Het piriformis syndroom is een prikkeling van de ischiaszenuw door de piriformis, een kleine spier diep in je bil. Het geeft bilpijn die erger wordt bij zitten en die achter in je bovenbeen kan uitstralen, net als ischias, maar zonder hernia. De diagnose volgt uit lichamelijk onderzoek, en het gaat meestal over zonder operatie.
Het is ook een van de meest omstreden diagnoses rond de rug. Sommige Nederlandse fysiotherapeuten schrijven zelfs dat het piriformis syndroom ‘niet meer bestaat’. Dat klopt maar half. Hieronder lees je wat wel vaststaat, hoe je het onderscheidt van ischias door een hernia, en wat er in welke volgorde helpt.
Wat is het piriformis syndroom?
De piriformis, ook wel peervormige spier genoemd, is een kleine spier in de vorm van een peer. Hij loopt van je heiligbeen door de diepte van je bil, onder de grote bilspier, naar de bovenkant van je dijbeen, de trochanter major. Hij draait je bovenbeen naar buiten en houdt je heup stabiel als je loopt.
De ischiaszenuw verlaat het bekken vlak onder hem, door een smalle doorgang, de grote uitsparing van het bekken. Trekt de spier samen, wordt hij dikker of raakt hij geïrriteerd, dan kan hij de zenuw samendrukken of erlangs schuren. De pijn volgt dan het spoor van de ischiaszenuw, maar begint in je bil en niet in je rug.
Wat de spier prikkelt, is meestal geen raadsel: een val op je bil, uren achter elkaar zitten, of herhaalde belasting bij hardlopen, fietsen of traplopen. Een spier die zich voortdurend aanspant, kan korter en dikker worden, en dan wordt de ruimte voor de zenuw kleiner.
Bestaat het piriformis syndroom eigenlijk wel?
Op die vraag geven Nederlandse fysiotherapiesites tegengestelde antwoorden, en ze hebben allebei een punt. Hopayian en Danielyan legden in 2018 alle gepubliceerde beschrijvingen naast elkaar. Hun conclusie: dat de piriformis ischias kan veroorzaken, is aangetoond. Hoe vaak dat gebeurt bij mensen met rugpijn of ischias, en hoe betrouwbaar de tests zijn, is nog niet vastgesteld.
Specialisten spreken daarom steeds vaker van het diep gluteaal syndroom. Martin en collega’s omschreven het in 2015 als pijn in de bil door beknelling van de ischiaszenuw buiten het bekken, zonder dat een tussenwervelschijf erbij betrokken is. Behalve de piriformis kunnen ook andere kleine heupspieren, bindweefselstrengen en bloedvaten de zenuw in die ruimte klem zetten. De piriformis blijft de bekendste verdachte.
Loopt de zenuw dwars door de spier?
Je leest vaak dat het syndroom vooral mensen treft bij wie de zenuw door de spier loopt in plaats van eronder. Die variant bestaat, maar verklaart weinig.
LOOP VAN DE ISCHIASZENUW TEN OPZICHTE VAN DE PIRIFORMIS, IN 294 ONTLEDE HEUPEN
De meta-analyse van Smoll bundelde 18 studies en 6.062 lichamen, en vond een variant bij 16,9% van de mensen. Bij patiënten die voor een piriformis syndroom geopereerd werden, was dat 16,2%: niet meer dan in de algemene bevolking. De variant is dus niet de hoofdoorzaak. Meestal ligt het aan de spier zelf.
De symptomen: vier kenmerken die het syndroom bepalen
Hopayian en Danielyan zochten ook welke klachten en bevindingen het vaakst terugkomen. Het zijn er vier, en samen bepalen ze volgens hen het syndroom.
HET KWARTET VAN HET PIRIFORMIS SYNDROOM
syndroom
Pijn in de bil
Diep, aan één kant, soms doorlopend achter in het bovenbeen.
Erger bij zitten
Auto, bureau, harde stoel: lang zitten wordt een opgave.
Drukpijn
Druk midden in de bil, bij de grote uitsparing van het bekken, roept de pijn op.
Spier op spanning
Elke beweging die de piriformis rekt of aanspant, geeft dezelfde pijn.
Soms komen er tintelingen achter in je bovenbeen of in je kuit bij. Rugpijn ontbreekt vaak, en dat is een nuttige aanwijzing. Veel mensen merken het vooral in de auto, op de fiets of bij het traplopen, en hebben minder last als ze plat op hun rug liggen.
Zitten op je werk en in de auto
Lange autoritten en bureauwerk zijn de klassieke boosdoeners, omdat je dan urenlang op dezelfde plek in je bil zit. Wissel zitten en staan af, een sta-bureau helpt daarbij, en plan in de auto ongeveer elk uur een korte stop. Je hoeft er meestal niet voor thuis te blijven: aanpassen werkt beter dan stilzitten.
Piriformis syndroom of hernia: hoe merk je het verschil?
Allebei prikkelen ze dezelfde zenuw, maar niet op dezelfde plek. Een hernia drukt op een zenuwwortel in het wervelkanaal van je onderrug, wat artsen een lumbosacraal radiculair syndroom noemen. De piriformis doet dat een paar centimeter lager, in je bil. Dit zijn de aanwijzingen die ze van elkaar scheiden:
| Aanwijzing | Piriformis syndroom | Ischias door een hernia |
|---|---|---|
| Waar het begint | In de bil | In de onderrug, daarna de bil |
| Rugpijn | Vaak afwezig | Vaak aanwezig |
| Uitstraling | Bil, achterkant bovenbeen, soms de kuit | Tot in de kuit of de voet, afhankelijk van de wortel |
| Zitten | Duidelijk erger | Vaak ook erger |
| Hoesten, niezen | Meestal geen effect | Kan een schok in het been geven |
| Druk midden in de bil | Roept de pijn op | Soms ook gevoelig |
| Spanningstests (FAIR, Freiberg) | Vaak positief | Minder vaak positief |
| Reflexen, kracht | Normaal | Soms verminderd |
| MRI van de onderrug | Normaal of zonder verband | Hernia tegen de zenuwwortel |
Bilpijn die niet onder de knie komt, kan ook uit de kleine gewrichtjes achter in je rug komen. Dat is het beeld van facetartrose, dat vooral zeer doet bij staan en achteroverbuigen. En zit de pijn juist aan de voorkant van je bovenbeen, lees dan over de nervus femoralis.
Hoe wordt de diagnose gesteld? FAIR, Freiberg en Pace
Geen bloedtest en geen scan bewijst een piriformis syndroom. Een MRI dient vooral om een hernia uit te sluiten. Bij je huisarts of bij een fysiotherapeut, die je in Nederland ook zonder verwijzing kunt bezoeken, draait het om het lichamelijk onderzoek en om drie bewegingen die de spier op spanning zetten.
De FAIR-test
FAIR staat voor flexie, adductie en interne rotatie. Je ligt op je gezonde zij, de pijnlijke heup ongeveer 60 graden gebogen, en de onderzoeker duwt je knie richting de tafel. In de reeks van Fishman, 918 patiënten over tien jaar, had deze test een sensitiviteit van 88% en een specificiteit van 83%, gemeten met een elektrisch zenuwonderzoek (de H-reflex).
De tests van Freiberg en Pace
Freiberg: je ligt op je rug met gestrekt been en de onderzoeker draait je bovenbeen naar binnen. Pace: je zit en duwt je knieën uit elkaar, tegen zijn handen in. Pijn in je bil maakt de test positief.
Een Turkse studie uit 2024 zette die tests op de proef. Van 110 patiënten met ischias hadden er 66 een drukgevoelige piriformis. Een injectie in de spier halveerde de pijn bij 27 van hen, 41%. Alleen de test van Freiberg was bij die 27 vaker positief. Pace en de beeldvorming maakten geen verschil.
Onthoud de grens: volgens de review van Hopayian is de betrouwbaarheid van deze tests nooit vastgesteld in een studie zonder vertekening. Een positieve test wijst een richting aan, meer niet.
Behandeling: van eenvoudig naar ingrijpend
De eerste behandeling is mechanisch. Zit minder lang achter elkaar, wissel zitten en staan af, kies een stevige stoel. Rek daarna de piriformis een paar keer per dag. De liggende duifhouding, enkel op de andere knie en dat bovenbeen naar je toe, staat stap voor stap beschreven bij onze ischias oefeningen.
Een fysiotherapeut voegt daar krachttraining voor je bilspieren en heupdraaiers aan toe, zodat de piriformis minder werk hoeft te doen. Verandert er na een paar weken niets, dan kan je huisarts je verwijzen voor de volgende stappen.
DE OPTIES, VAN MINST NAAR MEEST INGRIJPEND
Een injectie met een verdovend middel, vaak samen met een ontstekingsremmer (een corticosteroïd), gebeurt onder echo of röntgen. In het OLVG in Amsterdam bijvoorbeeld doet het Pijncentrum dat onder echo, in ongeveer een kwartier, en daarna mag je niet zelf autorijden of fietsen. De injectie behandelt en bevestigt tegelijk: zakt de pijn, dan zat het probleem inderdaad in de spier. In een Taiwanese proef met 70 patiënten deed één sessie schokgolftherapie het na vijf weken ongeveer even goed als de injectie, met rekoefeningen thuis in beide groepen.
Botox verlamt de spier voor een paar maanden. De review van Koh en Tan (7 studies, 152 patiënten) vindt het veilig om de pijn te verminderen, met bewijs van redelijke kwaliteit, bij doses van 100 tot 300 eenheden, maar kan de winst niet in cijfers uitdrukken. Een operatie, ten slotte, maakt de pees van de piriformis los: maar 43 van de 918 patiënten van Fishman kwamen zover.
Naast die behandelingen willen sommige mensen ook de ontstekingskant ondersteunen die een geïrriteerde spier gaande houdt. Ons supplement bij ischias en onderrugklachten combineert getitreerde curcumine en boswellia voor dat terrein, naast het rekken en nooit in plaats daarvan.
Hoe lang duurt een piriformis syndroom?
Geen studie volgde het verloop zonder behandeling. Wie online naar ervaringen zoekt, vindt vooral losse verhalen; de grootste reeks met cijfers is die van Fishman. Daarin was de pijn bij 79% van de patiënten met een positieve FAIR-test minstens gehalveerd na injectie en fysiotherapie, na gemiddeld tien maanden. Gemiddeld nam hun pijn met 71% af.
In de praktijk knapt een verse klacht die vroeg wordt aangepakt vaak binnen enkele weken op. Speelt hij al maanden, dan vraagt het meer geduld, omdat de spier gewend is geraakt aan zich verdedigen. Het belangrijkste: blijf niet zitten wachten.
Wanneer naar de huisarts, en wanneer met spoed?
Ga naar je huisarts als de pijn in je bil na vier tot zes weken rekken niet minder wordt, als hij je ’s nachts wakker houdt, of als je daarnaast koorts hebt of onverklaard afvalt.
Krachtverlies in je voet of been, bijvoorbeeld een voet die gaat slepen, wijst eerder op een geprikkelde zenuwwortel: bel dan dezelfde dag. Krijg je moeite met plassen, verlies je de controle over je ontlasting of voelt het gebied tussen je benen doof aan? Bel dan meteen je huisarts of, ’s avonds en in het weekend, de huisartsenpost. Dat is een spoedgeval.
Veelgestelde vragen
Waar ligt de piriformis?
Diep in je bil, onder de grote bilspier. De spier loopt van de zijkant van je heiligbeen naar de bovenkant van je dijbeen, de trochanter major. De gevoelige plek vind je ongeveer midden in de bil. Bij 93,6% van de mensen loopt de ischiaszenuw vlak onder de spier door.
Wat mag je niet doen bij het piriformis syndroom?
Urenlang achter elkaar zitten, zeker op een harde stoel of in de auto, is de grootste boosdoener. Rek ook niet door als er tintelingen naar je voet schieten: dan zet je de zenuw zelf onder spanning. En stop niet met bewegen, want rustig wandelen en geleidelijk opbouwen werkt beter dan bedrust.
Is wandelen goed bij het piriformis syndroom?
Ja, in een rustig tempo en op vlak terrein. Wandelen laat de spier werken zonder hem samen te drukken, het omgekeerde van zitten. Maken heuvels of trappen de pijn erger, maak je wandelingen dan korter zonder ze te schrappen, en bouw de hellingen daarna langzaam weer op.
Wat kan de oorzaak zijn van pijn in je bil bij het liggen?
Doet je bil vooral pijn als je op die kant ligt, dan zit het probleem vaker in de pezen of de slijmbeurs aan de buitenkant van je heup dan in de piriformis, die vooral bij zitten opspeelt. Houdt de pijn je ’s nachts wakker, in welke houding ook, ga dan naar je huisarts.
Bronnen
Hopayian K., Danielyan A. (2018). Four symptoms define the piriformis syndrome: an updated systematic review of its clinical features. European Journal of Orthopaedic Surgery and Traumatology, 28(2), 155-164. DOI: 10.1007/s00590-017-2031-8
Martin H.D., Reddy M., Gómez-Hoyos J. (2015). Deep gluteal syndrome. Journal of Hip Preservation Surgery, 2(2), 99-107. DOI: 10.1093/jhps/hnv029
Smoll N.R. (2010). Variations of the piriformis and sciatic nerve with clinical consequence: a review. Clinical Anatomy, 23(1), 8-17. DOI: 10.1002/ca.20893
Natsis K., Totlis T., Konstantinidis G.A. et al. (2014). Anatomical variations between the sciatic nerve and the piriformis muscle: a contribution to surgical anatomy in piriformis syndrome. Surgical and Radiologic Anatomy, 36(3), 273-280. DOI: 10.1007/s00276-013-1180-7
Fishman L.M., Dombi G.W., Michaelsen C. et al. (2002). Piriformis syndrome: diagnosis, treatment, and outcome, a 10-year study. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation, 83(3), 295-301. DOI: 10.1053/apmr.2002.30622
Yürük D., Can E., Genç Perdecioglu G.R. et al. (2024). Prevalence of piriformis syndrome in sciatica patients: predictability of specific tests and radiological findings for diagnosis. British Journal of Pain, 18(5), 418-424. DOI: 10.1177/20494637241254349
Koh M.M., Tan Y.L. (2022). Use of botulinum neurotoxin in the treatment of piriformis syndrome: a systematic review. Journal of Clinical Orthopaedics and Trauma, 31, 101951. DOI: 10.1016/j.jcot.2022.101951
Fu Y.S., Shih K.S., Lin Y.T. et al. (2026). Efficacy of ultrasound-guided piriformis muscle corticosteroid injection versus extracorporeal shockwave therapy in patients with piriformis syndrome: a randomized controlled trial. Journal of the Formosan Medical Association, 125(4), 391-397. DOI: 10.1016/j.jfma.2025.01.020