Frozen shoulder: drie fases, hoe lang ze echt duren en wat ze korter maakt

Active ton protocole
Vrouw zit ’s nachts op de rand van het bed met haar rechterhand op haar linkerschouder, het kapsel van de linkerschouder doorschijnend met een oranje gloed

Een frozen shoulder is een ontsteking van het kapsel rond het schoudergewricht, dat eerst dikker wordt en daarna krimpt. Hij verloopt in drie fases die in elkaar overlopen: pijn (2 tot 9 maanden), stijfheid (4 tot 12 maanden) en herstel (5 tot 24 maanden). Gemiddeld duurt het zo’n 2,5 jaar, en een vroege injectie verlicht de pijn het snelst.

Word je elke nacht wakker van je schouder en lukt het niet meer om je autogordel te pakken? Dan zit je waarschijnlijk al in de eerste fase. Je huisarts spreekt misschien van een stijve schouder, een orthopeed van capsulitis adhesiva. De Engelse naam beschrijft het vervolg goed, het begin veel minder. Voordat de schouder bevriest, brandt hij.

Wat is een frozen shoulder?

Het kapsel is een stevige mouw van bindweefsel rond het gewricht tussen je bovenarm en je schouderblad. Onder het gewricht vormt het een ruime plooi, de reserve waarmee je arm omhoog en naar buiten draait.

Bij een frozen shoulder raakt dat kapsel ontstoken, wordt het dikker en trekt het samen. Het gewricht zelf blijft gezond: een röntgenfoto is normaal. Naar schatting 1 à 2 procent van de mensen krijgt het ooit. In een grote Engelse patiëntengroep uit Oxford begonnen de klachten gemiddeld op 53-jarige leeftijd, en vrouwen waren 1,6 keer zo vaak getroffen als mannen.

Anatomische plaat van een linkerschouder van voren, met het verdikte en gekrompen gewrichtskapsel rond de kop van de bovenarm, aan de voorkant oranje ontstoken
De onderste plooi van het kapsel, onder de kop van de bovenarm, is de reserve die je nodig hebt om je arm te heffen. Bij een frozen shoulder sluit juist die plooi zich als eerste, samen met een zone aan de voorkant die het rotatorinterval heet.

De eerste tekenen

Twee dingen bepalen het beeld. Een diepe pijn die vaak uitstraalt naar je bovenarm en ’s nachts erger wordt. En stijfheid in alle richtingen, ook als iemand anders je ontspannen arm beweegt. Die passieve stijfheid ontbreekt bij een peesontsteking.

Naar buiten draaien, met je elleboog tegen je zij, lukt bijna altijd het slechtst. Je merkt het bij een jas aantrekken of je haar doen. Een echo of foto voegt volgens de huisartsenrichtlijn weinig toe: je huisarts herkent het aan hoe je schouder beweegt.

Hoe lang duren de fases van een frozen shoulder?

Het idee van drie fases stamt uit de jaren veertig. De eerste die ze echt klokte was Reeves, in 1975: 41 patiënten, 5 tot 10 jaar gevolgd. Het geheel duurde gemiddeld 30 maanden, veel langer dan de toen beloofde 18. Thuisarts, de patiëntensite van de huisartsen, rekent met ongeveer 2,5 jaar: bij de een 1 jaar, bij de ander 3,5.

DE DRIE FASES VAN EEN FROZEN SHOULDER, OP SCHAAL

01
02
03

01 · Pijn

2 tot 9 maanden

Het kapsel is ontstoken. De pijn overheerst, vooral ’s nachts.

02 · Stijfheid

4 tot 12 maanden

De ontsteking zakt, het verlittekende kapsel zet de schouder vast.

03 · Herstel

5 tot 24 maanden

Het kapsel wordt soepeler, de beweging komt stap voor stap terug.

De lengte van elke balk volgt de bovengrens van de fase. De fases overlappen: de stijfheid begint al tijdens de pijnlijke fase, en het herstel start voordat alle stijfheid weg is.

Dezelfde marges staan in de meta-analyse van Challoumas uit 2020. Zie ze als orde van grootte, niet als agenda.

FaseGebruikelijke duurWat overheerstWat in deze fase helpt
1. Pijnlijke of ontstekingsfase2 tot 9 maandenFelle pijn, vooral ’s nachts; de beweeglijkheid begint te verdwijnenDe ontsteking afremmen: injectie, pijnstillers, rustige bewegingen onder de pijngrens
2. Stijve of bevroren fase4 tot 12 maandenDe pijn neemt af, de schouder zit in alle richtingen vastDe bewegingsruimte bijhouden met rustige rekoefeningen, zonder te forceren
3. Herstel- of dooifase5 tot 24 maandenDe beweging komt langzaam terug, pijn alleen nog aan het eind van de bewegingActievere oefentherapie, kracht opbouwen, gewone bezigheden hervatten

Eerst de pijn, dan de stijfheid

De eerste fase is de zwaarste en de meest misleidende. De schouder beweegt nog, de pijn lijkt op een peesontsteking, en een onverwachte beweging geeft een scheut die je de adem beneemt. Ondertussen sluipt de stijfheid erin. In fase 2 zakt de pijn, maar de schouder voelt als gelast. Veel mensen gaan nu pas naar de huisarts, terwijl de injectie vooral is onderzocht bij klachten van minder dan een jaar.

Man van achteren gezien die zijn rechterhand op zijn rug probeert te brengen, de hand blijft steken ter hoogte van de broekriem, de rechterschouder doorschijnend met het kapsel in oranje
In de stijve fase komt de hand op je rug niet hoger dan de broekriem, terwijl de duim aan de gezonde kant meestal tot onder de schouderbladen reikt. Die hoogte elke maand noteren is genoeg om je herstel te volgen.

Herstel, en wat er overblijft

De belofte van een volledig spontaan herstel, die bijna overal staat, klopt niet altijd. In Oxford werden 223 patiënten gemiddeld 4,4 jaar na het begin opnieuw onderzocht. Van hen had 59 procent een normale of bijna normale schouder; 41 procent hield klachten, meestal licht, en 6 procent had nog duidelijk last. Wie in het begin de meeste pijn had, kwam er het slechtst uit. Goedaardig, dus. Alleen afwachten is het niet.

Wat is de oorzaak van een frozen shoulder?

Biopten vertellen het verhaal. In 2007 onderzocht hetzelfde team uit Oxford het kapsel van 22 patiënten die gemiddeld 15 maanden na het begin werden geopereerd. Het weefsel zat vol delende fibroblasten en cellen van chronische ontsteking: vooral mestcellen, maar ook lymfocyten en macrofagen. Zelfs laat is een frozen shoulder een ontstekingsziekte.

VAN ONTSTEKING NAAR EEN SCHOUDER DIE VASTZIT

Mestcellen en lymfocyten nestelen zich in het kapsel en geven ontstekingsstoffen af.
›
Fibroblasten vermenigvuldigen zich en leggen te veel collageen neer, in dichte lagen.
›
Het kapsel verdikt en krimpt: de onderste plooi sluit zich, het draaien verdwijnt.
Deze keten verklaart waarom een ontstekingsremmer vooral in het begin werkt. Ligt het collageen er eenmaal, dan heeft het kapsel tijd en beweging nodig om weer soepel te worden.

Het lijkt op een litteken dat samentrekt. Wat het in gang zet, is minder duidelijk: een kleine val, een arm die na een breuk of operatie lang stil lag, soms niets.

Medische 3D-weergave op celniveau van een mestcel die roodoranje ontstekingsmoleculen afgeeft aan een fibroblast die collageenvezels neerlegt
In roodoranje een mestcel en de ontstekingsstoffen die hij afgeeft. In blauwgrijs een fibroblast. In ivoor de collageenvezels die hij neerlegt en die het kapsel stug maken.

Diabetes, schildklier en leeftijd

Diabetes is verreweg de sterkste risicofactor. Een meta-analyse van 18 studies heeft het in een getal gevat.

× 5

Zo veel groter is de kans op een frozen shoulder bij iemand met diabetes dan bij iemand zonder. Van de mensen met diabetes krijgt 13,4 procent er ooit een.

Meta-analyse van 18 studies, Zreik e.a., Muscles, Ligaments and Tendons Journal, 2016.

Andersom heeft bijna een op de drie mensen met een frozen shoulder diabetes: laat je bloedsuiker dus meten. Blijft de glucose hoog, dan hecht hij zich aan collageen en maakt hij het stug, en die glycatieproducten houden een sluimerende ontsteking in stand.

De schildklier komt daarna. In een Braziliaans onderzoek met 93 patiënten en 151 controlepersonen had 27,2 procent van de patiënten een te traag werkende schildklier, tegen 10,7 procent van de controles. De meeste mensen zijn tussen de 40 en 60 als het begint. Bij vrouwen valt dat samen met de overgang, maar of hormonen meespelen, is niet goed onderzocht.

In de Oxford-groep kreeg een op de vijf patiënten het aan beide kanten, terwijl geen herstelde schouder opnieuw bevroor. Had je er al een? Meld nachtelijke pijn aan de andere kant dan vroeg.

Frozen shoulder of peesontsteking: hoe zie je het verschil?

In het begin worden ze vaak verward. Het verschil zit in passief bewegen. Bij een peesontsteking in de schouder doet de pees pijn als je hem gebruikt, maar als iemand je ontspannen arm optilt, gaat hij omhoog. Bij een frozen shoulder gaat hij niet omhoog, wie er ook duwt. Het kapsel houdt hem tegen.

KenmerkFrozen shoulderPeesontsteking (rotator cuff)Slijmbeursontsteking
Wat is aangedaanHet gewrichtskapselEen of meer pezen van de rotator cuffDe slijmbeurs boven de pezen
Arm opgetild door een anderZit in alle richtingen vastGaat omhoog, soms met pijnGaat omhoog, soms met pijn
Naar buiten draaienSterk beperkt, vaak het eerste tekenBlijft mogelijkBlijft mogelijk
Pijn ’s nachtsHeel vaak, vooral in fase 1Vaak, als je op de schouder ligtVaak, als je op de schouder ligt
RöntgenfotoNormaalNormaal, soms kalkNormaal
BeloopIn drie fases, vaak langer dan een jaarVerbetert met geleidelijke belastingSnel bij een acute vorm, trager als een pees meedoet

Soms komen ze samen voor, en een slijmbeursontsteking in de schouder hoort vaak bij een geprikkelde pees. Maar pees noch slijmbeurs blokkeert het passieve naar buiten draaien. Is dat bij jou verdwenen, dan komt het kapsel als eerste in beeld.

Een zelftest, zittend: ellebogen tegen je lichaam en 90 graden gebogen, draai beide onderarmen naar buiten. Stopt de pijnlijke kant duidelijk eerder, en krijgt een hand van buitenaf hem niet verder, dan zit het waarschijnlijk in het kapsel. Artrose van de schouder geeft dezelfde blokkade, en dan vraagt de huisarts wel een foto aan.

Hoe kom je van een frozen shoulder af?

Niets laat hem in een paar dagen verdwijnen, en heel weinig maakt het hele traject korter. In Nederland loopt het meestal via de huisarts en de fysiotherapeut. In het ziekenhuis ligt volgens Thuisarts geen andere behandeling klaar.

De injectie, liefst vroeg

Dit is de best onderbouwde behandeling. De meta-analyse van Challoumas bracht 65 studies met 4.097 deelnemers samen. Alleen een corticosteroïd-injectie in het gewricht deed het op korte termijn beter dan de rest, voor pijn en functie, met een voordeel tot 6 maanden. De auteurs raden hem aan bij het eerste consult als de klachten korter dan een jaar bestaan, altijd met oefeningen thuis.

Dat sluit aan bij de biopten: het middel dempt de ontsteking voordat het collageen het kapsel vastzet. Later verlicht een prik nog de pijn, maar de beweging komt vooral terug door te bewegen.

Fysiotherapie: rustig, niet forceren

Het bekendste Nederlandse onderzoek komt uit Groningen. Diercks en Stevens volgden 77 mensen met een frozen shoulder twee jaar lang. De ene groep kreeg intensieve fysiotherapie met passief rekken en manuele mobilisatie. De andere kreeg uitleg, steun en oefeningen binnen de pijngrens, wat de onderzoekers ‘supervised neglect’ noemden. Na 24 maanden had 89 procent van die tweede groep een normale of bijna normale, pijnvrije schouder, tegen 63 procent na intensieve therapie.

Nuttige oefeningen blijven onder de pijngrens: de slingeroefening, je arm optillen met je andere hand, naar buiten draaien met een stok. Een paar minuten, meerdere keren per dag. Volgens Thuisarts helpen echografie, dry needling, massage en manuele therapie waarschijnlijk niet.

Vrouw die voorover leunt met haar linkerhand op een tafel, haar rechterarm hangt los en maakt kleine cirkels, de rechterschouder doorschijnend
Bij de slingeroefening opent het gewicht van je arm het gewricht zachtjes, zonder dat de schouderspieren hoeven te werken. Houd de cirkels klein zolang de pijnlijke fase duurt.

Hydrodilatatie en operatie

Bij hydrodilatatie, die een aantal privéklinieken aanbiedt, wordt veel vloeistof in het gewricht gespoten om het kapsel op te rekken. In de meta-analyse van Saltychev, met 7 studies, was het effect klein: 12 mensen behandelen om er één te helpen. Een kijkoperatie komt pas in beeld als de schouder na maanden goede behandeling vast blijft zitten.

Wat mag je niet doen bij een frozen shoulder?

Draag je arm niet in een mitella: stilhouden voedt het krimpen van het kapsel. Forceer ook niet door felle pijn heen, want volgens het Groningse onderzoek win je daar geen graad mee.

’s Nachts helpt een kussen onder je elleboog en onderarm, op je rug of op je gezonde zij. Vraagt je werk veel van je armen, bespreek dan met je bedrijfsarts of je tijdelijk ander werk kunt doen.

Sommige mensen pakken ook de laaggradige ontsteking op de achtergrond aan, met hun voeding of een supplement. Een supplement voor soepele gewrichten met curcumine, boswellia, gember, quercetine en alfaliponzuur kan dat begeleiden, maar vervangt geen injectie en geen oefeningen. Het is niet geschikt bij diabetes, dus voor bijna een op de drie mensen met een frozen shoulder, en ook niet bij bloedverdunners, zwangerschap of galklachten. Overleg eerst met je huisarts.

Wanneer je niet afwacht

Een rode, warme en gezwollen schouder met koorts, pijn die nooit verandert door bewegen of rust, onverklaard afvallen, een arm die na een val krachteloos is: dat past niet bij een frozen shoulder en vraagt snel een arts. Gaat pijn in je linkerschouder samen met een drukkend gevoel op je borst of kortademigheid, bel dan 112.

Veelgestelde vragen

Gaat een frozen shoulder vanzelf over?

Meestal wel, maar langzaam en niet altijd helemaal. Thuisarts rekent met ongeveer 2,5 jaar. In een Engelse groep van 223 patiënten had 59 procent na gemiddeld 4,4 jaar een normale of bijna normale schouder, en hield 41 procent klachten, meestal licht.

Op welke leeftijd komt een frozen shoulder meestal voor?

Meestal tussen de 40 en 60 jaar, met een gemiddeld begin rond 53 jaar in de grootste Engelse studie. Vrouwen krijgen het 1,6 keer zo vaak als mannen. Diabetes, een schildklieraandoening of een arm die lang stil lag maken de kans groter.

Kan stress een frozen shoulder veroorzaken?

Dat is niet aangetoond. Stress en somberheid komen veel voor bij mensen met een frozen shoulder, maar maanden slecht slapen door pijn verklaart dat al. De vastgestelde risicofactoren zijn lichamelijk: diabetes, schildklierproblemen en een arm die na een breuk of operatie stil lag.

Kun je een frozen shoulder in beide schouders krijgen?

Ja. In de Engelse studie uit Oxford kreeg een op de vijf patiënten het ook aan de andere kant, terwijl geen herstelde schouder opnieuw bevroor. Voel je nachtelijke pijn aan je andere schouder, meld het dan vroeg: een injectie werkt het best in het begin.


Bronnen

Reeves B. (1975). The natural history of the frozen shoulder syndrome. Scandinavian Journal of Rheumatology, 4(4), 193-196. DOI: 10.3109/03009747509165255

Hand G.C.R., Athanasou N.A., Matthews T., Carr A.J. (2007). The pathology of frozen shoulder. The Journal of Bone and Joint Surgery, British volume, 89(7), 928-932. DOI: 10.1302/0301-620X.89B7.19097

Hand C., Clipsham K., Rees J.L., Carr A.J. (2008). Long-term outcome of frozen shoulder. Journal of Shoulder and Elbow Surgery, 17(2), 231-236. DOI: 10.1016/j.jse.2007.05.009

Zreik N.H., Malik R.A., Charalambous C.P. (2016). Adhesive capsulitis of the shoulder and diabetes: a meta-analysis of prevalence. Muscles, Ligaments and Tendons Journal, 6(1), 26-34. DOI: 10.11138/mltj/2016.6.1.026

Schiefer M., Teixeira P.F.S., Fontenelle C. et al. (2017). Prevalence of hypothyroidism in patients with frozen shoulder. Journal of Shoulder and Elbow Surgery, 26(1), 49-55. DOI: 10.1016/j.jse.2016.04.026

Challoumas D., Biddle M., McLean M., Millar N.L. (2020). Comparison of treatments for frozen shoulder: a systematic review and meta-analysis. JAMA Network Open, 3(12), e2029581. DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2020.29581

Saltychev M., Laimi K., Virolainen P., Fredericson M. (2018). Effectiveness of hydrodilatation in adhesive capsulitis of shoulder: a systematic review and meta-analysis. Scandinavian Journal of Surgery, 107(4), 285-293. DOI: 10.1177/1457496918772367

Diercks R.L., Stevens M. (2004). Gentle thawing of the frozen shoulder: a prospective study of supervised neglect versus intensive physical therapy in seventy-seven patients with frozen shoulder syndrome followed up for two years. Journal of Shoulder and Elbow Surgery, 13(5), 499-502. DOI: 10.1016/j.jse.2004.03.002

0