Wat zwangere vrouwen ischias noemen is in de meeste gevallen geen beknelde ischiaszenuw maar zwangerschapsgerelateerde bekkenpijn. De klachten voelen hetzelfde, de oorzaak is anders, en dat verschil bepaalt wat helpt. Houdingsadvies, blijven bewegen en zo nodig een bekkenfysiotherapeut werken beter dan rust houden.
De verwarring die vrijwel elke pagina laat bestaan
Echte ischias, in de zorg lumbosacraal radiculair syndroom genoemd, is prikkeling van een zenuwwortel in je onderrug, meestal door een uitpuilende tussenwervelschijf. Kenmerkend is scherpe pijn die doorloopt tot ónder de knie, vaak tot in de voet, met tintelingen of krachtsverlies. Gaat het daar echt om, dan geldt de richtingstest die bij ischias hoort, en overleg je met je verloskundige welke oefeningen tijdens de zwangerschap passen.
Echte ischias tijdens zwangerschap komt voor, maar het is zeldzaam. Veel vaker gaat het om iets anders: de banden rond je bekken worden losser, je bekken wordt beweeglijker, en de spieren eromheen nemen die instabiliteit over. Die overbelaste spieren geven pijn af in je bil en je bovenbeen. Zit de pijn scherp op het botpunt aan de zijkant van de heup, en word je wakker zodra je op die zij ligt, dan past dat eerder bij een peesontsteking in de heup. In de Nederlandse fysiotherapierichtlijn heet dat zwangerschapsgerelateerde bekkenpijn.
Die term is bewust gekozen, juist om te vermijden dat er één simpele oorzaak wordt gesuggereerd. De klacht is meestal het gevolg van meerdere dingen tegelijk, en dat is precies waarom één enkele behandeling zelden alles oplost.
Bekkenpijn
Pijn rond het schaambeen, de bil of het bekken, erger bij omdraaien in bed, traplopen en op één been staan. Geen uitstraling tot onder de knie. Dit is verreweg het vaakst het geval.
Piriformis-klacht
Diepe pijn midden in de bil die kan uitstralen tot in het bovenbeen. Erger bij lang zitten, vooral op een harde stoel. Het gaat om een spier, niet om een uitpuilende tussenwervelschijf.
Echte ischias
Scherpe, elektrische pijn die van de bil doorloopt tot onder de knie, vaak tot in de voet, met tintelingen of krachtsverlies. Zeldzaam tijdens de zwangerschap.
Waarom het juist nu opspeelt
Waarom het juist tijdens de zwangerschap opspeelt
Twee praktische gevolgen. Ten eerste: als de pijn niet van een beknelde zenuw komt, helpen een foto of een MRI je niet verder. De Nederlandse huisartsenstandaard over het lumbosacraal radiculair syndroom raadt beeldvorming door de huisarts sowieso af, ook buiten de zwangerschap, omdat het het beleid niet verandert.
Ten tweede: bij pijn uit een overbelast spier- en bandenstelsel is stilliggen de verkeerde reflex. Rust vermindert de pijn een paar uur en maakt de spieren daarna zwakker, waardoor het bekken nog minder steun krijgt.
Wat het Nederlandse zorgtraject is
Hier zit een verschil met veel andere landen dat het waard is om te noemen. Tijdens je zwangerschap is de verloskundige je eerste aanspreekpunt, niet je huisarts. Zij beoordeelt de klachten, en zij verwijst zo nodig door.
De volgende stap is meestal een bekkenfysiotherapeut, een fysiotherapeut met een aanvullende specialisatie. De richtlijn van het KNGF over zwangerschapsgerelateerde bekkenpijn beschrijft precies hoe die het onderzoek opbouwt en waar hij op let. Denk aan houdingsadvies, gerichte oefeningen voor de stabiliserende spieren, en soms een bekkenband.
Let op de vergoeding, want die verrast veel mensen. Fysiotherapie zit voor volwassenen niet standaard in de basisverzekering. Alleen als je aandoening op de chronische lijst van Zorginstituut Nederland staat wordt hij vergoed, en dan pas vanaf de 21e behandeling. Voor bekkenklachten in de zwangerschap heb je in de praktijk een aanvullende verzekering nodig. Kijk dit na voordat je een traject begint.
Wat je vandaag kunt doen
Wat je vandaag kunt doen
Slaap op je zij met een kussen tussen de knieën
Dit houdt het bekken recht en haalt de trekkracht van de onderrug. Een lang zwangerschapskussen werkt beter dan een gewoon hoofdkussen.
Beweeg vaker, korter
Lang zitten en lang staan zijn allebei ongunstig. Wissel elke twintig tot dertig minuten. Wandelen op vlakke grond mag en helpt meestal.
Beperk de asymmetrie
Niet op één been staan bij het aankleden, niet met de benen over elkaar zitten, en de trap rustig en met twee voeten per trede nemen als het pijn doet.
Warmte, geen kou
Een warme kruik of een warme douche op de bil ontspant het spierweefsel. Ijs heeft hier nauwelijks zin, omdat er geen zichtbare ontsteking is.
Bel je verloskundige
Zij beoordeelt of het om bekkenpijn gaat en kan je helpen aan een verwijzing naar een bekkenfysiotherapeut. In Nederland is zij je eerste aanspreekpunt tijdens zwangerschap, niet de huisarts.
Over de chiropractor, omdat je die op vrijwel elke Nederlandse pagina over dit onderwerp tegenkomt: er is geen sterk bewijs dat manipulatie hier beter werkt dan houdingsadvies en oefeningen. Wat sommige mensen ervan opknappen komt waarschijnlijk vooral uit de begeleiding en de oefeningen die erbij horen. Voel je je er goed bij, dan is het niet gevaarlijk mits de behandelaar weet dat je zwanger bent, maar reken er niet op dat het de oorzaak wegneemt.
Hoe lang duurt het?
Zolang je zwanger bent blijft de aanleg bestaan, want de hormonen en het gewicht blijven. Wat je wel kunt bereiken is dat de pijn beheersbaar wordt en dat je weer doorslaapt. Na de bevalling verdwijnen de klachten bij de meeste vrouwen binnen enkele weken tot maanden. Hoe vlot weefsel zich daarna herstelt hangt mede af van de laaggradige ontsteking in het lichaam, waarop slaap, beweging en voeding inwerken.
Blijft het na drie maanden aanhouden, laat je dan verwijzen. Er is goed Nederlands onderzoek dat laat zien hoe belangrijk geduld bij rugklachten is: het team van Wilco Peul in het LUMC in Leiden vergeleek bij echte ischias vroege operatie met langer afwachten, en publiceerde in 2007 in de New England Journal of Medicine dat de operatie sneller verlichting gaf maar dat beide groepen na een jaar even ver waren. Die conclusie is een van de redenen dat Nederlandse artsen bij rug- en beenpijn zo terughoudend zijn met ingrijpen.
Over pijnstillers en supplementen
Paracetamol is tijdens de zwangerschap het middel met de meeste ervaring, zo laag gedoseerd en zo kort mogelijk. Ontstekingsremmers zoals ibuprofen worden afgeraden, en na week 28 helemaal.
Voor voedingssupplementen geldt hetzelfde principe, en strenger. Neem tijdens de zwangerschap of tijdens borstvoeding geen kruidenextracten zonder overleg met je verloskundige, huisarts of apotheker. Formules gericht op zenuwpijn in het been of op aanhoudende rugklachten zijn bedoeld voor de periode daarna, niet voor deze negen maanden.
Veelgestelde vragen
Vanaf wanneer krijg je last van zwangerschapsischias?
Meestal in het tweede en derde trimester, vanaf ongeveer week twintig, wanneer de buik zwaarder wordt en het zwaartepunt duidelijk verschuift. Toch kan het eerder. Relaxine, het hormoon dat je banden rekbaarder maakt, is al vanaf de eerste weken actief, dus klachten in het eerste trimester zijn niet vreemd en betekenen niet dat er iets mis is.
Wat kun je doen tegen ischias tijdens de zwangerschap?
Slaap op je zij met een kussen tussen je knieën, wissel vaak van houding in plaats van lang te zitten of te staan, vermijd bewegingen waarbij je op één been steunt, en gebruik warmte op de pijnlijke bil. Blijf in beweging: rustig wandelen of zwemmen helpt bijna altijd meer dan platliggen. Bespreek de klachten met je verloskundige.
Welke pijnstillers mag je gebruiken bij ischias in de zwangerschap?
Paracetamol is het middel waar tijdens de zwangerschap de meeste ervaring mee is, in de laagste dosis die werkt en zo kort mogelijk. Ontstekingsremmers zoals ibuprofen en diclofenac worden in de zwangerschap afgeraden, zeker na week 28. Overleg altijd eerst met je verloskundige, huisarts of apotheker voordat je iets inneemt.
Is zwangerschapsischias gevaarlijk voor de baby?
Nee. De pijn komt uit je bekken, je rug of een zenuw, en heeft geen invloed op je kind. Wat wel meetelt is het effect op jou: slecht slapen en veel pijn zijn zwaar. Dat is een reden om er iets aan te doen, niet om je zorgen te maken over de baby.
Wanneer moet ik met zwangerschapsischias direct bellen?
Bel je verloskundige of huisarts meteen bij krachtsverlies in je been, bij een voet die je niet meer goed kunt optillen, bij doof gevoel rond het zitvlak of tussen de benen, of bij problemen met plassen of ophouden. Dat zijn zeldzame alarmsignalen die dezelfde dag beoordeeld moeten worden. Ook bij koorts met rugpijn geldt: niet afwachten.
Gaat zwangerschapsischias over na de bevalling?
Bij de meeste vrouwen verdwijnen de klachten in de weken tot maanden na de bevalling, als je lichaam het hormoonniveau laat dalen en het bekken weer stabieler wordt. Bij een deel blijft er langer last, vooral bij vrouwen die al voor de zwangerschap rug- of bekkenklachten hadden. Houdt het na drie maanden aan, laat je dan doorverwijzen naar een bekkenfysiotherapeut.
Kan ik blijven werken met zwangerschapsischias?
Vaak wel, mits het werk zich laat aanpassen. Wissel zitten en staan af, vermijd tillen en draaibewegingen, en zorg voor een stoel waarop je bekken recht blijft. Werk waarbij je lang moet staan, zwaar moet tillen of trillingen ondergaat is een reëel probleem. Bespreek het met je werkgever en zo nodig met de bedrijfsarts.
Om te onthouden
Als je één ding meeneemt: zoek uit waar de pijn ophoudt. Blijft hij boven de knie, dan gaat het vrijwel zeker om bekkenpijn en helpt houdingsadvies. Loopt hij door tot in de voet, met tintelingen, dan is het gesprek met je verloskundige urgenter. Dat is ook precies de vraag waarmee je binnenkomt: waar houdt mijn pijn op?
En blijf bewegen. Het is de meest tegenintuïtieve raad bij pijn in je bil, en bij zwangerschapsischias tegelijk de best onderbouwde.
Bronnen
Jensen R.K., Kongsted A., Kjaer P., Koes B. (2019). Diagnosis and treatment of sciatica. British Medical Journal, 367, l6273. DOI: 10.1136/bmj.l6273
Peul W.C., van Houwelingen H.C., van den Hout W.B. et al. (2007). Surgery versus prolonged conservative treatment for sciatica. New England Journal of Medicine, 356(22), 2245-2256. DOI: 10.1056/NEJMoa064039
Hartvigsen J., Hancock M.J., Kongsted A. et al. (2018). What low back pain is and why we need to pay attention. The Lancet, 391(10137), 2356-2367. DOI: 10.1016/S0140-6736(18)30480-X
Foster N.E., Anema J.R., Cherkin D. et al. (2018). Prevention and treatment of low back pain: evidence, challenges, and promising directions. The Lancet, 391(10137), 2368-2383. DOI: 10.1016/S0140-6736(18)30489-6
GBD 2021 Low Back Pain Collaborators (2023). Global, regional, and national burden of low back pain, 1990-2020, its attributable risk factors, and projections to 2050. The Lancet Rheumatology, 5(6), e316-e329. DOI: 10.1016/S2665-9913(23)00098-X
