Occipitalis neuralgie: de zenuwpijn van nek naar achterhoofd herkennen, en wat er echt helpt

Active ton protocole
Man van 52 die op de onderkant van zijn schedel drukt, met de grote achterhoofdszenuw oranje oplichtend van zijn nek tot zijn kruin

Occipitalis neuralgie is een prikkeling van de grote achterhoofdszenuw, de nervus occipitalis major, die tussen de eerste twee halswervels naar buiten komt. Ze geeft schietende pijnscheuten van enkele seconden tot minuten, van je nek naar de bovenkant van je hoofd, meestal aan één kant, met een gevoelige hoofdhuid. Een verdovende blokkade van de zenuw bevestigt de diagnose en verlicht vaak.

Je borstelt je haar en er schiet een scheut van je nek tot boven je oor. Of je kussen doet ineens pijn. Pijn achter in je hoofd krijgt al snel het etiket occipitalis neuralgie, soms ten onrechte, want ook migraine zit vaak op die plek. Hieronder lees je hoe je ze uit elkaar houdt, waarom de zenuw geprikkeld raakt en wat de blokkade op de pijnpoli waard is.

Wat is occipitalis neuralgie?

De grote achterhoofdszenuw ontspringt aan de tweede halszenuwwortel. Hij komt naar buiten tussen de atlas en de draaier, de eerste twee halswervels, klimt door de diepe nekspieren, doorboort de semispinalis en de aanhechting van de trapeziusspier, en waaiert uit over je hoofdhuid tot op je kruin. In Franstalige landen heet de aandoening de neuralgie van Arnold, naar de Duitse anatoom Friedrich Arnold.

Waar de zenuw uit de semispinalis komt, is nagemeten op 14 anatomische preparaten: gemiddeld 3 centimeter onder de bult van je achterhoofd en 1,5 centimeter naast de middellijn. Op dat punt drukt de arts om de pijnplek te zoeken, en daar spuit hij bij een blokkade.

Anatomische plaat van achterhoofd en nek, met de grote achterhoofdszenuw rechts in oranje oplichtend van de tweede halswervel tot de kruin
De grote achterhoofdszenuw (oranje) loopt tussen atlas en draaier door de nekspieren omhoog. Ook de kleine achterhoofdszenuw, meer naar buiten, en de derde achterhoofdszenuw, lager, kunnen de pijn geven. Ze worden elk apart geblokkeerd.

Bij een neuralgie doet de zenuw zelf pijn, omdat hij ergens op zijn route bekneld of ontstoken is. Net als bij intercostaal neuralgie tussen je ribben tekent de pijn het gebied van die ene zenuw. Occipitalis neuralgie is zeldzaam. Een studie van het Erasmus MC in de dossiers van Nederlandse huisartsen telde voor alle aangezichts- en hoofdzenuwpijnen samen 38,7 nieuwe gevallen per 100.000 persoonsjaren, en occipitalis neuralgie kwam het vaakst voor tussen je 60e en 70e.

Symptomen: een scheut van nek tot schedeldak

De internationale classificatie van hoofdpijn (ICHD-3) beschrijft een schietende of stekende pijn in aanvallen van enkele seconden tot enkele minuten, hevig, in het gebied van de zenuw. Meestal aan één kant, soms aan beide.

Twee dingen maken het beeld compleet. Je hoofdhuid wordt overgevoelig voor gewone dingen: een kam, een borstel, je kussen, een muts. En wie drukt op het uittreepunt van de zenuw, wekt de pijn op. Het gebied kan ook juist doof aanvoelen.

De pijn blijft niet altijd achter in je hoofd. Via verbindingen tussen de halszenuwen en de nervus trigeminus kan ze uitstralen naar je voorhoofd of achter je oog, wat het verwarrend maakt. Tussen twee scheuten in houden veel mensen een doffe, zeurende pijn in hun nek.

Occipitalis neuralgie, migraine of nekhoofdpijn: wat is het verschil?

Pijn achter in je hoofd is nog geen occipitalis neuralgie. Migraine, spanningshoofdpijn en pijn uit de gewrichtjes van je bovenste nek zitten vaak op precies dezelfde plek.

39,8%

van de migrainepatiënten voelt de pijn tijdens een aanval achter in het hoofd, en 39,7% in de nek.

Kelman, 2005, 1.283 patiënten in een gespecialiseerd centrum

De tabel zet op een rij wat de vier uit elkaar houdt. Het scherpste criterium blijft de reactie op een verdovende blokkade. Voor de diagnose occipitalis neuralgie eist de classificatie dat de pijn wegtrekt zolang de verdoving werkt.

HoofdpijnWaar en hoeDuur van een aanvalWat erbij hoort
Occipitalis neuralgieScheuten van nek naar kruin, meestal aan één kantSeconden tot minuten, in salvo’sGevoelige hoofdhuid, drukpijn onder het achterhoofd, verlichting door een blokkade
MigraineBonzend, vaak slaap, voorhoofd of oog, soms achterhoofd4 tot 72 uur zonder behandelingMisselijkheid, last van licht en geluid, erger bij inspanning
Cervicogene hoofdpijn (nekhoofdpijn)Dof, begint aan één kant in de nek en trekt omhoog, zonder scheutenWisselend, afhankelijk van je nekhoudingStijve nek, beperkt draaien, pijn bij bepaalde draaibewegingen
SpanningshoofdpijnDrukkend of knellend aan beide kanten, als een band30 minuten tot dagenGeen echte misselijkheid, niet erger bij inspanning

De classificatie waarschuwt voor een valkuil. Pijn uit het gewricht tussen atlas en draaier, of uit de kleine facetgewrichtjes van je bovenste nek, kan naar je achterhoofd uitstralen zonder dat de zenuw iets mankeert. Daaraan denkt de arts als artrose in de nek samengaat met hoofdpijn. De behandeling richt zich dan niet op de zenuw, maar op het gewricht.

Hoe de diagnose wordt gesteld

De diagnose is vooral klinisch. Je huisarts laat je de pijn beschrijven en drukt op het uittreepunt van de zenuw onder je achterhoofd. Schiet de pijn dan langs de zenuw omhoog, dan wordt de diagnose waarschijnlijker. Hij test ook het gevoel van je hoofdhuid, de beweeglijkheid van je nek en je reflexen. Twijfelt hij aan migraine, dan verwijst hij je naar de neuroloog.

Een MRI of CT laat de neuralgie zelf niet zien, want een geprikkelde zenuw ziet er gewoon uit. Een scan dient om iets anders uit te sluiten als het beeld afwijkt: een eerste aanval na je 50e, uitval van zenuwen of pijn die week na week toeneemt. Blijft de proefblokkade over, meestal op de pijnpoli: trekt de pijn binnen enkele minuten na een verdovende injectie op het punt weg, dan komt hij van de zenuw.

Bij sommige signalen wacht je niet. Bel dezelfde dag je huisarts bij nieuwe hoofdpijn na je 50e met een gevoelige hoofdhuid, pijn in je kaak bij kauwen of een wazig zicht: arteriitis temporalis, een ontsteking van de slagaders, moet snel behandeld worden. Bel 112 bij koorts met een stijve nek, een plotselinge hoofdpijn die meteen maximaal is, of krachtverlies of moeite met praten.

Waarom de zenuw geprikkeld raakt: beknelling en ontsteking

De grote achterhoofdszenuw loopt over een paar centimeter door een knooppunt van spieren en gewrichten. Alles wat hem daar knelt of ontsteekt, kan de neuralgie uitlokken.

WAT DE ACHTERHOOFDSZENUW PRIKKELT

Artrose hoog in de nek

Het gewricht tussen atlas en draaier slijt, raakt ontstoken en prikkelt de wortel C2 die er vlak langs loopt.

Gespannen nekspieren

Een verkrampte semispinalis of trapezius knelt de zenuw precies waar hij erdoorheen gaat.

Whiplash of val

Een plotselinge rek van de nek kan de zenuw beschadigen of ontsteken.

Ontstekingsreuma

Reumatoïde artritis en spondyloartritis kunnen de overgang tussen schedel en nek aantasten.

Vaak spelen twee oorzaken tegelijk: een gespannen spier boven op een versleten gewricht.

Beknelling en ontsteking sluiten elkaar niet uit. Een zenuw die klem zit in een gespannen spier of tegen een artrotisch gewricht, raakt plaatselijk ontstoken. Daardoor wordt hij prikkelbaarder en blijven de scheuten komen. Dat is de gedachte achter het corticosteroïd dat soms aan de verdoving wordt toegevoegd: die ontsteking dempen, zodat de zenuw tot rust komt.

Moleculair beeld van een geknelde zenuwvezel, omgeven door een oranjerode ontsteking die door gouden moleculen wordt afgezwakt
In lichtgrijs een vezel van de achterhoofdszenuw, in oranjerood de plaatselijke ontsteking, in goud het ingespoten corticosteroïd. De verdoving werkt binnen minuten, het ontstekingsremmende effect pas na enkele dagen.

Hoe lang duurt occipitalis neuralgie?

Een aanval duurt enkele seconden tot minuten, dat staat in de definitie zelf. Tijdens een slechte periode kan hij meerdere keren per uur terugkomen, zeker als een vaste beweging hem steeds weer uitlokt.

Hoe lang de hele episode duurt, is een andere vraag, en daar ontbreken de cijfers: geen enkel groot cohort heeft occipitalis neuralgie in de tijd gevolgd. Volgt ze op een verkeerde houding of beweging, dan zakt ze vaak in enkele weken met eenvoudige maatregelen. Zit er artrose of reuma achter, dan komt ze in golven. De patiënten in de Litouwse studie van Juškys, bij wie medicijnen niet hielpen, waren 28 tot 84 jaar, gemiddeld 56, en 4 op de 5 waren vrouw.

Duurt de pijn langer dan een paar weken, komt ze steeds terug of houdt ze je uit je slaap, laat het dan beoordelen. Al was het maar om zeker te weten dat het echt de zenuw is.

Wat helpt bij occipitalis neuralgie?

Eenvoudige maatregelen komen eerst, en veel daarvan heb je zelf in handen.

Wat je zelf kunt doen

Warmte op je nek ontspant de spieren waar de zenuw doorheen loopt. Zet je beeldscherm op ooghoogte, zodat je hoofd niet urenlang naar voren hangt. Je kussen moet je nek recht houden: te hoog buigt hem, en op je buik slapen dwingt je hoofd lang in een draai. Draag tijdens een slechte periode geen strakke paardenstaart en geen helm of muts die op je achterhoofd drukt.

Een fysiotherapeut of manueel therapeut helpt je de diepe nekspieren te versterken, de spieren die je kin naar binnen trekken. De basisoefening is eenvoudig. Zit rechtop, trek je kin naar achteren alsof je een dubbele kin maakt, zonder je hoofd te laten zakken, en houd dat een paar seconden vast.

Vrouw van 64 rechtop aan een bureau die haar kin naar achteren trekt zonder haar hoofd te laten zakken, met nek en achterhoofdszenuw doorschijnend en zacht oranje
De beweging is klein. Kantelt je hoofd naar beneden, dan werken de spieren aan de voorkant van je hals en niet de diepe buigers waar het om gaat.

Medicijnen

Een ontstekingsremmer kan een opvlamming kort dempen, als je er geen bezwaar tegen hebt. Heeft de pijn het karakter van branden of herhaalde schokken, dan kan je huisarts een middel tegen zenuwpijn voorschrijven, zoals amitriptyline of gabapentine. Gewone pijnstillers doen bij zenuwpijn vaak weinig.

De blokkade op de pijnpoli

Bij een blokkade spuit de anesthesioloog-pijnspecialist een verdovingsmiddel, lidocaïne of bupivacaïne, op het uittreepunt van de zenuw, vaak samen met een corticosteroïd. Het duurt een paar minuten. Het heeft twee functies: trekt de pijn weg, dan staat de diagnose vast, en je hebt verlichting.

In een Litouwse reeks van 44 patiënten bij wie medicijnen niet hielpen, daalde de pijn na zo’n blokkade van 7,2 op 10 naar 1,95 een dag later, en stond ze na zes maanden op 2,2. Van de 44 waren er 42 na zes maanden tevreden, en nog maar 16,7 procent had pijnstillers nodig. Een controlegroep ontbrak, dus voorzichtigheid is geboden.

Wat het corticosteroïd toevoegt, staat ter discussie. Bij 37 mensen met chronische migraine leverde 40 milligram triamcinolon bovenop de verdoving op geen enkel punt winst op tegenover verdoving alleen. Het verdovingsmiddel doet dus een groot deel van het werk. Dezelfde logica vind je bij een epidurale injectie in de rug: snel verlichting, en een ontstekingsremmend effect dat trager en onzekerder is.

DALING VAN DE GEMIDDELDE PIJN NA 6 WEKEN, OP 10

Gepulseerde radiofrequentie en verdoving (42 patiënten)-2,7 punten
Corticosteroïd en verdoving (39 patiënten)-1,4 punt
Gerandomiseerde dubbelblinde studie van Cohen (2015) bij 81 patiënten met occipitalis neuralgie of migraine met een drukgevoelige achterhoofdszenuw. Het verschil hield stand tot zes maanden, met weinig verschil op de andere uitkomsten.

Helpt de blokkade wel maar te kort, dan bieden veel Nederlandse pijnpoli’s gepulseerde radiofrequentie (PRF) aan: milde stroompulsen die de pijngeleiding van de zenuw voor langere tijd dempen. In het Amerikaanse onderzoek van Cohen deed PRF het op de pijn beter dan een corticosteroïdinjectie. Botulinetoxine en zenuwstimulatie zijn nog weinig onderzocht. Een operatie om de zenuw vrij te maken is het laatste redmiddel, als al het andere is mislukt.

Wil je je ontstekingsbalans op de lange termijn ondersteunen, dan combineert een formule voor pijn die blijft hangen curcumine, boswellia, gember, quercetine en alfa-liponzuur. Het is een aanvulling, geen vervanging van de diagnose of de blokkade. Het wordt afgeraden bij galwegaandoeningen, diabetes, zwangerschap of borstvoeding, en naast bloedverdunners, middelen tegen kanker of afweerremmers.

Veelgestelde vragen

Wat te doen bij occipitalis neuralgie?

Begin met warmte op je nek, een beeldscherm op ooghoogte, een kussen dat je nek recht houdt en oefeningen voor de diepe nekspieren. Helpt dat na een paar weken niet, ga dan naar je huisarts. Die kan een middel tegen zenuwpijn voorschrijven of je verwijzen naar de pijnpoli voor een blokkade van de zenuw.

Kan occipitale neuralgie vanzelf overgaan?

Ja, vaak. Komt de pijn door een verkeerde houding, gespannen spieren of een verkeerde beweging, dan zakt ze meestal binnen enkele weken. Zit er artrose in de bovenste nek of een reumatische aandoening achter, dan komt ze eerder in golven terug en is behandeling van die oorzaak nodig.

Heeft occipitalis neuralgie invloed op het slapen?

Vaak wel. Je kussen drukt op de gevoelige plek onder je achterhoofd, en sommige houdingen lokken scheuten uit. Kies een kussen dat je nek recht houdt, slaap op je rug of zij in plaats van op je buik, en leg eventueel warmte op je nek voor het slapengaan.

Is occipitalis neuralgie gevaarlijk?

De zenuwpijn zelf is niet gevaarlijk, al kan ze heftig zijn. Laat wel uitzoeken of het echt de zenuw is. Nieuwe hoofdpijn na je 50e, koorts met een stijve nek, krachtverlies, moeite met praten of een hoofdpijn die plots maximaal is, wijzen op iets anders en vragen direct een arts.

Kan occipitalis neuralgie duizeligheid geven?

Dat hoort er meestal niet bij. De pijn kan uitstralen tot achter je oog, maar duizeligheid, dubbelzien, slechter zien of evenwichtsproblemen vragen om een andere verklaring. Bespreek ze snel met je huisarts, en bel 112 als ze plotseling opkomen.


Bronnen

Headache Classification Committee of the International Headache Society (2018). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition. Cephalalgia, 38(1), 1-211. DOI: 10.1177/0333102417738202

Barmherzig R., Kingston W. (2019). Occipital neuralgia and cervicogenic headache: diagnosis and management. Current Neurology and Neuroscience Reports, 19(5), 20. DOI: 10.1007/s11910-019-0937-8

Cohen S.P., Peterlin B.L., Fulton L. e.a. (2015). Randomized, double-blind, comparative-effectiveness study comparing pulsed radiofrequency to steroid injections for occipital neuralgia or migraine with occipital nerve tenderness. Pain, 156(12), 2585-2594. DOI: 10.1097/j.pain.0000000000000373

Ashkenazi A., Matro R., Shaw J.W. e.a. (2008). Greater occipital nerve block using local anaesthetics alone or with triamcinolone for transformed migraine: a randomised comparative study. Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry, 79(4), 415-417. DOI: 10.1136/jnnp.2007.124420

Juškys R., Šustickas G. (2018). Effectiveness of treatment of occipital neuralgia using the nerve block technique: a prospective analysis of 44 patients. Acta Medica Lituanica, 25(2), 53-60. DOI: 10.6001/actamedica.v25i2.3757

Kelman L. (2005). Migraine pain location: a tertiary care study of 1283 migraineurs. Headache, 45(8), 1038-1047. DOI: 10.1111/j.1526-4610.2005.05185.x

Koopman J.S., Dieleman J.P., Huygen F.J. e.a. (2009). Incidence of facial pain in the general population. Pain, 147(1-3), 122-127. DOI: 10.1016/j.pain.2009.08.023

Mosser S.W., Guyuron B., Janis J.E., Rohrich R.J. (2004). The anatomy of the greater occipital nerve: implications for the etiology of migraine headaches. Plastic and Reconstructive Surgery, 113(2), 693-697. DOI: 10.1097/01.PRS.0000101502.22727.5D

0