Ból barku w nocy najczęściej wynika z ucisku na podrażnione ścięgna stożka rotatorów i kaletkę podbarkową, gdy leżysz na chorym boku. Śpij na plecach z cienką poduszką pod łokciem albo na zdrowym boku, z bolącą ręką opartą na dużej poduszce. Unikaj spania na bolącym barku i z ręką pod głową.
Noc bywa najtrudniejsza. Zasypiasz grzecznie na plecach, a o trzeciej nad ranem budzisz się na tym barku, który boli. To nie brak silnej woli. Kiedy śpisz, nikt nie wybiera pozycji świadomie.
Leczenie przyczynowe, czyli ćwiczenia i stopniowe obciążanie ścięgna, opisujemy w artykule o tendinopatii barku. Tutaj zajmujemy się jednym pytaniem: jak przetrwać noc, nie drażniąc ścięgna, i jak nie dopuścić, by nieprzespana noc podkręciła ból następnego dnia.
Dlaczego bark boli bardziej w nocy?
Nakładają się na siebie cztery mechanizmy. Żaden z nich nie oznacza, że stan barku się pogarsza.
CO BUDZI BARK W NOCY
ból
Ucisk
Na boku ciężar tułowia dociska stożek rotatorów do wyrostka barkowego, kości, która go przykrywa.
Opadająca ręka
Ręka leżąca na wierzchu zsuwa się do przodu i rotuje do środka: przestrzeń podbarkowa się zwęża.
Nocny stan zapalny
W nocy organizm wydziela mniej kortyzolu, hormonu, który hamuje stan zapalny.
Niższy próg bólu
W ciszy i bez ruchu ból zajmuje całą uwagę, a zmęczenie jeszcze go wzmacnia.
Pierwszy mechanizm jest mechaniczny i da się go zmierzyć. Zespół z Zurychu zmierzył ciśnienie pod wyrostkiem barkowym u 20 zdrowych ochotników, układanych kolejno w czterech najczęstszych pozycjach do snu. Na plecach było ono wyraźnie niższe niż na boku czy na brzuchu. Zdrowe ścięgno tę różnicę zniesie, podrażnione odczuje ją dużo mocniej.
Drugi to grawitacja. Gdy stoisz, ciężar ręki ciągnie głowę kości ramiennej w dół i lekko poszerza szczelinę, w której ślizga się ścięgno. Na leżąco ten efekt znika. Ręka leżąca na wierzchu opada przed ciebie i obraca się do środka, a właśnie ta pozycja najmocniej ściska ścięgno.
Trzeci mechanizm jest biologiczny. Sen i układ odpornościowy stale się ze sobą komunikują: przegląd opublikowany w 2019 roku w Nature Reviews Immunology opisuje, jak zaburzony sen rozregulowuje odpowiedź zapalną organizmu. Czwarty jest neurologiczny i najczęściej niedoceniany.
W 2019 roku badacze z Berkeley pokazali, że jedna nieprzespana noc obniża próg, od którego ciepło zaczyna boleć. U osób obserwowanych w zwykłym życiu nawet niewielkie pogorszenie snu w porównaniu z poprzednią nocą wystarczało, by ból następnego dnia był silniejszy. Zła noc przygotowuje więc kolejną. Przerwanie tego koła jest równie ważne jak każdy zabieg na sam bark.
Co najczęściej powoduje nocny ból barku?
Za ból, który wybudza, odpowiada zwykle kilka dobrze znanych przyczyn. Rozpoznaje je lekarz albo fizjoterapeuta, ale ich cechy pomagają zrozumieć, co się dzieje w twoim barku.
Zespół ciasnoty podbarkowej i tendinopatia stożka rotatorów. Ból z boku ramienia, nasilający się przy unoszeniu ręki między 60 a 120 stopniem i przy leżeniu na chorym boku. To najczęstszy scenariusz i jego dotyczy większość tego artykułu.
Zapalenie kaletki podbarkowej. Kaletka leży między ścięgnem a wyrostkiem barkowym i podrażnia się razem z nim. Boli ostro przy ucisku, czyli właśnie wtedy, gdy kładziesz się na bolącym boku.
Zamrożony bark, czyli zarostowe zapalenie torebki stawowej. Bark sztywnieje we wszystkich kierunkach, a ból bywa głęboki i stały. To on najbardziej niszczy sen, o czym piszemy niżej.
Uszkodzenie stożka rotatorów. Częściowe lub pełne przerwanie ścięgna, po urazie albo po latach przeciążeń. Ręka słabnie i trudno ją unieść.
Rwa barkowa. Ból nie pochodzi z barku, tylko z szyi, z ucisku na korzeń nerwowy w odcinku szyjnym kręgosłupa. Ma osobną sekcję poniżej, bo zmienia całe postępowanie.
Polimialgia reumatyczna. Po 50. roku życia ból i sztywność obu barków naraz, gorsze rano niż wieczorem, często z podwyższonym OB i CRP w badaniu krwi. Wymaga leczenia u lekarza, a pozycja do snu niewiele tu zmieni.
Jak spać, gdy boli bark?
Trzy pozycje chronią stożek rotatorów. Łączy je jedno: bolące ramię jest podparte, lekko odsunięte od tułowia, nigdy przygniecione ani zwisające w powietrzu.
Na plecach, z podpartym łokciem
To pozycja wyjściowa, w której ciśnienie pod wyrostkiem barkowym jest najniższe. Wsuń cienką poduszkę albo złożony ręcznik pod łokieć po bolącej stronie, tak by łokieć znalazł się na wysokości barku lub odrobinę wyżej. Przedramię połóż na brzuchu.
Liczy się wysokość. Bez podkładki łokieć opada na materac i ciągnie bark do tyłu, co napina przednią część stawu. Podparty zbyt wysoko wypycha głowę kości ramiennej pod wyrostek barkowy. Zwykle wystarczają 3 do 5 centymetrów: dopasujesz to, dokładając lub zdejmując jedną warstwę ręcznika.
Na zdrowym boku, z ręką na poduszce
Jeśli zasypiasz tylko na boku, połóż się na barku, który nie boli, i przytul do klatki piersiowej dużą poduszkę albo złożony wałek. Boląca ręka spoczywa na niej, łokieć lekko zgięty, na wysokości barku. Nie opada już przed ciebie, a przestrzeń podbarkowa pozostaje otwarta.
Dołóż poduszkę między kolana. Zapobiega przetaczaniu się miednicy do przodu, a ten ruch pociąga za sobą tułów, a potem bark leżący na wierzchu.
Półsiedząco, w noce zaostrzenia
W pierwsze noce zaostrzenia leżenie na płasko potrafi boleć niezależnie od pozycji. Śpij wtedy z tułowiem uniesionym o 30 do 45 stopni, w fotelu z odchylanym oparciem albo na klinie, z łokciem podpartym poduszką. Ręka przestaje obciążać staw.
To rozwiązanie na kilka nocy, nie nawyk na stałe. Nie każdy kręgosłup dobrze je znosi i nie uczy ono ponownego spania na leżąco.
Tabela podsumowuje, co każda pozycja robi z twoim barkiem.
| Pozycja | Co dzieje się z barkiem | Ocena | Ustawienie, które zmienia najwięcej |
|---|---|---|---|
| Na plecach | Najniższe ciśnienie pod wyrostkiem barkowym ze wszystkich badanych pozycji | Najlepsza | Cienka poduszka pod łokciem, przedramię na brzuchu |
| Na zdrowym boku | Chory bark nie jest przygnieciony, ale ręka na wierzchu opada do przodu | Dobra, jeśli ręka jest podparta | Duża poduszka przy klatce piersiowej, poduszka między kolanami |
| Półsiedząco, 30 do 45 stopni | Ręka nie obciąża stawu | Przydatna w zaostrzeniu, na kilka nocy | Klin lub fotel, łokieć na poduszce |
| Na bolącym boku | Ciężar tułowia dociska ścięgno do kości | Unikać | Poduszka za plecami, zmiana strony łóżka |
| Na brzuchu | Głowa skręcona, bark w rotacji, ręka często pod poduszką | Unikać | Najpierw przejść na zdrowy bok, długa poduszka do przytulania |
| Ręka pod poduszką lub nad głową | Bark tkwi godzinami w strefie konfliktu | Unikać | Dłoń na poduszce do przytulania, łokieć niżej niż bark |
Jakie pozycje nasilają ból barku w nocy?
Pierwsza jest oczywista. A jednak przyjmuje ją większość osób z bolącym barkiem.
pacjentów z bólem jednego barku, którzy śpią na boku, kładzie się na barku bolącym.
Kempf i Kongsted, 83 pacjentów, Journal of Manipulative and Physiological Therapeutics, 2012
Autorzy tego duńskiego badania zauważyli jeszcze jeden, bardzo praktyczny szczegół: 76% uczestników spało odwróconych plecami do partnera. To strona łóżka często decyduje, na którym barku kończysz noc. Zamiana miejsc, tak by odwrócenie się od partnera kładło cię na zdrowym barku, nic nie kosztuje. Możesz spróbować już dziś.
Trzy inne nawyki podtrzymują ból. Ręka wsunięta pod poduszkę albo założona nad głowę trzyma bark w uniesieniu przez całe godziny, w strefie konfliktu między 60 a 120 stopniem, za którą płacisz już w ciągu dnia. Na brzuchu, z głową odwróconą w bok, bark ucieka w rotację, a ręka często ląduje pod poduszką. Ciasna pozycja embrionalna przygniata z kolei rękę leżącą na wierzchu do klatki piersiowej i zwęża przestrzeń podbarkową, nawet gdy leżysz na właściwym boku.
Mimo wszystko budzisz się na bolącym barku? Włóż poduszkę za plecy, po tej stronie, która boli. Nie pozwoli ci przetoczyć się na nią we śnie i cię nie obudzi. Jeśli śpisz sam, przesuń łóżko do ściany z tej strony.
Jaka poduszka i jaki materac przy bolącym barku?
Nie musisz kupować poduszki reklamowanej jako „ortopedyczna na bark”. Trzy ustawienia znaczą więcej niż marka.
Najpierw wysokość poduszki pod głowę. Na boku powinna wypełniać odległość między uchem a krawędzią barku, tak by głowa pozostała w osi kręgosłupa. Za niska: głowa opada, a dolny bark przejmuje ciężar. Za wysoka: szyja się wygina, a górny bark podjeżdża do ucha. Na plecach wystarczy cieńsza poduszka, inaczej broda opada na klatkę piersiową, a barki zaokrąglają się do przodu.
Potem podparcie ręki. Wałek albo długa poduszka do przytulania, ułożona przed tobą, robi to samo co trzy zwykłe poduszki i nie ucieka przy pierwszym ruchu. Na plecach najprostszy i najłatwiejszy do regulacji jest zwinięty ręcznik pod łokciem.
Na koniec materac. Zbyt twardy nie pozwala barkowi zapaść się, gdy leżysz na boku, i skupia nacisk na szczycie kości. Zbyt miękki sprawia, że się przetaczasz i w środku nocy lądujesz na bolącej stronie. Zanim wymienisz materac, sprawdź nakładkę o grubości kilku centymetrów: często wystarcza, by rozłożyć nacisk.
Co zrobić przed snem, żeby noc była spokojniejsza?
Noc przygotowujesz w godzinie przed położeniem się. Cztery kroki, w tej kolejności:
- Rozluźnij bark. Pochyl się do przodu, oprzyj jedną dłoń o szafkę nocną, pozwól bolącej ręce swobodnie zwisać i zataczaj nią małe kółka przez 1 do 2 minut. To ćwiczenie wahadłowe Codmana rozluźnia mięśnie, nie obciążając ścięgna.
- Zimno, jeśli bark jest gorący i podrażniony. 15 minut okładu z lodu owiniętego w ściereczkę, nigdy bezpośrednio na skórę. Jeśli dominuje sztywność, lepiej rozluźni ciepły prysznic na kark i bark.
- Wieczorem żadnych rąk nad głową. Układanie rzeczy na górnej półce, wieszanie prania, odkurzanie pod meblami: zostaw to na rano, bo nocny ból często jest rachunkiem za wysiłek z poprzedniego dnia.
- Rozłóż poduszki przed zgaszeniem światła. Podkładka pod łokieć, poduszka za plecami po bolącej stronie, wałek gotowy przed tobą. W środku nocy nie będziesz ich szukać.
Jeśli lekarz przepisał ci lek przeciwbólowy, zapytaj, o której godzinie go brać: dawka przyjęta przed snem często lepiej osłania pierwszą część nocy. Uważaj natomiast na opioidy przyjmowane długo. W amerykańskiej serii 56 pacjentów operowanych z powodu uszkodzenia stożka rotatorów ich przedłużone stosowanie wiązało się z gorszym snem, a nie lepszym.
Sen pracuje też na rzecz ścięgna
Dobry sen to nie tylko wygoda. Poszatkowany sen rozregulowuje odpowiedź zapalną organizmu i podtrzymuje przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu, ten, który spowalnia naprawę tkanek. Na tym podłożu działają niektóre składniki roślinne. Nasza formuła na ścięgna i regenerację łączy kurkuminę Longvida, standaryzowaną boswellię, imbir, kwercetynę i kwas alfa-liponowy. Wspiera rehabilitację i dobre ustawienie na noc, ale ich nie zastępuje i nie zwalnia z konsultacji z lekarzem, jeśli przyjmujesz leki.
Ból z barku czy z szyi? Kiedy to rwa barkowa
Część osób, które w nocy nie mogą ułożyć ręki, wcale nie ma chorego barku. Ból pochodzi z odcinka szyjnego kręgosłupa: dysk albo zmiany zwyrodnieniowe uciskają korzeń nerwowy, a ten promieniuje przez bark do ręki. Tak wygląda rwa barkowa, którą lekarze nazywają radikulopatią szyjną.
Kilka cech pozwala ją podejrzewać. Ból biegnie od karku przez bark w dół, często poniżej łokcia, aż do palców. Towarzyszy mu drętwienie, mrowienie albo osłabienie ręki. Nasila się przy odchyleniu głowy do tyłu lub przy skręcie w stronę bolącej ręki. Niektórym ulgę przynosi gest zaskakujący: położenie dłoni chorej ręki na głowie, co odbarcza korzeń. Przy chorobie samego barku taki ruch zwykle boli.
Rokowanie jest na ogół dobre. W dużym badaniu populacyjnym z Rochester w Minnesocie, obejmującym 561 chorych, objawy pojawiły się po wysiłku lub urazie tylko w 14,8% przypadków. Najczęściej zajęty był korzeń C7, potem C6. Po medianie 4,9 roku obserwacji 90% pacjentów nie miało objawów albo odczuwało je w niewielkim stopniu, choć u 31,7% rwa w tym czasie wróciła.
W nocy liczy się wtedy szyja, nie bark. Poduszka nie może odginać głowy do tyłu ani przekrzywiać jej w bok, a spanie na brzuchu z głową odwróconą w stronę chorej ręki zwykle nasila objawy. Narastające osłabienie ręki to sygnał, by szybko zgłosić się do lekarza.
Kiedy z nocnym bólem barku iść do lekarza?
Zapalenie ścięgien stożka rotatorów, które budzi w nocy, zdarza się często. Zwykle poprawia się w ciągu kilku tygodni, jeśli dobrze ustawisz noc i prowadzisz rozsądną rehabilitację. Niektóre objawy wymagają jednak wizyty bez czekania.
Dzwoń pod 112, jeśli ból lewego barku pojawia się nagle razem z uciskiem w klatce piersiowej, dusznością, zimnym potem albo nudnościami: tak może wyglądać zawał serca. Zgłoś się szybko do lekarza, jeśli ból jest taki sam w każdej pozycji, jeśli towarzyszy mu gorączka, zaczerwieniony i gorący bark albo niewyjaśniona utrata masy ciała. To już nie jest mechaniczny obraz zapalenia ścięgna. Tak samo, gdy po upadku nie możesz unieść ręki.
Sztywność we wszystkich kierunkach, tak duża, że nie uczeszesz się ani nie sięgniesz do paska z tyłu, sugeruje zamrożony bark. To on najbardziej niszczy noce. W badaniu 343 pacjentów w średnim wieku 57 lat jakość snu była wyraźnie gorsza przy zamrożonym barku niż w innych chorobach barku, choć ból był porównywalny.
Noce, które po 6 tygodniach pozostają złe mimo dobrych pozycji i ćwiczeń, wymagają diagnostyki. Przyczyną może być uszkodzenie stożka rotatorów. W amerykańskiej serii 89% z 56 pacjentów operowanych z powodu pełnego przerwania ścięgna źle spało przed zabiegiem, a sześć miesięcy po jego naprawie już tylko 38%.
W Polsce pierwszym krokiem jest zwykle lekarz rodzinny w POZ. Zbada bark i szyję, w razie potrzeby zleci badania krwi i wystawi skierowanie do poradni ortopedycznej albo na fizjoterapię w ramach NFZ. Pierwszym badaniem obrazowym barku jest najczęściej USG, które dobrze pokazuje ścięgna stożka rotatorów i kaletkę podbarkową. Rezonans magnetyczny zostaje na sytuacje, gdy USG nie wystarcza albo planuje się zabieg.
Jeśli ból schodzi raczej do łokcia i przedramienia, te same zasady układania ręki nadal obowiązują, ale problem leży gdzie indziej: nasz artykuł o zapaleniu ścięgna ręki pomoże ci go zlokalizować.
Najczęstsze pytania
Jaki jest najlepszy lek na ból barku?
Żaden lek nie naprawia ścięgna. Ibuprofen czy naproksen w tabletkach mogą przez kilka dni złagodzić ból, ale podrażniają żołądek i wchodzą w interakcje z innymi lekami, więc dawkę i czas leczenia ustal z lekarzem lub farmaceutą. Żel z diklofenakiem działa bardziej miejscowo. Ścięgno odbudowuje dopiero stopniowe obciążanie w ćwiczeniach.
Jak długo trwa rwa barkowa?
Zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy. W badaniu populacyjnym z Rochester, obejmującym 561 chorych, po medianie prawie pięciu lat 90% nie miało objawów albo odczuwało je w niewielkim stopniu, ale u blisko jednej trzeciej rwa w tym czasie wróciła. Narastające osłabienie ręki wymaga pilnej konsultacji.
Czego nie wolno robić przy rwie barkowej?
Nie odchylaj długo głowy do tyłu, nie śpij na brzuchu z głową skręconą w stronę chorej ręki i nie używaj zbyt wysokiej poduszki. Odłóż dźwiganie ciężarów nad głową. Nie pozwalaj na gwałtowne nastawianie szyi bez diagnozy. I nie lekceważ osłabienia ręki: to powód do szybkiej wizyty u lekarza.
Co zrobić, gdy ból barku budzi cię w nocy?
Nie zostawaj na bolącym barku. Usiądź na brzegu łóżka, pozwól ręce zwisnąć i przez minutę zataczaj nią małe kółka. Połóż się z powrotem na plecach z podpartym łokciem albo na zdrowym boku z ręką na poduszce. Jeśli ból nie odpuszcza, resztę nocy spędź w pozycji półsiedzącej.
Najważniejsze w skrócie
Dziś wieczorem połóż się na plecach ze złożonym ręcznikiem pod łokciem albo na zdrowym boku, z ręką opartą na przytulonej poduszce. Zamień się stronami łóżka, jeśli we śnie odwracasz się plecami do partnera, i włóż poduszkę za plecy, żeby nie przetoczyć się na chory bark. Ruchy z rękami nad głową zostaw na rano. A jeśli po 6 tygodniach noce wciąż są złe, bark sztywnieje we wszystkich kierunkach albo ból schodzi z szyi do palców, idź do lekarza.
Źródła
Werner C.M.L., Ossendorf C., Meyer D.C., Blumenthal S., Gerber C. (2010). Subacromial pressures vary with simulated sleep positions. Journal of Shoulder and Elbow Surgery, 19(7), 989-993. DOI: 10.1016/j.jse.2010.04.039
Kempf B., Kongsted A. (2012). Association between the side of unilateral shoulder pain and preferred sleeping position: a cross-sectional study of 83 Danish patients. Journal of Manipulative and Physiological Therapeutics, 35(5), 407-412. DOI: 10.1016/j.jmpt.2012.04.015
Mulligan E.P., Brunette M., Shirley Z., Khazzam M. (2015). Sleep quality and nocturnal pain in patients with shoulder disorders. Journal of Shoulder and Elbow Surgery, 24(9), 1452-1457. DOI: 10.1016/j.jse.2015.02.013
Austin L., Pepe M., Tucker B. et al. (2015). Sleep disturbance associated with rotator cuff tear: correction with arthroscopic rotator cuff repair. The American Journal of Sports Medicine, 43(6), 1455-1459. DOI: 10.1177/0363546515572769
Krause A.J., Prather A.A., Wager T.D., Lindquist M.A., Walker M.P. (2019). The pain of sleep loss: a brain characterization in humans. The Journal of Neuroscience, 39(12), 2291-2300. DOI: 10.1523/JNEUROSCI.2408-18.2018
Irwin M.R. (2019). Sleep and inflammation: partners in sickness and in health. Nature Reviews Immunology, 19(11), 702-715. DOI: 10.1038/s41577-019-0190-z
Radhakrishnan K., Litchy W.J., O’Fallon W.M., Kurland L.T. (1994). Epidemiology of cervical radiculopathy: a population-based study from Rochester, Minnesota, 1976 through 1990. Brain, 117(2), 325-335. DOI: 10.1093/brain/117.2.325