en 22,3 mg. Nog hoger scoorde niet beter.
Werkt spermidine tegen geheugenverlies?
Dat is het best onderzochte punt, en het antwoord is nee. In de SmartAge-proef kregen 100 mensen met geheugenklachten twaalf maanden lang 0,9 mg spermidine per dag of placebo. Het verschil op de geheugentaak was -0,03 (95 procent BI -0,11 tot 0,05; p = 0,47).
Wat is autofagie en zet spermidine dat aan?
Autofagie is het opruimsysteem van de cel: beschadigde onderdelen worden afgebroken en hergebruikt. Eisenberg en collega’s lieten in 2009 zien dat spermidine dat systeem in gang zet in gist, wormen en vliegen. Dat is aangetoond in modelorganismen, niet in een menselijke proef met een klinische uitkomst.
Mag spermidine in Nederland worden verkocht?
Alleen in één vorm: spermidinerijk tarwekiemextract van Triticum aestivum, toegelaten als nieuw voedingsmiddel door Uitvoeringsverordening (EU) 2020/443. De specificatie ligt op 0,8 tot 2,4 mg spermidine per gram extract. Geïsoleerde spermidine is niet toegelaten.
Zitten er nadelen of risico’s aan spermidine?
In de proef van twaalf maanden waren de bijwerkingen gelijk verdeeld over de spermidine- en de placebogroep. Het praktische bezwaar is een ander: het extract komt uit tarwe. Bij coeliakie of een tarwe-allergie is het ongeschikt. Overleg bij twijfel met je huisarts of apotheker.
Bronnen
- Eisenberg T., Knauer H., Schauer A. et al. (2009). Induction of autophagy by spermidine promotes longevity. Nature Cell Biology. DOI: 10.1038/ncb1975
- Eisenberg T., Abdellatif M., Schroeder S. et al. (2016). Cardioprotection and lifespan extension by the natural polyamine spermidine. Nature Medicine. DOI: 10.1038/nm.4222
- Kiechl S., Pechlaner R., Willeit P. et al. (2018). Higher spermidine intake is linked to lower mortality: a prospective population-based study. The American Journal of Clinical Nutrition. DOI: 10.1093/ajcn/nqy102
- Madeo F., Eisenberg T., Pietrocola F., Kroemer G. (2018). Spermidine in health and disease. Science. DOI: 10.1126/science.aan2788
- Wirth M., Benson G., Schwarz C. et al. (2018). The effect of spermidine on memory performance in older adults at risk for dementia: A randomized controlled trial. Cortex. DOI: 10.1016/j.cortex.2018.09.014
- Schwarz C., Benson G.S., Horn N. et al. (2022). Effects of Spermidine Supplementation on Cognition and Biomarkers in Older Adults With Subjective Cognitive Decline: A Randomized Clinical Trial. JAMA Network Open. DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2022.13875
- Han S., Qian M., Zhang N. et al. (2024). The Association of Dietary Polyamines with Mortality and the Risk of Cardiovascular Disease: A Prospective Study in UK Biobank. Nutrients. DOI: 10.3390/nu16244335
- Uitvoeringsverordening (EU) 2020/443 van de Commissie van 25 maart 2020 tot toelating van spermidinerijk tarwekiemextract (Triticum aestivum) als nieuw voedingsmiddel.
