Przewlekły stan zapalny to utrzymująca się miesiącami aktywacja układu odpornościowego o niewielkim nasileniu, bez gorączki, zaczerwienienia i obrzęku. Nie boli w jednym miejscu, przez co bywa niezauważony przez lata. Wykrywa się go oznaczeniem CRP metodą wysokoczułą, a wygasza się głównie ruchem, snem, dietą i redukcją tkanki tłuszczowej trzewnej.
Rzecz, którą warto zrozumieć od razu: to nie jest choroba, tylko stan organizmu. Nie ma na niego jednej tabletki ani jednego badania, które postawi diagnozę. Jest natomiast zestaw wskaźników i lista czynników, które go podtrzymują, i to na nich pracujesz.
Czym przewlekły stan zapalny różni się od ostrego
Ostre zapalenie to reakcja pożądana. Skaleczysz się, zakazisz, złamiesz coś i organizm uruchamia klasyczną odpowiedź: zaczerwienienie, obrzęk, ciepło, ból i upośledzenie funkcji. Trwa dni, najwyżej tygodnie, ma wyraźny początek i wyraźny koniec, po którym tkanka wraca do normy.
Przewlekły stan zapalny w organizmie działa inaczej. Nie ma jednego ogniska. We krwi utrzymują się podwyższone stężenia cytokin prozapalnych i białek ostrej fazy, na poziomie kilku razy niższym niż w ostrej infekcji, ale bez przerwy. Układ odpornościowy pracuje na niskich obrotach, których nigdy nie wyłącza.
Ta ciągłość jest problemem. Przegląd opublikowany w Nature Medicine, podpisany przez zespół obejmujący między innymi Furmana, Campisi i Franceschiego, opisuje przewlekłe zapalenie ogólnoustrojowe jako mechanizm łączący czynniki społeczne, środowiskowe i stylu życia z chorobami układu krążenia, nowotworami, cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek, stłuszczeniową chorobą wątroby oraz chorobami autoimmunologicznymi i neurodegeneracyjnymi (Furman, 2019). To lista chorób odpowiadających za większość zgonów i niepełnosprawności na świecie.
| Cecha | Zapalenie ostre | Zapalenie przewlekłe |
|---|---|---|
| Czas trwania | Dni do kilku tygodni | Miesiące i lata |
| Objawy miejscowe | Ból, obrzęk, zaczerwienienie, ciepło | Zwykle brak |
| Gorączka | Częsta | Nieobecna |
| CRP | Dziesiątki do setek mg/l | Pojedyncze mg/l, mierzone metodą wysokoczułą |
| Rola dla organizmu | Naprawcza, potrzebna | Wyniszczająca, niepotrzebna |
| Co je kończy | Usunięcie przyczyny | Zmiana warunków, które je podtrzymują |
Jak się instaluje i co go podtrzymuje
Rzadko zaczyna się od jednego zdarzenia. Częściej od kilku czynników, które nakładają się przez lata i wzajemnie się wzmacniają. Najlepiej udokumentowane to nadmiar tkanki tłuszczowej trzewnej, brak ruchu, niedobór snu, przewlekły stres psychiczny, dieta uboga w błonnik i bogata w cukry proste oraz przewlekłe infekcje, w tym choroby przyzębia.
JAK NIEWIELKIE ZAPALENIE STAJE SIĘ PRZEWLEKŁE
Osobny wątek to jelita. Nabłonek jelitowy jest barierą, której szczelność reguluje między innymi zonulina, białko opisane przez Alessia Fasano. Jego praca w Physiological Reviews przedstawia zonulinę jako regulator połączeń ścisłych między komórkami nabłonka i wiąże zaburzenia tej regulacji z procesami zapalnymi, autoimmunizacją i nowotworzeniem (Fasano, 2011). Kiedy bariera przepuszcza to, czego nie powinna, układ odpornościowy reaguje, i robi to stale. Ten sam mechanizm bywa przywoływany przy nadwrażliwości na gluten, gdzie pozostaje opisaną hipotezą, a nie dowodem.
Nie należy z tego wyciągać wniosku, że każdy problem trawienny oznacza „nieszczelne jelito”. Mechanizm jest realny i opisany, natomiast jego rutynowe diagnozowanie u osób bez objawów nie ma podstaw. To raczej argument za dietą bogatą w błonnik niż za kolejnym testem z internetu.
Objawy przewlekłego zapalenia, które łatwo przeoczyć
Nie ma jednego objawu, który przesądza. Jest zestaw dolegliwości, z których każda z osobna daje się wytłumaczyć czymś innym, a razem układają się we wzorzec. Sprawdź, ile z nich rozpoznajesz u siebie w ostatnich 6 miesiącach.
- Zmęczenie nieproporcjonalne do wysiłku, które nie mija po przespanej nocy ani po urlopie.
- Poranna sztywność stawów trwająca kilkanaście minut, bez obrzęku i bez wyraźnej przyczyny.
- Rozlane bóle mięśni i stawów, wędrujące, o zmiennym nasileniu.
- Zaburzenia snu, płytki sen, wybudzenia nad ranem.
- Mgła poznawcza, trudność w skupieniu uwagi i w przypominaniu sobie słów.
- Nawracające dolegliwości jelitowe, wzdęcia, nieregularne wypróżnienia.
- Obniżony nastrój bez jasnej przyczyny życiowej.
- Przyrost obwodu w talii mimo braku zmiany masy ciała.
- Gorsze gojenie drobnych ran i częstsze infekcje.
- Zmiany skórne, sucha skóra, nasilenie trądziku lub łuszczycy.
Cztery lub więcej z tej listy, utrzymujące się ponad pół roku, są wystarczającym powodem, by wykonać badania, a nie by postawić sobie rozpoznanie. Ta sama lista pasuje do niedoczynności tarczycy, niedokrwistości, depresji i bezdechu sennego, a każde z nich wymaga innego leczenia. Rozlany ból mięśni z tej listy bywa zwykłym bólem mięśniowo-powięziowym, wykrywanym palcem, a nie oznaczeniem CRP.
Jak wykryć przewlekły stan zapalny: CRP, OB i morfologia
Podstawowym badaniem jest CRP, białko C reaktywne, wytwarzane przez wątrobę w odpowiedzi na interleukinę 6. Zwykłe oznaczenie CRP, stosowane przy infekcjach, ma zbyt niską czułość dla tego zagadnienia: podaje wynik „poniżej 5 mg/l” i na tym kończy. Potrzebujesz oznaczenia metodą wysokoczułą, opisywanego jako hs-CRP, które rozróżnia wartości w zakresie ułamków miligrama.
Progi interpretacyjne pochodzą ze wspólnego stanowiska amerykańskich CDC i American Heart Association, opublikowanego w Circulation. Dzieli ono populację na trzy grupy ryzyka sercowo naczyniowego: poniżej 1 mg/l ryzyko niskie, od 1 do 3 mg/l pośrednie, powyżej 3 mg/l wysokie (Pearson, 2003). Wynik powyżej 10 mg/l zwykle oznacza ostrą infekcję albo inne aktywne zapalenie i nie nadaje się do oceny ryzyka: powtarza się go po ustąpieniu przyczyny.
PROGI hs-CRP I ODPOWIADAJĄCE IM RYZYKO SERCOWO NACZYNIOWE
Drugim badaniem jest OB, czyli odczyn Biernackiego. Warto znać tę nazwę, bo jest polska i zasłużona. Edmund Biernacki, lekarz i teoretyk medycyny, opisał sedymentację krwinek czerwonych i przedstawił ją Towarzystwu Lekarskiemu Warszawskiemu 22 czerwca 1897 roku, publikując równolegle po polsku w Gazecie Lekarskiej i po niemiecku. Poza Polską test przypisuje się zwykle Fåhraeusowi i Westergrenowi, którzy opisali go ponad 20 lat później.
OB reaguje wolniej od CRP, opada przez wiele dni po ustąpieniu zapalenia i zależy od stężenia fibrynogenu, niedokrwistości, wieku i płci. Jest przydatny jako uzupełnienie, nie jako badanie samodzielne. Do zestawu warto dołożyć morfologię z rozmazem, glukozę na czczo, profil lipidowy i ferrytynę, która rośnie zarówno przy przeładowaniu żelazem, jak i w stanach zapalnych.
Jedno badanie niczego nie rozstrzyga. Wartość diagnostyczną ma powtórzenie oznaczenia po kilku tygodniach, poza infekcją, urazem i intensywnym wysiłkiem, które same podnoszą wynik. Zleca je lekarz rodzinny, a interpretuje w kontekście objawów, obwodu talii i ciśnienia, nie w oderwaniu od nich. Ta sama ostrożność dotyczy oznaczeń sprzedawanych jako pomiar „stresu oksydacyjnego”: aktywność dysmutazy ponadtlenkowej da się w laboratorium zmierzyć, ale pojedynczy wynik nie mówi, czy proces toczy się w tkance, która cię boli.
Przewlekły stan zapalny a choroby przewlekłe
Związek działa w obie strony i to utrudnia interpretację. Zapalenie sprzyja rozwojowi chorób, a rozwinięte choroby podtrzymują zapalenie. W miażdżycy komórki zapalne uczestniczą w tworzeniu i destabilizacji blaszki. W cukrzycy typu 2 cytokiny prozapalne nasilają insulinooporność. W chorobie zwyrodnieniowej stawów zapalenie o niskim nasileniu napędza degradację chrząstki.
W depresji obserwuje się podwyższone stężenia interleukiny 6 i CRP u części chorych, co dało początek hipotezie zapalnej. Nie oznacza to, że depresja jest chorobą zapalną ani że leki przeciwzapalne ją leczą. Oznacza, że u części osób oba procesy współistnieją, i że dbanie o jeden pomaga drugiemu.
Praktyczny wniosek dla kogoś, kogo bolą stawy: obniżanie ogólnoustrojowego zapalenia jest częścią opieki nad stawem, obok ruchu i masy ciała. Uzupełniająco sięga się po składniki roślinne o udokumentowanym działaniu przeciwzapalnym, na przykład formułę dla stawów ze zmianami zwyrodnieniowymi. To dodatek do zmiany warunków, nie zamiast niej.
Kto jest najbardziej narażony
Ryzyko nie rozkłada się równo. Najwyraźniej podwyższone markery zapalne widuje się u osób z otyłością brzuszną, u palaczy, u pracujących w systemie zmianowym, u osób z zespołem metabolicznym, z nieleczonym bezdechem sennym i z przewlekłą chorobą przyzębia. Ta ostatnia bywa zaskoczeniem, a jest jednym z lepiej udokumentowanych ognisk podtrzymujących zapalenie ogólnoustrojowe.
Do listy dochodzą sytuacje życiowe, nie tylko choroby. Przewlekły stres zawodowy, opieka nad chorym członkiem rodziny, samotność i długotrwałe siedzenie bez przerw wiążą się z wyższymi stężeniami interleukiny 6. Przegląd w Nature Medicine wymienia czynniki społeczne i psychologiczne obok infekcji i diety, jako pełnoprawne źródła bodźca zapalnego (Furman, 2019).
Jeśli rozpoznajesz siebie w więcej niż 2 pozycjach z tej listy, badanie hs-CRP ma sens nawet przy braku dolegliwości. Nie po to, by się przestraszyć, tylko po to, by mieć punkt odniesienia przed zmianami, które wprowadzisz.
Leczenie przyczynowe i objawowe: dlaczego leki nie są odpowiedzią
Pytanie o leki pada niemal zawsze i zasługuje na jasną odpowiedź. Niesteroidowe leki przeciwzapalne oraz glikokortykosteroidy działają na zapalenie ostre: wyciszają ból, obrzęk i gorączkę w konkretnym epizodzie. Przy zapaleniu o niskim nasileniu, ciągnącym się latami, ich przewlekłe stosowanie nie jest leczeniem, tylko wymianą jednego problemu na drugi.
Powody są konkretne. Długotrwałe przyjmowanie NLPZ zwiększa ryzyko uszkodzenia błony śluzowej żołądka, krwawienia z przewodu pokarmowego, upośledzenia czynności nerek i wzrostu ciśnienia tętniczego. Glikokortykosteroidy przyjmowane miesiącami sprzyjają utracie masy kostnej, insulinooporności i przyrostowi tkanki tłuszczowej trzewnej, czyli dokładnie temu, co zapalenie podtrzymuje.
Leczenie przyczynowe wygląda inaczej i jest mniej efektowne. Polega na usunięciu źródła bodźca: wyleczeniu ogniska w jamie ustnej, wyrównaniu cukrzycy, wdrożeniu terapii bezdechu sennego, rzuceniu palenia, redukcji obwodu talii. Kiedy w tle stoi choroba autoimmunologiczna, leczenie prowadzi reumatolog i wtedy leki modyfikujące przebieg choroby są jak najbardziej na miejscu.
Reguła praktyczna: leki przeciwzapalne bierz krótko i w konkretnym celu, a przewlekłe zapalenie leczy się zmianą warunków, w jakich żyje organizm.
Co realnie wygasza zapalenie: ruch przed dietą
Najsilniejszy pojedynczy czynnik, jakim dysponujesz, to regularna aktywność fizyczna. Metaanaliza 24 badań z randomizacją, obejmująca osoby z nadwagą i otyłością, porównała trening wytrzymałościowy, siłowy i mieszany pod kątem wpływu na markery zapalne. Trening wytrzymałościowy okazał się istotnie skuteczniejszy od siłowego w obniżaniu CRP, ze standaryzowaną różnicą średnich równą minus 1,317, a także w obniżaniu interleukiny 6 i wisfatyny. Trening mieszany był z kolei skuteczniejszy od samego siłowego w obniżaniu TNF alfa (Makarewicz, 2022).
badania z randomizacją porównały rodzaje treningu. Wytrzymałościowy obniżał CRP, interleukinę 6 i wisfatynę istotnie mocniej niż siłowy.
Makarewicz A., Jamka M., Geltz J. i wsp., Healthcare, 2022
Przełóż to na tydzień. Około 150 minut wysiłku o umiarkowanej intensywności, czyli takiego, przy którym możesz mówić, ale nie zaśpiewasz, rozłożone na 4 lub 5 dni. Do tego 2 sesje treningu oporowego, bo mięśnie same w sobie działają jak narząd wydzielania wewnętrznego. Nie musisz wybierać między jednym a drugim: połączenie wypada najlepiej.
Drugi filar to sen. Przewlekłe skracanie snu poniżej 6 godzin podnosi stężenia markerów zapalnych niezależnie od diety i masy ciała. Trzeci to redukcja obwodu talii, bo to tłuszcz trzewny, a nie masa ciała jako taka, produkuje cytokiny. Utrata 5 do 10 procent masy ciała u osoby z nadwagą daje mierzalny spadek CRP.
Jeśli chcesz zobaczyć efekt na papierze, a nie tylko w samopoczuciu, zaplanuj to jak protokół z datą początkową i kontrolnym oznaczeniem na końcu. Trzy miesiące to minimalny okres, po którym zmiana stylu życia przekłada się na markery zapalne w sposób możliwy do odczytania w wyniku badania.
PLAN NA 12 TYGODNI, KROK PO KROKU
TYDZIEŃ 0
Oznacz hs-CRP, OB i morfologię poza infekcją. Zmierz obwód talii i zapisz obie liczby. To twój punkt odniesienia.
TYGODNIE 1 DO 4
Wprowadź ruch: 150 minut marszu, roweru albo pływania w tygodniu. Nic więcej nie zmieniaj, żeby przyzwyczajenie zdążyło się utrwalić.
TYGODNIE 5 DO 8
Dołóż 2 sesje treningu oporowego i uporządkuj sen: stała pora kładzenia się, minimum 7 godzin, bez ekranu na godzinę przed snem.
TYGODNIE 9 DO 12
Zajmij się talerzem: błonnik do 30 g dziennie, tłusta ryba 2 razy w tygodniu, kiszonki codziennie, mniej napojów słodzonych i alkoholu.
TYDZIEŃ 12
Powtórz hs-CRP i zmierz talię ponownie. Porównaj z tygodniem 0 i zdecyduj, co zostaje na stałe.
Dieta przeciwzapalna po polsku
Nie musisz jeść awokado i nasion chia. Wzorzec przeciwzapalny da się złożyć z produktów dostępnych w każdym sklepie, i tak wychodzi taniej.
- Błonnik, 30 g dziennie. Kasza gryczana, jęczmienna, płatki owsiane, razowe pieczywo, warzywa strączkowe. Błonnik karmi bakterie jelitowe produkujące krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe o działaniu przeciwzapalnym.
- Kwasy omega 3, 2 razy w tygodniu. Śledź, makrela, szprot i łosoś. Tłuste ryby morskie są w polskiej kuchni tradycyjne i tanie, zwłaszcza śledź.
- Kiszonki, codziennie. Kapusta kiszona i ogórki kiszone, nie kwaszone octem. To polski odpowiednik fermentowanych produktów zalecanych w każdym protokole przeciwzapalnym.
- Warzywa i owoce, pół talerza. Buraki, kapusta, marchew, jabłka, jagody i porzeczki. Polifenole z ciemnych owoców jagodowych mają najlepszą dokumentację.
- Oliwa i olej rzepakowy zamiast tłuszczów utwardzonych.
- Mniej cukru i alkoholu. Napoje słodzone i alkohol to dwa najczęściej niedoceniane źródła bodźca zapalnego w codziennym jadłospisie.
Wśród przypraw najlepiej przebadana jest kurkuma, a właściwie zawarta w niej kurkumina. Problemem jest jej znikoma przyswajalność z samej przyprawy, dlatego w badaniach stosuje się postacie o zwiększonej biodostępności, na przykład kurkuminę w formie przyswajalnej w kapsułkach. Traktuj ją jako uzupełnienie diety, nie jako jej zamiennik.
Zapalenie a starzenie: inflammaging
Wraz z wiekiem stężenia markerów zapalnych rosną nawet u osób zdrowych. Zjawisko to nazwano inflammaging, a pojęcie wprowadził i rozwinął zespół Claudia Franceschiego. Jego przegląd w Nature Reviews Endocrinology przedstawia inflammaging jako immunometaboliczne spojrzenie na choroby związane z wiekiem (Franceschi, 2018).
Istotna jest tu kolejność przyczyn. Nie chodzi o to, że starzenie samo z siebie powoduje zapalenie, tylko że przez dekady sumują się bodźce: uszkodzone komórki, które przestały się dzielić, resztki komórkowe, zmiany w mikrobiocie i przebyte infekcje. Część z tych bodźców podlega twojemu wpływowi, a część nie.
To tłumaczy, dlaczego u osób po 60. roku życia sama aktywność fizyczna daje wyraźniejszy efekt na markery zapalne niż u trzydziestolatków. Punkt wyjścia jest wyższy, więc jest z czego schodzić.
Ten sam proces opisuje się też od drugiej strony. To, co tutaj nazywamy zapaleniem, w literaturze nad starzeniem występuje jako stres oksydacyjny, czyli zachwianie równowagi między reaktywnymi formami tlenu a zdolnością komórki do ich kontrolowania. Zależność jest dwustronna: uszkodzenia oksydacyjne pobudzają odpowiedź zapalną, a przewlekłe zapalenie zwiększa produkcję rodników. Dźwignie wychodzą przez to identyczne, sen, ruch i sposób odżywiania, i dokładnie te same wracają w praktykach zbieranych pod hasłem biohackingu, czyli zmieniania własnej fizjologii na podstawie pomiaru: cztery interwencje o największym udowodnionym efekcie są tam darmowe.
Kiedy zgłosić się do lekarza
Zacznij od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. To on zleci CRP, OB, morfologię, glukozę, lipidogram i badania tarczycy, i to on wykluczy przyczyny, o których myśli się na końcu, a które są najczęstsze: niedoczynność tarczycy, niedokrwistość, niedobór witaminy D.
Do reumatologa trafisz przy podejrzeniu choroby zapalnej stawów: poranna sztywność trwająca ponad 30 minut, obrzęk kilku stawów, podwyższone OB i CRP utrzymujące się w kolejnych oznaczeniach. Internista bywa właściwym adresatem, gdy obraz jest niejasny, a badania podstawowe nieprawidłowe w kilku miejscach naraz.
Pilnej oceny wymaga utrata masy ciała bez zmiany diety, gorączka utrzymująca się ponad 2 tygodnie, nocne poty i CRP powyżej 10 mg/l bez uchwytnej infekcji. To sygnały, przy których szukanie „stanu zapalnego” na własną rękę oznacza stratę czasu.
Najczęściej zadawane pytania
Co to znaczy przewlekły stan zapalny?
To utrzymująca się miesiącami lub latami aktywacja układu odpornościowego o niewielkim nasileniu, bez klasycznych objawów zapalenia. We krwi widać ją jako lekko podwyższone CRP i cytokiny prozapalne. Nie jest odrębną chorobą, tylko stanem, który zwiększa ryzyko wielu chorób przewlekłych.
Jak wykryć przewlekły stan zapalny?
Podstawą jest CRP oznaczone metodą wysokoczułą, opisywane jako hs-CRP. Zwykłe CRP jest zbyt mało czułe. Uzupełniająco wykonuje się OB, morfologię z rozmazem, glukozę na czczo i lipidogram. Jedno oznaczenie nie wystarcza: wynik powtarza się po kilku tygodniach, poza infekcją i intensywnym wysiłkiem.
Jakie są objawy przewlekłego zapalenia?
Najczęściej zmęczenie niewspółmierne do wysiłku, rozlane bóle mięśni i stawów, poranna sztywność, gorszy sen, mgła poznawcza, dolegliwości jelitowe i obniżony nastrój. Żaden z tych objawów nie jest swoisty. Znaczenie ma ich współwystępowanie przez ponad pół roku.
Jak pozbyć się przewlekłego stanu zapalnego?
Skuteczne są cztery rzeczy, w tej kolejności: regularny wysiłek wytrzymałościowy, około 150 minut w tygodniu, sen powyżej 7 godzin, zmniejszenie obwodu talii i dieta bogata w błonnik oraz kwasy omega 3. Metaanaliza 24 badań pokazała, że trening wytrzymałościowy obniża CRP mocniej niż siłowy.
Jakie CRP oznacza przewlekły stan zapalny?
Według stanowiska CDC i American Heart Association wartość poniżej 1 mg/l odpowiada niskiemu ryzyku sercowo naczyniowemu, od 1 do 3 mg/l pośredniemu, a powyżej 3 mg/l wysokiemu. Wynik powyżej 10 mg/l wskazuje zwykle na ostrą infekcję i wymaga powtórzenia po jej ustąpieniu.
Czym różni się CRP od OB?
CRP rośnie w ciągu kilkunastu godzin od bodźca zapalnego i szybko opada po jego ustąpieniu. OB, czyli odczyn Biernackiego, reaguje wolniej i opada przez wiele dni, a na wynik wpływają też niedokrwistość, wiek i płeć. CRP jest badaniem pierwszego wyboru, OB uzupełnia obraz.
Czy suplementy obniżają stan zapalny?
Część składników roślinnych, jak kurkumina czy kwasy omega 3, ma udokumentowany wpływ na markery zapalne, natomiast efekt jest mniejszy niż wpływ regularnego ruchu i redukcji tkanki tłuszczowej trzewnej. Traktuj je jako uzupełnienie zmian w stylu życia. Przy przyjmowaniu leków przewlekle omów suplementację z lekarzem lub farmaceutą.
Co warto zapamiętać
Przewlekły stan zapalny nie boli w jednym miejscu i nie widać go w zwykłym CRP, dlatego bywa przeoczony przez lata. Jeśli rozpoznajesz u siebie kilka objawów z listy, poproś lekarza rodzinnego o hs-CRP, OB i morfologię, i powtórz oznaczenie po kilku tygodniach. Potem pracuj na tym, co ma największą siłę dowodową: 150 minut wysiłku wytrzymałościowego w tygodniu, 7 godzin snu, mniejszy obwód talii i talerz z błonnikiem oraz tłustą rybą. Suplementacja pomaga na końcu tej listy, nie na jej początku.
Źródła
Furman D., Campisi J., Verdin E. i wsp. (2019). Chronic inflammation in the etiology of disease across the life span. Nature Medicine, 25(12), 1822-1832. DOI: 10.1038/s41591-019-0675-0
Pearson T.A., Mensah G.A., Alexander R.W. i wsp. (2003). Markers of Inflammation and Cardiovascular Disease: Application to Clinical and Public Health Practice. Circulation, 107(3), 499-511. DOI: 10.1161/01.CIR.0000052939.59093.45
Makarewicz A., Jamka M., Geltz J. i wsp. (2022). Comparison of the Effect of Endurance, Strength, and Endurance-Strength Training on Inflammatory Markers and Adipokines Levels in Overweight and Obese Adults: Systematic Review and Meta-Analysis of Randomised Trials. Healthcare, 10(6), 1098. DOI: 10.3390/healthcare10061098
Franceschi C., Garagnani P., Parini P. i wsp. (2018). Inflammaging: a new immune-metabolic viewpoint for age-related diseases. Nature Reviews Endocrinology, 14(10), 576-590. DOI: 10.1038/s41574-018-0059-4
Fasano A. (2011). Zonulin and Its Regulation of Intestinal Barrier Function: The Biological Door to Inflammation, Autoimmunity, and Cancer. Physiological Reviews, 91(1), 151-175. DOI: 10.1152/physrev.00003.2008
