De ischiaszenuw loopt van de onderrug door de bil naar de achterkant van het been tot in de voet. Wordt een zenuwwortel in de rug geprikkeld, dan voel je dat als pijn in het been. Bij de meeste mensen zakt dit binnen zes tot twaalf weken, en bewegen op geleide van de klachten werkt beter dan bedrust.
Wat op veel pagina’s ontbreekt: de huisarts vraagt in de eerste weken bewust geen scan aan. Niet uit zuinigheid, maar omdat het beeld het beleid niet verandert.
De zenuw en zijn spoor
De ischiaszenuw is de dikste zenuw van het lichaam, op zijn breedst ongeveer zo dik als een pink. Hij ontstaat uit meerdere zenuwwortels die onder in de rug uit het ruggenmergkanaal komen, bundelt zich in het bekken, loopt door de bil onder de piriformisspier door en daalt af langs de achterkant van het bovenbeen. Achter de knie splitst hij zich in twee takken die naar de kuit, de voetzool en de wreef lopen.
Dat spoor is precies wat de klacht herkenbaar maakt. Pijn die vanuit de bil over de achterkant van het been trekt tot onder de knie, aan één kant, past bij een geprikkelde ischiaszenuw. Pijn die in de onderrug blijft of over beide billen ligt zonder verder te trekken, past er niet bij. Bij zwangere vrouwen is dat zelfs het gewone beeld: wat als ischias tijdens de zwangerschap binnenkomt is meestal bekkenpijn.
Van geprikkelde zenuw naar pijn in het been
Waar de druk vandaan komt
De zenuw zelf is meestal niet het probleem. Het probleem zit bij de wortel, daar waar hij de wervelkolom verlaat. Blijft de pijn juist hangen op het botpunt aan de zijkant van de heup en trekt hij niet onder de knie door, dan is een peesontsteking in de heup waarschijnlijker.
WAT DE ISCHIASZENUW KAN PRIKKELEN
zenuwwortel
Uitpuilende tussenwervelschijf
De bekendste oorzaak, vooral tussen het vierde en vijfde lendenwervel en op de overgang naar het heiligbeen.
Vernauwing van het kanaal
Bij ouder worden slijten de wervels en wordt de doorgang nauwer. De pijn komt dan vooral bij staan en lopen.
Verschoven wervel
Een wervel die iets naar voren is gezakt, waardoor de doorgang smaller wordt.
Gespannen bilspier
De piriformis kan de zenuw prikkelen. Dit komt minder vaak voor dan het internet suggereert.
Zwangerschap
De groeiende baarmoeder en de veranderde houding geven in de laatste maanden vaak vergelijkbare klachten.
Hoe het in Nederland loopt
De huisarts stelt de diagnose op het verhaal en het lichamelijk onderzoek. Een klassieke test is het gestrekte been optillen terwijl je op je rug ligt: schiet de pijn dan in het been, dan wijst dat op een geprikkelde zenuwwortel. Daarnaast worden kracht, gevoel en reflexen gecontroleerd om te zien welke wortel het betreft.
Wat mensen doen en wat helpt
De reflex bij hevige beenpijn
- Plat gaan liggen tot het over is.
- Zo snel mogelijk een scan laten maken.
- Elke beweging vermijden die iets aantrekt.
- Wachten op een verwijzing naar de neurochirurg.
Wat de Nederlandse richtlijn adviseert
- Bewegen op geleide van de klachten, bedrust wordt afgeraden.
- Geen beeldvorming door de huisarts, de diagnose komt uit onderzoek.
- Wisselen van houding is belangrijker dan één goede houding.
- Bij de meesten zakt het binnen zes tot twaalf weken vanzelf.
Beeldvorming komt pas in beeld als een operatie serieus wordt overwogen, of als er alarmsignalen zijn. Dat is niet vrijblijvend beleid: op scans van mensen zonder enige klacht zijn uitpuilende tussenwervelschijven heel gewoon, en een toevalsbevinding kan meer onrust dan richting geven.
Houding, zitten en staan
De praktische vraag is bijna altijd hoe je de dag doorkomt. Het antwoord is minder streng dan mensen verwachten: er bestaat geen enkele juiste houding, wel een te lange houding.
- Zitten geeft de meeste druk op de onderste tussenwervelschijven, vooral onderuitgezakt. Zet je bekken iets naar voren, houd de onderrug licht hol, en sta elke twintig tot dertig minuten even op.
- Staan is voor veel mensen prettiger, maar lang stilstaan is dat weer niet. Zet afwisselend één voet op een verhoging.
- Liggen mag, in de houding die het minst pijn doet, vaak op de zij met een kussen tussen de knieën. Maar niet de hele dag.
- Wandelen is de eenvoudigste oefening die er is en bij de meeste mensen goed verdragen. Korte stukken, meerdere keren per dag.
De rode draad: onze rug houdt van afwisseling. Wie elke twintig minuten iets verandert, komt beter door de dag dan wie de ideale stoel zoekt.
Oefeningen en opbouw
Zolang de pijn scherp is gaat het om beweging houden, niet om trainen. Rustig de knieën om de beurt naar de borst brengen, het bekken kantelen op de rug liggend, en tussendoor wandelen. Een oefening die de uitstraling verder het been in duwt, laat je staan. Trekt de pijn juist terug richting de rug, dan is dat een goed teken. Die richting bepaalt welke oefeningen bij jou passen, en dat verschilt van persoon tot persoon.
Zodra de scherpe fase voorbij is, verschuift het naar kracht: bilspieren, rugstrekkers en buik. Dat is het deel dat mensen overslaan en dat het verschil maakt voor de kans op een volgende episode. Een fysiotherapeut kan dit begeleiden. Houd er rekening mee dat de basisverzekering fysiotherapie voor volwassenen pas vanaf de 21e behandeling vergoedt, en alleen bij aandoeningen op de chronische lijst.
Het terrein op de achtergrond
Naast de druk op de zenuw speelt de laaggradige ontsteking in het lichaam mee in hoe gevoelig weefsel reageert en hoe snel het herstelt. Slaap, beweging en voeding werken daarop in, en dat is geen kleine factor bij klachten die weken duren.
Kurkuma en boswellia worden op dat terrein onderzocht. Het knelpunt is telkens de opname: standaard curcumine haalt het bloed nauwelijks. Dat probleem stuurde onze formule die op biodisponibiliteit is ontworpen, en daaruit komt ons supplement bij ischias voort. Als aanvulling naast bewegen, nooit in plaats daarvan.
Wanneer je meteen belt
- Krachtverlies in het been of een voet die je niet meer kunt optillen.
- Een doof gevoel rond de anus of aan de binnenkant van de dijen.
- Problemen met plassen of met het ophouden van ontlasting. Dit is een spoedgeval.
- Koorts in combinatie met rugpijn, of pijn na een val.
- Pijn die na zes weken niet minder wordt, of steeds heviger.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de symptomen van ischias?
Uitstralende pijn vanuit de onderrug of de bil naar de achterkant van het been, vaak tot onder de knie. Meestal aan één kant. Daarbij komen tintelingen, een doof gevoel of een branderig gevoel in de kuit of de voet. Hoesten, niezen en persen maken de pijn heviger, en dat is een van de duidelijkste aanwijzingen dat er een zenuwwortel bij betrokken is.
Hoe krijg je ischias weg?
In de meeste gevallen door de tijd en door in beweging te blijven. Zes tot twaalf weken is het gebruikelijke beloop. Wat je in die periode doet: bewegen op geleide van de klachten, regelmatig van houding wisselen, pijnstilling gebruiken zodat je kunt blijven bewegen, en de rug- en bilspieren geleidelijk weer belasten. Bedrust vertraagt het herstel.
Wat mag je niet doen bij ischias?
Dagenlang plat blijven liggen. Dat is het advies dat het langst heeft standgehouden en het slechtst is onderbouwd. Verder: uren achter elkaar in dezelfde stoel zitten, zwaar tillen met een gebogen en gedraaide rug, en doorgaan met sporten die een schok op de rug geven zolang de pijn scherp is. Bewegen zelf is geen risico.
Wat is het beste medicijn tegen ischias?
Er is geen middel dat de zenuw geneest. Paracetamol en ontstekingsremmers verlichten de pijn zodat je kunt blijven bewegen, en dat is hun rol. Bij hevige zenuwpijn schrijft de huisarts soms een middel voor dat op de zenuw zelf werkt. Medicatie is hier een hulpmiddel om het herstel mogelijk te maken, geen behandeling van de oorzaak.
Welke oefeningen helpen bij ischias?
Rustige oefeningen die de rug in beweging houden zonder de zenuw te trekken. Wandelen is de eenvoudigste. Daarnaast: op de rug liggen en de knieën afwisselend naar de borst brengen, het bekken kantelen, en zodra de scherpe pijn zakt de bil- en rugspieren versterken. Een oefening die de uitstraling verder in het been duwt, stop je.
Wanneer is een operatie nodig?
Zelden, en zelden met haast. Het Nederlandse onderzoek van Wilco Peul in Leiden vergeleek vroege operatie met langer conservatief afwachten bij mensen met zes tot twaalf weken hevige ischias. Geopereerde patiënten waren sneller van hun pijn af, maar na een jaar was het resultaat in beide groepen gelijk. Bij krachtverlies of blaasproblemen ligt dat anders: dan is er wel haast bij.
Wanneer moet ik meteen bellen?
Bij krachtverlies in het been of een voet die je niet meer kunt optillen, bij een doof gevoel rond de anus en de binnenkant van de dijen, en bij problemen met plassen of ontlasting. Deze combinatie is een spoedgeval. Bel ook bij koorts met rugpijn of bij pijn die na een val is ontstaan.
Wat je hiervan onthoudt
Doe dit vandaag: zet een timer op twintig minuten voor elk moment dat je gaat zitten. Sta op, loop een rondje door de kamer, ga weer zitten. Dat ene gebaar, tien keer per dag herhaald, doet meer dan de perfecte stoel.
Voor de rest: de pijn in je been komt uit je rug, en het feit dat hij hevig is zegt weinig over hoe ernstig het is. Alleen krachtverlies en problemen met plassen vragen om haast.
Bronnen
Jensen R.K., Kongsted A., Kjaer P., Koes B. (2019). Diagnosis and treatment of sciatica. British Medical Journal, 367, l6273. DOI: 10.1136/bmj.l6273
Peul W.C., van Houwelingen H.C., van den Hout W.B. et al. (2007). Surgery versus prolonged conservative treatment for sciatica. New England Journal of Medicine, 356(22), 2245-2256. DOI: 10.1056/NEJMoa064039
Hartvigsen J., Hancock M.J., Kongsted A. et al. (2018). What low back pain is and why we need to pay attention. The Lancet, 391(10137), 2356-2367. DOI: 10.1016/S0140-6736(18)30480-X
Foster N.E., Anema J.R., Cherkin D. et al. (2018). Prevention and treatment of low back pain: evidence, challenges, and promising directions. The Lancet, 391(10137), 2368-2383. DOI: 10.1016/S0140-6736(18)30489-6
Robinson W.H., Lepus C.M., Wang Q. et al. (2016). Low-grade inflammation as a key mediator of the pathogenesis of osteoarthritis. Nature Reviews Rheumatology, 12(10), 580-592. DOI: 10.1038/nrrheum.2016.136
