Neuralgia potyliczna: jak rozpoznać ból nerwu z tyłu głowy i co go naprawdę łagodzi

Active ton protocole
Mężczyzna po pięćdziesiątce uciska podstawę czaszki, nerw potyliczny większy widoczny na pomarańczowo od karku po szczyt głowy

Neuralgia potyliczna, nazywana też neuralgią Arnolda, to podrażnienie nerwu potylicznego większego, który wychodzi między dwoma pierwszymi kręgami szyjnymi. Daje przeszywające wyładowania bólu, od kilku sekund do kilku minut, od karku ku szczytowi głowy, zwykle po jednej stronie, ze skórą głowy wrażliwą na dotyk. Blokada nerwu potwierdza rozpoznanie i często przynosi ulgę.

Czeszesz włosy i nagle prąd przeszywa głowę od karku aż nad ucho. Albo boli poduszka. Takie bóle z tyłu głowy szybko dostają etykietę neuralgii potylicznej, czasem niesłusznie, bo migrena też potrafi uderzyć w to miejsce. Poniżej znajdziesz, jak je odróżnić, dlaczego nerw się zapala i co naprawdę dają blokady.

Co to jest neuralgia potyliczna?

Nerw potyliczny większy, zwany też nerwem Arnolda, pochodzi od drugiego korzenia szyjnego. Wychodzi między kręgiem szczytowym a obrotowym, czyli dwoma pierwszymi kręgami szyi, biegnie w górę przez głębokie mięśnie karku, przebija mięsień półkolcowy głowy, potem przyczep mięśnia czworobocznego i rozgałęzia się w skórze głowy aż po ciemię. Nazwę zawdzięcza niemieckiemu anatomowi Friedrichowi Arnoldowi.

W pomiarach na 14 preparatach anatomicznych miejsce, w którym nerw wychodzi z mięśnia półkolcowego, leżało średnio 3 cm poniżej guzowatości potylicznej zewnętrznej, czyli wyczuwalnego guzka z tyłu czaszki, i 1,5 cm od linii środkowej (Mosser, 2004). Tam lekarz uciska, szukając bolesnego punktu, i tam wstrzykuje lek podczas blokady.

Neuralgia to ból samego nerwu, uciśniętego lub zapalonego na swojej drodze. Zasada jest ta sama co w neuralgii międzyżebrowej: ból rysuje obszar, który unerwia dany nerw. Postać potyliczna jest rzadka. W dużej holenderskiej bazie danych lekarzy rodzinnych jej częstość była największa około 60. roku życia (Koopman, 2009).

Plansza anatomiczna z dwoma widokami tyłu głowy i karku; na prawym nerw potyliczny większy świeci na pomarańczowo od drugiego kręgu szyjnego po szczyt głowy
Nerw potyliczny większy (na pomarańczowo) wychodzi między kręgiem szczytowym a obrotowym i przechodzi przez mięśnie karku. Nerw potyliczny mniejszy, położony bardziej bocznie, i trzeci nerw potyliczny, niżej, też mogą boleć i blokuje się je osobno.

Objawy: gdzie boli neuralgia potyliczna?

Międzynarodowa Klasyfikacja Bólów Głowy (ICHD-3) opisuje ból napadowy, przeszywający lub kłujący jak nóż, trwający od kilku sekund do kilku minut, silny, w obszarze unerwienia nerwu. Obejmuje jedną stronę głowy, czasem obie.

Dwa objawy uzupełniają obraz. Skóra głowy staje się wrażliwa na zwykłe bodźce: grzebień, szczotkę, poduszkę, kaptur. Ucisk w miejscu wyjścia nerwu wywołuje ból. Ta sama okolica bywa też mniej czuła, jakby zdrętwiała.

Ból nie zawsze zatrzymuje się z tyłu głowy. Przez połączenia nerwów szyjnych z nerwem trójdzielnym może sięgać czoła albo okolicy za okiem, co myli trop. Między wyładowaniami wiele osób czuje w karku tępy, stały ból.

Strona nie ma tu znaczenia diagnostycznego. Ból po lewej stronie potylicy wynika z tych samych przyczyn co po prawej, a o rozpoznaniu decyduje charakter bólu, nie strona.

Neuralgia, migrena czy ból szyjnopochodny: jak je odróżnić?

Ból z tyłu głowy nie wystarcza, żeby mówić o neuralgii potylicznej. Migrena, napięciowy ból głowy i bóle wychodzące ze stawów górnego odcinka szyi też lokują się w potylicy.

39,8%

osób z migreną odczuwa ból z tyłu głowy w czasie napadów, a 39,7% w karku.

Kelman, 2005: 1283 pacjentów leczonych w ośrodku specjalistycznym

Tabela zbiera to, co dzieli te cztery bóle. Najwyraźniejszym kryterium pozostaje odpowiedź na blokadę: w neuralgii potylicznej klasyfikacja wymaga, żeby znieczulenie nerwu uśmierzyło ból, przynajmniej na czas działania leku.

BólGdzie i jak boliCzas trwania napaduCo mu towarzyszy
Neuralgia potylicznaWyładowania od karku ku szczytowi głowy, najczęściej po jednej stronieOd kilku sekund do kilku minut, seriamiWrażliwa skóra głowy, bolesny punkt pod potylicą, ulga po blokadzie
MigrenaPulsujący, często skroń, czoło lub oko, czasem tył głowyOd 4 do 72 godzin bez leczeniaNudności, nadwrażliwość na światło i hałas, nasilenie przy wysiłku
Ból szyjnopochodnyTępy, zaczyna się w szyi po jednej stronie i idzie w górę, bez wyładowańZmienny, zależny od ułożenia szyiSztywność, ograniczone ruchy szyi, ból wywołany niektórymi skrętami
Napięciowy ból głowyUcisk lub ściskanie po obu stronach, jak obręczOd 30 minut do kilku dniBez wyraźnych nudności i bez nasilenia przy wysiłku

Klasyfikacja ostrzega przed pułapką. Ból ze stawów między kręgiem szczytowym a obrotowym albo z małych stawów międzykręgowych górnej części szyi może promieniować do potylicy, choć nerw nie jest winny. Takie źródło bólu podejrzewa się, gdy zwyrodnieniu kręgosłupa szyjnego towarzyszą bóle głowy. Leczenie celuje wtedy w staw, a nie w nerw.

Jak lekarz stawia rozpoznanie

Rozpoznanie jest przede wszystkim kliniczne. Lekarz poprosi cię o opisanie bólu, a potem uciśnie miejsce wyjścia nerwu pod potylicą. Jeśli ucisk albo lekkie opukanie wywołuje wyładowanie wzdłuż nerwu, podejrzenie się umacnia. Sprawdzi też czucie skóry głowy, ruchy szyi i odruchy.

Rezonans magnetyczny i tomografia nie pokazują samej neuralgii, bo podrażnionego nerwu na nich nie widać. Służą do wykluczenia innej przyczyny, gdy obraz jest nietypowy: pierwszy epizod po 50. roku życia, niedowład czy objawy narastające z tygodnia na tydzień. Zostaje blokada próbna: ból, który znika w ciągu kilku minut po wstrzyknięciu środka znieczulającego w punkt Arnolda, potwierdza nerwowe pochodzenie.

W praktyce zaczynasz od lekarza rodzinnego. Do neurologa w ramach NFZ potrzebne jest skierowanie, tak samo do poradni leczenia bólu, w której wykonuje się blokady. Niektóre objawy wymagają jednak pilnej pomocy, na SOR albo pod numerem 112: nowy ból głowy po 50. roku życia z bolesną skórą głowy, ból żuchwy przy żuciu lub zaburzenia widzenia, bo olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic leczy się natychmiast. Pilnej pomocy wymagają też gorączka ze sztywnością karku, ból nagły i od razu najsilniejszy w życiu, osłabienie ręki lub nogi czy kłopot z mówieniem.

Przyczyny: dlaczego nerw się drażni

Nerw potyliczny większy przechodzi na odcinku kilku centymetrów przez skrzyżowanie mięśni i stawów. Wszystko, co go ściska albo zapala na tej drodze, może wywołać neuralgię.

Co drażni nerw Arnolda

Podrażniony
nerw
potyliczny

Zwyrodnienie górnej części szyi

Staw między kręgiem szczytowym a obrotowym zużywa się, zapala i drażni przechodzący obok korzeń C2.

Mięśnie karku

Napięty mięsień półkolcowy, czworoboczny lub skośny ściska nerw tam, gdzie go przebija.

Uraz biczowy, upadek

Gwałtowne szarpnięcie szyi może uszkodzić lub zapalić nerw.

Choroby zapalne stawów

Reumatoidalne zapalenie stawów i spondyloartropatie mogą zajmować połączenie czaszki z szyją.

Godziny w jednej pozycji

Głowa wysunięta ku ekranowi: głębokie mięśnie wokół nerwu pozostają napięte.

Przyczyny rzadkie

Półpasiec korzenia C2, torbiel, guz lub wada rozwojowa: szuka się ich w rezonansie, gdy obraz jest nietypowy.

Kilka przyczyn często się sumuje, na przykład niewielkie zwyrodnienie i długie godziny przy biurku. Stąd sens leczenia przyczyny, a nie samego wyładowania.

Ucisk i zapalenie nie wykluczają się. Nerw ściśnięty w napiętym mięśniu albo przy zwyrodniałym stawie staje się miejscem miejscowego stanu zapalnego, który zwiększa jego pobudliwość i podtrzymuje wyładowania. Na tym rozumowaniu opiera się steryd dodawany czasem do środka znieczulającego: ma wyciszyć zapalenie, żeby nerw odzyskał swój próg pobudzenia.

Mikroskopowy obraz uciśniętego włókna nerwowego otoczonego czerwono-pomarańczowym stanem zapalnym, który wyciszają złote cząsteczki leku
Włókno nerwu potylicznego większego (jasnoszare), miejscowy stan zapalny (czerwono-pomarańczowy), wstrzyknięty steroid (złoty). Działanie przeciwzapalne sterydu wymaga kilku dni, działanie środka znieczulającego kilku minut.

Ile trwa neuralgia potyliczna?

Pojedynczy napad trwa od kilku sekund do kilku minut, tak definiuje go sama klasyfikacja. W czasie zaostrzenia może się powtarzać kilka razy na godzinę, zwłaszcza gdy wywołuje go ten sam ruch.

Długość całego epizodu to inne pytanie i tu brakuje danych: żadna duża kohorta nie śledziła przebiegu neuralgii potylicznej w czasie. Gdy pojawia się po długiej pracy w jednej pozycji albo po niefortunnym ruchu, często wycisza się w ciągu kilku tygodni przy prostym postępowaniu. Gdy nakłada się na zwyrodnienie lub chorobę zapalną stawów, przebiega zaostrzeniami. Pacjenci z badania Juškysa, oporni na leki, mieli od 28 do 84 lat, średnio 56, a kobiety stanowiły cztery piąte grupy.

Ból, który trwa dłużej niż kilka tygodni, stale wraca albo nie pozwala ci spać, wymaga oceny lekarskiej, choćby po to, żeby sprawdzić, czy naprawdę cierpi nerw.

Blokada nerwu potylicznego: co naprawdę daje?

Blokada polega na wstrzyknięciu w miejsce wyjścia nerwu środka znieczulającego miejscowo, lidokainy lub bupiwakainy, często razem ze sterydem. Zabieg trwa kilka minut. Ma podwójną rolę: potwierdza rozpoznanie, jeśli ból ustępuje, i przynosi ulgę (Barmherzig i Kingston, 2019). W Polsce wykonują ją poradnie leczenia bólu, neurolodzy i anestezjolodzy, często pod kontrolą USG, które pozwala zobaczyć nerw i mięśnie wokół niego.

Co pokazują badania

W litewskiej serii 44 pacjentów opornych na leki blokada środkiem znieczulającym i sterydem obniżyła ból z 7,2 do 2,0 w skali dziesięciopunktowej następnego dnia, a po sześciu miesiącach wynosił on 2,2. Zadowolonych po pół roku było 42 z 44 pacjentów, a leki przeciwbólowe brało jeszcze tylko 16,7% (Juškys, 2018). Badanie nie miało grupy kontrolnej, więc wynik trzeba czytać ostrożnie.

Udział sterydu budzi wątpliwości. U 37 pacjentów z przewlekłą migreną dodanie 40 mg triamcynolonu do środków znieczulających nie poprawiło żadnego z ocenianych wskaźników w porównaniu z samym znieczuleniem (Ashkenazi, 2008). Dużą część pracy wykonuje więc środek znieczulający, podobnie jak w przypadku blokady na kręgosłup: ulga przychodzi szybko, a działanie przeciwzapalne jest wolniejsze i mniej pewne.

Spadek bólu potylicy po 6 tygodniach, skala 0-10

Pulsacyjna radiofrekwencja i środek znieczulający (42 pacjentów) -2,7 pkt
Steryd i środek znieczulający (39 pacjentów) -1,4 pkt
Badanie Cohena z 2015 roku, z randomizacją i podwójnie ślepą próbą, 81 pacjentów z neuralgią potyliczną lub migreną z bolesnym nerwem potylicznym. Przewaga utrzymywała się po sześciu miesiącach, przy niewielkich różnicach w innych wskaźnikach niż ból.

Co dalej po blokadzie?

EtapCzego się po nim spodziewaćCo mówią dane
Proste metody: ciepło, pozycja, fizjoterapia, leki przeciwbóloweWyciszenie świeżego zaostrzeniaPierwszy wybór według przeglądu Barmherzig i Kingstona
Blokada środkiem znieczulającym, ze sterydem lub bezPotwierdzenie rozpoznania i ulga42 z 44 pacjentów z ulgą po 6 miesiącach w serii bez grupy kontrolnej
Pulsacyjna radiofrekwencja nerwuPrzedłużenie ulgi, gdy blokada zadziałałaSkuteczniejsza od sterydu na ból do 6 miesięcy w badaniu z udziałem 81 pacjentów
Toksyna botulinowa, stymulacja nerwuPostacie oporneDane wciąż ograniczone
Operacyjne odbarczenie nerwuOstatecznośćZarezerwowane dla porażek wszystkich innych metod, po ocenie ryzyka

Domowe sposoby i ćwiczenia na neuralgię potyliczną

Metody zachowawcze idą na pierwszy ogień (Barmherzig i Kingston, 2019), a wiele z nich zależy od ciebie.

Ciepło na karku rozluźnia mięśnie, przez które przechodzi nerw. Ekran ustaw na wysokości oczu, żeby głowa nie wisiała do przodu godzinami. Poduszka powinna trzymać szyję w osi: zbyt wysoka zgina kark, a spanie na brzuchu wymusza długie skręcenie głowy. W czasie zaostrzenia nie wiąż ciasnego kucyka i nie noś kasku ani czapki, które uciskają potylicę. Przy pracy przy komputerze rób krótką przerwę co mniej więcej pół godziny: wstań, rozluźnij barki, kilka razy powoli obróć głowę.

Gdy winna jest postawa, pomaga wzmacnianie głębokich mięśni szyi z fizjoterapeutą, tych, które cofają brodę. Podstawowy ruch jest prosty: usiądź prosto, cofnij brodę tak, żeby pojawił się podwójny podbródek, nie opuszczaj przy tym głowy i wytrzymaj kilka sekund.

Starsza kobieta siedzi prosto przy stole i cofa brodę, nie opuszczając głowy, kark i nerw potyliczny większy widoczne w prześwietleniu z delikatną pomarańczową poświatą
Ruch jest mały. Jeśli głowa opada w dół, pracują mięśnie z przodu szyi, a nie głębokie zginacze, o które tu chodzi.

Z leków krótka kuracja niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym może wyciszyć zaostrzenie, jeśli nie masz przeciwwskazań. Gdy ból ma charakter pieczenia albo powtarzających się wyładowań, lekarz może zaproponować leki stosowane w bólu neuropatycznym.

Jeśli chcesz na dłuższą metę wspierać równowagę zapalną organizmu, formuła na bóle, które się przeciągają łączy kurkuminę, boswellię, imbir, kwercetynę i kwas alfa-liponowy. Towarzyszy leczeniu, nie zastępuje ani diagnozy, ani blokady. Nie jest wskazana przy cukrzycy, chorobach dróg żółciowych, w ciąży i podczas karmienia piersią ani przy lekach przeciwzakrzepowych, przeciwnowotworowych i immunosupresyjnych.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są objawy nerwobólu głowy?

Nerwoból głowy daje krótkie, bardzo silne wyładowania, opisywane jako prąd, kłucie albo ukłucie nożem, trwające od kilku sekund do kilku minut. Ból biegnie wzdłuż jednego nerwu: w neuralgii potylicznej od karku ku szczytowi głowy. Często towarzyszy mu wrażliwość skóry na dotyk, na przykład przy czesaniu, i bolesny punkt pod potylicą.

Co oznacza ból głowy z tyłu z jednej strony?

Najczęściej migrenę albo ból szyjnopochodny, wychodzący ze stawów górnej części szyi. Krótkie wyładowania od karku ku ciemieniu, z wrażliwą skórą głowy, przemawiają za neuralgią potyliczną. Nowy ból po 50. roku życia, ból nagły i bardzo silny, gorączka albo zaburzenia widzenia czy mowy wymagają pilnej diagnozy.

Jaka jest różnica między neuralgią a neuropatią?

Neuralgia to objaw: napadowy ból w obszarze jednego nerwu, przy zachowanej zwykle jego funkcji. Neuropatia to uszkodzenie nerwu lub wielu nerwów, z drętwieniem, mrowieniem, osłabieniem czucia, a czasem siły, jak w neuropatii cukrzycowej. Neuralgia może towarzyszyć neuropatii, ale sama w sobie nie oznacza trwałego uszkodzenia nerwu.

Czym różni się neuralgia potyliczna od neuralgii nerwu trójdzielnego?

Neuralgia nerwu trójdzielnego boli na twarzy: w policzku, żuchwie lub wokół oka, a napady wywołuje mówienie, żucie, mycie zębów czy dotyk twarzy. Neuralgia potyliczna boli z tyłu głowy i na karku. Ból potyliczny może jednak promieniować za oko przez połączenia obu nerwów, dlatego o rozpoznaniu decyduje badanie neurologiczne.

Czy neuralgia potyliczna może powodować szumy uszne?

Szumy uszne nie należą do objawów neuralgii potylicznej opisanych w międzynarodowej klasyfikacji bólów głowy. Gdy pojawiają się razem z bólem karku i potylicy, ich przyczyny trzeba szukać osobno, zaczynając od badania słuchu u laryngologa. Szum, który pojawił się nagle razem z pogorszeniem słuchu albo zawrotami głowy, wymaga pilnej wizyty u lekarza.

Co warto zapamiętać

Neuralgia potyliczna to krótkie, przeszywające wyładowania od karku ku szczytowi głowy, ze skórą głowy wrażliwą na dotyk. Migrena i ból szyjnopochodny też bolą w potylicy, a rozstrzyga często blokada próbna. Nerw drażnią ucisk i zapalenie, więc leczy się przyczynę: postawę, napięte mięśnie, zwyrodnienie szyi. Blokada przynosi szybką ulgę, a steryd dodaje do niej mniej, niż się zwykle sądzi.


Źródła

Headache Classification Committee of the International Headache Society (2018). The International Classification of Headache Disorders, 3rd edition. Cephalalgia, 38(1), 1-211. DOI: 10.1177/0333102417738202

Barmherzig R., Kingston W. (2019). Occipital neuralgia and cervicogenic headache: diagnosis and management. Current Neurology and Neuroscience Reports, 19(5), 20. DOI: 10.1007/s11910-019-0937-8

Cohen S.P., Peterlin B.L., Fulton L. i wsp. (2015). Randomized, double-blind, comparative-effectiveness study comparing pulsed radiofrequency to steroid injections for occipital neuralgia or migraine with occipital nerve tenderness. Pain, 156(12), 2585-2594. DOI: 10.1097/j.pain.0000000000000373

Ashkenazi A., Matro R., Shaw J.W. i wsp. (2008). Greater occipital nerve block using local anaesthetics alone or with triamcinolone for transformed migraine: a randomised comparative study. Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry, 79(4), 415-417. DOI: 10.1136/jnnp.2007.124420

Juškys R., Šustickas G. (2018). Effectiveness of treatment of occipital neuralgia using the nerve block technique: a prospective analysis of 44 patients. Acta Medica Lituanica, 25(2), 53-60. DOI: 10.6001/actamedica.v25i2.3757

Kelman L. (2005). Migraine pain location: a tertiary care study of 1283 migraineurs. Headache, 45(8), 1038-1047. DOI: 10.1111/j.1526-4610.2005.05185.x

Koopman J.S., Dieleman J.P., Huygen F.J. i wsp. (2009). Incidence of facial pain in the general population. Pain, 147(1-3), 122-127. DOI: 10.1016/j.pain.2009.08.023

Mosser S.W., Guyuron B., Janis J.E., Rohrich R.J. (2004). The anatomy of the greater occipital nerve: implications for the etiology of migraine headaches. Plastic and Reconstructive Surgery, 113(2), 693-697. DOI: 10.1097/01.PRS.0000101502.22727.5D

0