Zamrożony bark, czyli zarostowe zapalenie torebki stawowej barku, to stan zapalny torebki stawu ramiennego, która grubieje, a potem się obkurcza. Choroba przechodzi przez trzy nakładające się fazy: bólu (2 do 9 miesięcy), sztywności (4 do 12 miesięcy) i odmrażania (5 do 24 miesięcy). Wczesny zastrzyk sterydowy szybciej łagodzi ból.
Jeśli bark budzi cię co noc, a zapięcie pasa bezpieczeństwa stało się wyczynem, znasz już pierwszą fazę. Nazwa opisuje to, co przychodzi później. Zanim bark zamarznie, najpierw pali.
Co to jest zamrożony bark?
Torebka stawowa to włóknisty rękaw, który otacza staw między głową kości ramiennej a łopatką. Zwykle jest luźna i pod stawem tworzy szeroki fałd, zwany zachyłkiem pachowym. Ten zapas tkanki pozwala unieść rękę nad głowę i obrócić ją na zewnątrz.
Przy zamrożonym barku torebka zapala się, grubieje i obkurcza. Sam staw pozostaje zdrowy: zdjęcie rentgenowskie jest prawidłowe, co należy wręcz do kryteriów rozpoznania. Objawy zaczynały się średnio w wieku 53 lat w dużej kohorcie z Oksfordu, a kobiety chorowały 1,6 raza częściej niż mężczyźni. Na skierowaniu zobaczysz zwykle kod M75.0.
Objawy zarostowego zapalenia torebki stawowej barku
Rozpoznanie opiera się na dwóch objawach. Pierwszy to głęboki ból barku, który często schodzi do połowy ramienia i nasila się w nocy. Drugi to sztywność we wszystkich kierunkach, także wtedy, gdy ktoś inny porusza twoją rozluźnioną ręką. To ograniczenie ruchu biernego, którego brakuje w zapaleniu ścięgna.
Najwcześniej i najmocniej ucieka rotacja zewnętrzna, czyli obrót przedramienia na zewnątrz przy łokciu przyklejonym do tułowia. Brakuje jej przy wkładaniu płaszcza, czesaniu się i zapinaniu stanika.
Ile trwa zamrożony bark? Trzy fazy w liczbach
Podział na trzy fazy pochodzi z lat czterdziestych XX wieku. Pierwsze badanie, które je zmierzyło, opublikował Reeves w 1975 roku: 41 pacjentów obserwowanych przez 5 do 10 lat. Cała choroba trwała średnio 30 miesięcy, wyraźnie dłużej niż obiecywane wtedy 18 miesięcy.
TRZY FAZY ZAMROŻONEGO BARKU W SKALI CZASU
01 · Ból
2 do 9 miesięcy
Torebka jest w stanie zapalnym. Dominuje ból, zwłaszcza nocny.
02 · Sztywność
4 do 12 miesięcy
Zapalenie wygasa, zwłókniała torebka blokuje bark.
03 · Odmrażanie
5 do 24 miesięcy
Torebka mięknie, zakres ruchu wraca stopniowo.
Wartości w tabeli pochodzą z metaanalizy Challoumasa z 2020 roku. To rzędy wielkości, a nie kalendarz.
| Faza | Typowy czas | Co dominuje | Co pomaga na tym etapie |
|---|---|---|---|
| 1. Bólowa, czyli zamrażanie | 2 do 9 miesięcy | Silny ból, zwłaszcza nocny; ruchomość zaczyna uciekać | Wyciszenie zapalenia: zastrzyk, leki przeciwbólowe, łagodny ruch poniżej progu bólu |
| 2. Sztywność, czyli zamrożenie | 4 do 12 miesięcy | Ból słabnie, bark jest zablokowany we wszystkich kierunkach | Podtrzymywanie zakresu ruchu łagodnym rozciąganiem, bez forsowania |
| 3. Odmrażanie | 5 do 24 miesięcy | Ruch wraca stopniowo, ból pojawia się tylko na końcu zakresu | Aktywniejsza rehabilitacja, wzmacnianie, powrót do codziennych czynności |
Faza bólowa
Najtrudniejsza i najbardziej myląca. Bark jeszcze się rusza, więc ból przypomina zapalenie ścięgna. Budzi w nocy, a gwałtowny ruch wywołuje ból, który zapiera dech. Sztywność narasta w tle, często niezauważona.
Faza sztywności
Ból maleje, noce znów dają się przespać, ale bark wydaje się zespawany. Żeby unieść rękę, mimowolnie podciągasz łopatkę. Wiele osób dopiero wtedy idzie do lekarza, choć badania, które przemawiają za zastrzykiem, dotyczą głównie barków chorych krócej niż rok.
Faza odmrażania i to, co zostaje
Ruch wraca powoli. Obietnica pełnego, samoistnego wyzdrowienia, którą powtarza większość poradników, nie zawsze się sprawdza. Zespół z Oksfordu zbadał ponownie 223 pacjentów, średnio 4,4 roku od pierwszych objawów: 59% miało bark prawidłowy lub prawie prawidłowy, 41% wciąż odczuwało dolegliwości, w 94% przypadków łagodne, a 6% nadal wyraźnie cierpiało.
Przegląd systematyczny z 2017 roku idzie dalej: żadne z siedmiu badań z nieleczonymi chorymi nie wykazało pełnego powrotu do zdrowia. Zamrożony bark pozostaje chorobą łagodną, ale nie taką, którą wystarczy przeczekać.
Dlaczego bark najpierw się zapala, a potem sztywnieje?
Odpowiedź przyniosły biopsje. Zespół z Oksfordu zbadał w 2007 roku torebkę 22 pacjentów operowanych po nieudanym leczeniu, średnio 15 miesięcy od początku objawów. Tkanka roiła się od dzielących się fibroblastów i komórek przewlekłego zapalenia: głównie komórek tucznych, ale też limfocytów T i B oraz makrofagów. Nawet po ponad roku zamrożony bark pozostaje więc chorobą zapalną.
Komórki zapalne wysyłają sygnały, fibroblasty odkładają nadmiar kolagenu, a torebka grubieje i kurczy się jak blizna. Dlatego leczenie przeciwzapalne działa najlepiej na początku: gdy kolagen już się odłożył, torebkę przebudowują dopiero czas i ruch.
Kto choruje najczęściej: cukrzyca, tarczyca i menopauza
Najlepiej udokumentowanym czynnikiem ryzyka jest cukrzyca. Metaanaliza 18 badań podała konkretną liczbę.
Tyle razy wyższe jest ryzyko zamrożonego barku u osoby z cukrzycą niż u osoby bez niej. W ciągu życia choruje na niego 13,4% diabetyków.
Metaanaliza 18 badań, Zreik i wsp., Muscles, Ligaments and Tendons Journal, 2016.
Zależność działa też odwrotnie: niemal co trzeci pacjent z zamrożonym barkiem ma cukrzycę, dlatego autorzy zalecają sprawdzić poziom cukru u każdego chorego. Gdy glukoza długo pozostaje wysoka, przyłącza się do kolagenu i tworzy usztywniające go wiązania, tak zwane końcowe produkty glikacji. Te same związki podtrzymują tlące się zapalenie.
Na drugim miejscu jest tarczyca. Brazylijskie badanie objęło 93 chorych i 151 osób z grupy kontrolnej: niedoczynność tarczycy miało 27,2% chorych wobec 10,7% zdrowych.
Czy menopauza może wywołać zamrożony bark?
Szczyt zachorowań przypada na wiek 40 do 60 lat, a kobiety chorują częściej, więc pytanie jest zasadne. Spadek estrogenów bada się jako możliwy czynnik, ale związku przyczynowego nie dowiedziono. Po czterdziestce przybywa za to cukrzycy i niedoczynności tarczycy: to je warto sprawdzić najpierw.
Pozostaje długie unieruchomienie ręki, po złamaniu nadgarstka albo operacji barku lub piersi. I drugi bark: w obserwacji z Oksfordu co piąty pacjent zachorował na oba, choć żaden wyleczony bark nie zachorował ponownie.
Zamrożony bark czy tendinopatia? Jak je odróżnić
Na początku łatwo je pomylić: oba bolą w tym samym miejscu i budzą w nocy. Rozstrzyga ruch bierny. Przy tendinopatii barku ścięgno boli, gdy go używasz, ale jeśli ktoś uniesie twoją rozluźnioną rękę, ręka idzie w górę. Przy zamrożonym barku nie idzie, bez względu na to, kto pcha: blokuje torebka.
| Kryterium | Zamrożony bark | Tendinopatia stożka rotatorów | Zapalenie kaletki podbarkowej |
|---|---|---|---|
| Co choruje | Torebka stawowa | Jedno lub kilka ścięgien stożka | Kaletka nad stożkiem |
| Ręka unoszona przez drugą osobę | Zablokowana we wszystkich kierunkach | Unosi się, czasem z bólem | Unosi się, czasem z bólem |
| Rotacja zewnętrzna | Bardzo ograniczona, często pierwszy objaw | Zachowana | Zachowana |
| Ból w nocy | Bardzo częsty, zwłaszcza w fazie 1 | Częsty, przy leżeniu na barku | Częsty, przy leżeniu na barku |
| RTG | Prawidłowe | Prawidłowe, czasem zwapnienie | Prawidłowe |
| Przebieg | Trzy fazy, często ponad rok | Poprawa przy stopniowym obciążaniu | Szybki w postaci ostrej, wolniejszy, gdy choruje ścięgno |
Te stany bywają razem, a zapalenie kaletki podbarkowej często towarzyszy podrażnionemu ścięgnu. Ani ścięgno, ani kaletka nie blokują jednak biernej rotacji zewnętrznej.
Prosty sprawdzian na siedząco: łokcie przy tułowiu, zgięte pod kątem prostym, obróć oba przedramiona na zewnątrz. Jeśli chora strona zatrzymuje się wyraźnie wcześniej, a pomoc drugiej osoby nic nie daje, winna jest prawdopodobnie torebka. Taki sam blok daje jednak artroza barku albo dawne zwichnięcie, dlatego lekarz zleca RTG.
Mrowienie w barku: to raczej nie torebka
Zamrożony bark boli i sztywnieje, ale nie mrowi. Mrowienie, drętwienie albo ból schodzący aż do palców częściej pochodzą z szyi, gdzie podrażniony korzeń nerwowy daje rwę barkową. Ten obraz opisujemy w artykule o zwyrodnieniu kręgosłupa szyjnego.
Jak leczy się zamrożony bark?
Pierwszy krok to lekarz rodzinny w POZ. Do ortopedy i na rehabilitację w ramach NFZ potrzebujesz skierowania, a na fizjoterapię często trzeba poczekać. USG i zdjęcie RTG wykluczają inne przyczyny.
Zastrzyk sterydowy, najlepiej wcześnie
To najlepiej przebadana metoda. Metaanaliza Challoumasa objęła 65 badań i 4 097 uczestników: jedynie zastrzyk kortykosteroidu do stawu dawał w krótkim okresie lepsze wyniki niż inne metody, zarówno na ból, jak i na sprawność, z korzyścią utrzymującą się do 6 miesięcy. Autorzy zalecają proponować go już przy pierwszej wizycie, gdy bark choruje krócej niż rok, zawsze razem z ćwiczeniami w domu.
Steryd wygasza zapalenie, póki ono dominuje, zanim kolagen usztywni torebkę. Później nadal łagodzi ból, ale utracony ruch wraca głównie dzięki ćwiczeniom.
Hydrodystensja
Polega na wstrzyknięciu do stawu dużej objętości płynu, zwykle ze sterydem, żeby rozciągnąć torebkę. Efekty są skromne. Metaanaliza Saltycheva (7 badań) wykazała mały wpływ na ból i ruchomość: trzeba było leczyć 12 pacjentów, by jeden odniósł korzyść. Rozważa się ją, gdy bark pozostaje bardzo sztywny mimo zwykłego zastrzyku.
Rehabilitacja: najpierw łagodnie
Forsowanie w fazie bólowej nie daje ani stopnia ruchu, za to rozpala ból. Przydatne ćwiczenia mieszczą się poniżej progu bólu: wahadło, unoszenie ręki z pomocą drugiej, rotacja zewnętrzna wspomagana kijem. Kilka minut kilka razy dziennie daje więcej niż jedna długa sesja. Dodanie takiego programu do zastrzyku mogło według Challoumasa jeszcze poprawić wynik.
Intensywniejszą pracę z fizjoterapeutą zostaw na fazę odmrażania. Laser czy fala uderzeniowa mogą doraźnie łagodzić ból, ale nie zastępują ćwiczeń. Operację, czyli mobilizację w znieczuleniu lub artroskopowe uwolnienie torebki, zostawia się dla barków zablokowanych mimo kilku miesięcy leczenia.
Czego nie robić przy zamrożonym barku?
Twoje codzienne decyzje znaczą najwięcej w fazie zapalnej. Te błędy wracają najczęściej:
- forsowanie ruchu przez ostry ból i pozwalanie komuś „rozrywać” bark na siłę;
- trzymanie ręki na temblaku, bo unieruchomienie podtrzymuje obkurczanie torebki;
- spanie na chorym barku, choć ulgę przynosi zwykle leżenie na plecach lub na zdrowym boku z poduszką pod łokciem i przedramieniem;
- czekanie przez rok, że samo przejdzie, skoro zastrzyk działa najlepiej we wczesnej fazie.
Więcej o układaniu się do snu znajdziesz w poradniku o bólu barku w nocy. Jeśli chorujesz na cukrzycę, wyrównanie glikemii jest częścią leczenia barku.
Jeśli chcesz dodatkowo zadbać o tło zapalne, do tego służy nasza formuła na stawy z kurkuminą i boswellią, uzupełniona imbirem, kwercetyną i kwasem alfa-liponowym. Towarzyszy leczeniu, nie zastępuje zastrzyku ani ćwiczeń. Nie jest zalecana przy cukrzycy, czyli prawie co trzeciemu choremu, przy lekach przeciwzakrzepowych, w ciąży i przy chorobach dróg żółciowych. Zapytaj najpierw lekarza.
Kiedy iść do lekarza od razu
Bark czerwony, gorący i obrzęknięty z gorączką, ból niezależny od ruchu, niewyjaśniona utrata masy ciała, słabość ręki po upadku: to nie są objawy zamrożonego barku i wymagają szybkiej oceny. Jeśli bólowi lewego barku towarzyszy ucisk w klatce piersiowej albo duszność, dzwoń pod 112.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zamrożony bark sam przejdzie?
Prawie zawsze się poprawia, ale powoli i nie zawsze do końca. W pierwszej dużej obserwacji choroba trwała średnio 30 miesięcy. Po średnio 4,4 roku 59% pacjentów z kohorty oksfordzkiej miało bark prawidłowy lub prawie prawidłowy, a 41% zachowało dolegliwości, zwykle łagodne.
Jak leczy się zamrożony bark?
Najlepiej przebadany jest zastrzyk sterydowy do stawu, wykonany wcześnie, gdy choroba trwa krócej niż rok. W metaanalizie 65 badań tylko on przewyższał inne metody w krótkim okresie, z korzyścią do 6 miesięcy. Codzienne łagodne ćwiczenia w domu dopełniają leczenie.
Czy menopauza może powodować zespół zamrożonego barku?
Takiego związku nie dowiedziono. Choroba szczytuje między 40. a 60. rokiem życia i częściej dotyka kobiet, więc zbiega się z okresem okołomenopauzalnym. Lepiej udokumentowane są cukrzyca, która pięciokrotnie zwiększa ryzyko, oraz niedoczynność tarczycy.
Czego nie można robić przy zamrożonym barku?
Nie należy forsować ruchu przez ostry ból ani unieruchamiać ręki na temblaku. Szkodzi też spanie na chorym barku i wielomiesięczne czekanie bez wizyty u lekarza, bo zastrzyk działa najlepiej we wczesnej fazie. Ćwiczenia mają pozostać poniżej progu bólu.
Źródła
Reeves B. (1975). The natural history of the frozen shoulder syndrome. Scandinavian Journal of Rheumatology, 4(4), 193-196. DOI: 10.3109/03009747509165255
Hand G.C.R., Athanasou N.A., Matthews T., Carr A.J. (2007). The pathology of frozen shoulder. The Journal of Bone and Joint Surgery, British volume, 89(7), 928-932. DOI: 10.1302/0301-620X.89B7.19097
Hand C., Clipsham K., Rees J.L., Carr A.J. (2008). Long-term outcome of frozen shoulder. Journal of Shoulder and Elbow Surgery, 17(2), 231-236. DOI: 10.1016/j.jse.2007.05.009
Wong C.K., Levine W.N., Deo K. i wsp. (2017). Natural history of frozen shoulder: fact or fiction? A systematic review. Physiotherapy, 103(1), 40-47. DOI: 10.1016/j.physio.2016.05.009
Zreik N.H., Malik R.A., Charalambous C.P. (2016). Adhesive capsulitis of the shoulder and diabetes: a meta-analysis of prevalence. Muscles, Ligaments and Tendons Journal, 6(1), 26-34. DOI: 10.11138/mltj/2016.6.1.026
Schiefer M., Teixeira P.F.S., Fontenelle C. i wsp. (2017). Prevalence of hypothyroidism in patients with frozen shoulder. Journal of Shoulder and Elbow Surgery, 26(1), 49-55. DOI: 10.1016/j.jse.2016.04.026
Challoumas D., Biddle M., McLean M., Millar N.L. (2020). Comparison of treatments for frozen shoulder: a systematic review and meta-analysis. JAMA Network Open, 3(12), e2029581. DOI: 10.1001/jamanetworkopen.2020.29581
Saltychev M., Laimi K., Virolainen P., Fredericson M. (2018). Effectiveness of hydrodilatation in adhesive capsulitis of shoulder: a systematic review and meta-analysis. Scandinavian Journal of Surgery, 107(4), 285-293. DOI: 10.1177/1457496918772367