Bij artrose in de knie wordt het kraakbeen dunner en doet het hele gewricht mee: bot, slijmvlies en spieren. Je merkt het aan pijn bij belasten, startstijfheid en soms een dikke knie. Wat het meest helpt, is dagelijks bewegen, spierkracht opbouwen en afvallen bij overgewicht. Pijnstillers, een gel of een injectie komen daarna.
Je hebt het van de huisarts gehoord, of je vermoedt het zelf: de eerste stappen gaan stroef, de trap af doet zeer. Dan begint het zoeken. Thuisarts, een fysiotherapeut, een buurvrouw met koolbladeren, kurkuma uit de drogist.
Dit stuk zet alles op een rij wat je tegenkomt, van de oefentherapie tot het kompres van je oma, en legt het naast wat er gemeten is. Niet om je huismiddeltjes af te pakken. Wel om te weten welke je tijd waard zijn, en welke je kwaad kunnen doen.
Wat er in een knie met artrose gebeurt
Artrose wordt vaak slijtage genoemd, maar dat woord dekt maar de helft. Het kraakbeen wordt dunner en zachter, het bot eronder wordt harder en vormt randjes, en het slijmvlies dat het gewricht bekleedt, raakt af en toe geprikkeld. Het is een aandoening van het hele gewricht, die in golven verloopt.
Het kraakbeen heeft geen zenuwen. Het doet dus zelf geen pijn. De pijn komt uit de weefsels eromheen, en elk daarvan reageert op iets anders.
WAAR DE PIJN VAN EEN KNIE MET ARTROSE VANDAAN KOMT
artrose
Het slijmvlies
Raakt af en toe geprikkeld, maakt te veel vocht aan en laat de knie opzetten. Daarop werkt kou.
Het bot onder het kraakbeen
Vangt de schokken directer op zodra het kraakbeen dunner wordt en wordt gevoelig bij belasten.
De bovenbeenspier
Een zwakke quadriceps dempt elke stap minder. Hem versterken helpt zekerder dan een zalf.
Het gewicht
Elke kilo extra komt bij elke stap meervoudig op het gewricht terecht, op de trap nog meer.
Het zenuwstelsel
Na maanden pijn versterken de zenuwen het signaal. Vandaar dagen waarop de knie zonder reden zeurt.
Daarom raakt niet elk middel hetzelfde doel. Een coldpack kalmeert het slijmvlies, niet het bot. Een kompres maakt geen spier sterker. En wandelen werkt op drie van de vijf bronnen tegelijk.
Wat graad 1 tot 4 op de foto betekent
Op een röntgenverslag staat soms een graad. Meestal is dat de indeling van Kellgren en Lawrence: graad 1 is twijfelachtig, graad 2 laat kleine botrandjes zien, graad 3 een duidelijk smallere gewrichtsspleet en graad 4 een spleet die bijna verdwenen is, met grote botrandjes en vervorming. Graad 4 is wat mensen “bot op bot” noemen.
Die graad zegt iets over de foto, weinig over jouw dag. Je huisarts stelt de diagnose meestal zonder foto, op je leeftijd, je klachten en het onderzoek van de knie.
Hoe artrose in de knie zich gedraagt
Het patroon is herkenbaarder dan de pijn zelf. Je staat op en de eerste meters zijn stroef, maar binnen een half uur loopt het los. Na een lange wandeling, veel traplopen of een dag in de tuin komt de pijn terug. Rust helpt, al te lang stilzitten maakt het weer stijf.
Daarbij komen kraken bij buigen, een knie die minder ver buigt, en periodes van dagen tot weken waarin hij warm en dik aanvoelt. Die opvlammingen gaan vanzelf liggen en betekenen niet dat het gewricht snel achteruitgaat.
Waar het zeer doet, verraadt waar de slijtage zit. Aan de binnenkant van de knie is het meest voorkomend, zeker bij O-benen. Pijn aan de voorkant, vooral bij hurken, opstaan uit een lage stoel en lang zitten met gebogen knieën, wijst op artrose achter de knieschijf.
Niet elke kniepijn is artrose. Pijn net onder het gewricht aan de binnenkant, die ’s nachts opspeelt als je knieën tegen elkaar liggen, komt vaak van een slijmbeurs: lees dan over pes anserinus bursitis aan de binnenkant van de knie. Pijn onder de knieschijf bij iemand die springt of hardloopt, is eerder een peesontsteking in de knie.
Wat echt helpt bij artrose in de knie
In Nederland verloopt de behandeling in een vaste volgorde. Die volgorde is niet willekeurig: de eerste stappen hebben het meeste bewijs en de minste bijwerkingen.
DE VOLGORDE VAN BEHANDELEN IN NEDERLAND
Uitleg en blijven bewegen
De huisarts legt uit wat artrose is en waarom bewegen het gewricht niet verder beschadigt.
Oefentherapie
Spierkracht en conditie opbouwen bij een fysiotherapeut of oefentherapeut, meestal drie maanden.
Afvallen bij overgewicht
Elke kilo minder haalt bij elke stap ongeveer vier kilo druk van de knie.
Pijnstilling
Eerst paracetamol of een ontstekingsremmende gel, een ontstekingsremmer als tablet alleen kort.
Een injectie
Bij een dikke, geprikkelde knie, als venster om weer te kunnen oefenen.
Een operatie
Pas als dit alles onvoldoende helpt: een nieuwe knie, of bij jongere mensen een standcorrectie.
Bewegen en oefenen
Het meest recente Cochrane-overzicht over oefentherapie bij knieartrose, eind 2024 verschenen, bundelde 139 studies met 12.468 deelnemers. Vergeleken met geen behandeling gaf oefenen ongeveer 13 punten minder pijn op een schaal van 100, en een even grote winst in functie. De auteurs blijven voorzichtig: de meeste deelnemers wisten welke behandeling ze kregen. Maar geen enkele vorm van oefenen bleek beter dan een andere. Dat is goed nieuws, want de beste oefening is de oefening die je volhoudt.
Drie dingen zijn genoeg om te beginnen. Wandel elke dag 20 tot 30 minuten, gerust in delen. Sta tien keer achter elkaar op uit een stoel zonder je handen te gebruiken, twee keer per dag, voor de bovenbeenspier. En fiets, buiten of op een hometrainer, want dat laat de knie bewegen zonder hem te belasten.
Pijn tot ongeveer 4 of 5 op 10 mag, als die binnen een uur zakt. Is de knie de volgende dag dikker, doe dan een stapje terug in plaats van te stoppen. Een fysiotherapeut of oefentherapeut bouwt het programma met je op. Sinds 2018 vallen de eerste twaalf behandelingen bij artrose van knie of heup onder de basisverzekering, met eigen risico.
De knie lichter maken
Een Amerikaans team analyseerde het looppatroon van 142 mensen met overgewicht en knieartrose, voor en na 18 maanden dieet en beweging. Elke kilo die ze kwijtraakten, verminderde de kracht op de knie bij elke stap met ongeveer vier kilo.
Elke kilo die je afvalt, haalt bij elke stap ongeveer vier kilo belasting van je knie. Vijf kilo minder bespaart elke knie op een dag van 5.000 stappen zo’n 50 ton.
Messier e.a., Arthritis & Rheumatism, 2005. Berekend op 2.500 passen per knie per dag.
Je hoeft geen streefgewicht te halen om er iets van te merken. Elke kilo telt, letterlijk.
Pijnstillers en gels
Paracetamol is in Nederland de eerste keus, op vaste tijden in plaats van af en toe. Daarna komt een ontstekingsremmende gel. Een Cochrane-overzicht van 39 studies met 10.631 deelnemers, bijna allemaal met knieartrose, mat het verschil met een gel zonder werkzame stof. Bij diclofenacgel moet je ongeveer tien mensen behandelen om er één duidelijk meer te laten opknappen dan met de nepgel; bij ketoprofen ongeveer zeven. Bescheiden, maar gemeten.
Een detail uit datzelfde overzicht zegt veel over huismiddeltjes: ongeveer de helft van de mensen met een nepgel knapte duidelijk op. Artrose verloopt in golven, en wat je probeert op het slechtste moment van een opvlamming, valt bijna altijd samen met het moment waarop die vanzelf zakt.
Een injectie, en wat je ervan mag verwachten
Bij een dikke, geprikkelde knie kan de huisarts of orthopeed een corticosteroïd in het gewricht spuiten. Een Cochrane-overzicht van 27 studies met 1.767 deelnemers vond een verschil van ongeveer 1 centimeter op een pijnschaal van 10. Het effect was matig in de eerste twee weken, klein na drie maanden en niet meer aantoonbaar na zes maanden. Zie de injectie dus als een venster om te gaan oefenen, niet als behandeling op zich.
Een operatie
Pas als de rest onvoldoende helpt en de knie je leven beperkt, komt een operatie in beeld: meestal een nieuwe knie, van het hele gewricht of van één helft. Bij jongere mensen met slijtage aan één kant kan de orthopeed de stand van het been corrigeren. Een kijkoperatie om de knie “schoon te spoelen” wordt bij artrose afgeraden.
Huismiddeltjes bij artrose in de knie: wat de studies ervan zeggen
Hier komt het oude rijtje: kool, klei, de kruik, gember, kurkuma, appelazijn. De tabel zet ze op drie niveaus. Getest en nuttig: minstens één gecontroleerde studie in het voordeel. Comfort: geen studie bij artrose, wel een aannemelijk mechanisme en weinig risico. Geen nut of riskant: niets aangetoond, of een echt gevaar voor sommige mensen.
| Middel | Wat het onderzoek laat zien | Oordeel |
|---|---|---|
| Dagelijks bewegen en oefenen | 139 studies: ongeveer 13 punten minder pijn op 100 | Getest en nuttig, het sterkst onderbouwd |
| Afvallen | Elke kilo minder haalt zo’n 4 kilo per stap van de knie | Getest en nuttig |
| Kou, coldpack of ijsmassage | Minder zwelling, sterkere bovenbeenspier na 3 weken | Nuttig bij een dikke knie |
| Warmte, kruik of warm bad | Geen gemeten effect op zwelling | Comfort, vooral ’s ochtends |
| Koolbladeren als kompres | Beter dan gewone zorg na 4 weken, niet beter dan een diclofenacgel | Getest, bescheiden effect |
| Gember | 5 studies: klein effect op pijn, twee keer zo vaak gestopt door bijwerkingen | Getest, bescheiden effect |
| Kurkuma als extract | Eén studie van 12 weken: 9 punten minder pijn op 100 | Getest, bescheiden effect |
| Groene klei | Geen enkele studie bij knieartrose | Comfort, door kou en rust |
| Etherische olie in een massage | De massage helpt, het eigen effect van de olie is nooit gemeten | Comfort, voorzichtig met wintergreen |
| Wilgenbast, duivelsklauw | Oude, kleine studies met bescheiden effecten | Mogelijk, let op wisselwerkingen |
| Appelazijn, citroen, zuiveringszout | Nooit onderzocht | Geen bewezen nut |
| Volledige rust, knie ontzien | De bovenbeenspier slinkt binnen enkele weken | Werkt averechts |
| Gloeiend hete kruik, ijs direct op de huid | Brandwonden en bevriezing, vooral bij een minder gevoelige huid | Riskant |
Twee dingen springen eruit. De middelen met het meeste bewijs koop je niet, die doe je. En de middelen met een meetbaar effect, kool, gember en kurkuma, blijven allemaal rond dezelfde grootte steken: ongeveer tien punten minder pijn op 100. Dat merk je, maar het verandert het beloop van de artrose niet.
Koud of warm
Het meest logische huismiddel, als je de twee niet verwart. Het Cochrane-overzicht over warmte en kou bij knieartrose vond maar 3 studies met samen 179 patiënten. Ze wijzen wel dezelfde kant op. In de eerste studie gaf 20 minuten ijsmassage, 5 dagen per week gedurende 3 weken, een 29 procent sterkere bovenbeenspier dan in de controlegroep. In een andere verminderden coldpacks de zwelling. De pijn daalde niet significant.
Kou past dus bij een warme, dikke knie midden in een opvlamming. Wikkel het coldpack in een dunne doek, 15 tot 20 minuten, tot drie keer per dag. Een zak diepvrieserwten vormt zich beter om de knie dan een hard koelelement.
Warmte had geen effect op zwelling, maar ontspant de spieren en maakt de eerste stappen soepeler. Een lauwe kruik twintig minuten voor het opstaan, of een warme douche op de knie, bereidt het gewricht voor op lopen. Niet op een knie die al warm en dik is. Met de jaren, en zeker bij diabetes, voelt de huid temperatuur minder goed: val nooit in slaap met een kruik of ijs tegen je huid.
Koolbladeren, het enige echt geteste kompres
In 2016 vergeleek een Duits team drie aanpakken bij 81 mensen met knieartrose, gedurende 4 weken: koolbladeren minstens 2 uur per dag, een diclofenacgel, of de gewone zorg. Kool gaf 12 punten minder pijn op 100 dan de gewone zorg. Met de gel was het verschil niet significant, in geen van beide richtingen.
Waarom het werkt, weet niemand precies. De koelte van het blad, de lichte druk en de tijd in rust spelen waarschijnlijk even zwaar als de stoffen in de kool. Het recept is eenvoudig en veilig: groene koolbladeren afspoelen, de middennerf platrollen met een deegroller, om de knie leggen en vastzetten met een zwachtel. Een tot twee uur laten zitten, of een nacht als je dat verdraagt.
Groene klei, oliën en zalven
Groene klei is nooit onderzocht bij knieartrose. Het effect komt van de koude pap, de lichte druk en het halfuur stilzitten dat ze vraagt, zoals we beschrijven bij groene klei als kompres bij ontsteking: echte verlichting tijdens het opleggen, geen werking op het gewricht.
Een massage met etherische olie helpt, maar niemand heeft het effect van de olie gescheiden van dat van de handen. Wintergreenolie bevat methylsalicylaat, familie van aspirine: niet bij bloedverdunners, een aspirineallergie, zwangerschap of bij kinderen.
Gember, kurkuma en kruiden
Een meta-analyse van 5 studies met 593 patiënten vond een kleine daling van de pijn met gember ten opzichte van placebo. Wie gember slikte, stopte wel twee keer zo vaak door een bijwerking. Die studies gebruikten geconcentreerde extracten, geen gemberthee.
Uit kurkuma in je eten haal je heel weinig curcumine, en die wordt slecht opgenomen. De strengste studie, uit 2020, volgde 70 patiënten 12 weken lang: het extract gaf 9 punten minder pijn op 100 dan placebo, zonder dat het vocht in de knie op de MRI afnam. De studie werd deels betaald door de fabrikant van het extract.
Boswellia volgt dezelfde lijn, met meerdere studies van vergelijkbare grootte; we zetten ze op een rij in het stuk over boswellia serrata en de boswelliazuren. Die combinatie, in gestandaardiseerde vorm, zit in onze gewrichtsformule met Longvida-curcumine en boswellia: per dag 400 mg Longvida, 307 mg boswellia gestandaardiseerd op 65 procent en 300 mg gemberextract. Ze komt naast het bewegen, niet in plaats ervan, vervangt geen advies van je arts en is niet geschikt bij bloedverdunners.
Wilgenbast en duivelsklauw, de klassieke gewrichtskruiden, hebben oude en kleine studies met effecten zoals die van gember. Wilgenbast bevat salicylaten zoals aspirine, duivelsklauw past niet bij een maagzweer, en allebei kunnen ze een bloedverdunner versterken. Overleg eerst met je apotheker.
Wat je knie kwaad kan doen
Oud is niet hetzelfde als onschuldig. Kurkuma-extract, geconcentreerde gember, duivelsklauw en hoge doses visolie kunnen elk een bloedverdunner versterken, en samen nog meer. Volledige rust laat de bovenbeenspier in een paar weken slinken: rust hoort bij de dagen van een opvlamming, daarna begint het wandelen weer. En geen capsule of magneetarmband bouwt versleten kraakbeen weer op.
Wanneer je naar de huisarts gaat
Huismiddeltjes passen bij artrose die al vastgesteld is. Bel de huisarts, of buiten kantoortijden de huisartsenpost, in deze situaties:
- een rode, warme en erg dikke knie, zeker met koorts: dat kan een infectie of een jichtaanval zijn;
- een knie die op slot schiet of onder je wegzakt;
- pijn die je elke nacht wekt, los van bewegen;
- een dikke, pijnlijke kuit aan dezelfde kant;
- na een val niet meer op je been kunnen staan.
Ook zonder alarmsignaal loont een afspraak als de pijn je weken beperkt. Niet voor een foto, wel voor een plan: welk oefenprogramma en welke pijnstilling.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de symptomen van artrose in de knieholte?
Artrose zelf zit in het gewricht, maar de knieholte kan meedoen. Een stijf, vol gevoel achterin de knie bij diep buigen komt vaak voor. Zie je daar een zachte zwelling, dan is het meestal een bakercyste: overtollig gewrichtsvocht dat zich achter de knie ophoopt. Een dikke, pijnlijke kuit is iets anders en moet snel naar de huisarts.
Waarom doet mijn knie ’s nachts pijn aan de voorkant?
Vaak zit de slijtage dan achter de knieschijf: die kant reageert op lang zitten met gebogen knie, traplopen en hurken, en zeurt ’s avonds na. Een knie die overdag te zwaar belast is, kan ’s nachts opspelen. Pijn die je elke nacht wekt, los van bewegen, of met koorts, laat je door de huisarts beoordelen.
Wat zijn de drie kenmerken van artrose?
Pijn bij belasten die in rust zakt, startstijfheid die binnen een half uur losloopt, en een knie die minder ver buigt of strekt, vaak met kraken. Op een foto horen daar een smallere gewrichtsspleet en botrandjes bij. Die foto is voor de diagnose meestal niet nodig.
Hoe lang werkt een injectie bij artrose in de knie?
Een paar weken tot hooguit enkele maanden. In een Cochrane-overzicht van 27 studies was het effect van een corticosteroïdinjectie het grootst in de eerste twee weken, klein na drie maanden en verdwenen na zes maanden. Gebruik die weken om te gaan oefenen, want daar zit het blijvende effect.
Is fietsen goed bij artrose in de knie?
Ja, voor de meeste mensen wel. Fietsen laat de knie veel bewegen terwijl het zadel je gewicht draagt, en het traint de bovenbeenspier. Zet het zadel hoog genoeg, zodat je knie onderaan bijna gestrekt is, en kies een lichte versnelling. Een hometrainer werkt net zo goed als buiten fietsen.
Wat je hiervan onthoudt
Begin vandaag met twee dingen: een wandeling van twintig minuten en tien keer opstaan uit een stoel zonder handen. Kou op een dikke, warme knie, warmte op een stijve knie in de ochtend. Koolbladeren zijn onschuldig en getest. En laat je knie nakijken als hij op slot schiet, rood en heet wordt of je elke nacht wekt.
Bronnen
Lawford B.J., Hall M., Hinman R.S. e.a. (2024). Exercise for osteoarthritis of the knee. Cochrane Database of Systematic Reviews, 12, CD004376. DOI: 10.1002/14651858.CD004376.pub4
Messier S.P., Gutekunst D.J., Davis C., DeVita P. (2005). Weight loss reduces knee-joint loads in overweight and obese older adults with knee osteoarthritis. Arthritis & Rheumatism, 52(7), 2026-2032. DOI: 10.1002/art.21139
Derry S., Conaghan P., Da Silva J.A.P., Wiffen P.J., Moore R.A. (2016). Topical NSAIDs for chronic musculoskeletal pain in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD007400. DOI: 10.1002/14651858.CD007400.pub3
Jüni P., Hari R., Rutjes A.W.S. e.a. (2015). Intra-articular corticosteroid for knee osteoarthritis. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD005328. DOI: 10.1002/14651858.CD005328.pub3
Brosseau L., Yonge K.A., Welch V. e.a. (2003). Thermotherapy for treatment of osteoarthritis. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD004522. DOI: 10.1002/14651858.CD004522
Lauche R., Gräf N., Cramer H. e.a. (2016). Efficacy of cabbage leaf wraps in the treatment of symptomatic osteoarthritis of the knee: a randomized controlled trial. The Clinical Journal of Pain, 32(11), 961-971. DOI: 10.1097/AJP.0000000000000352
Bartels E.M., Folmer V.N., Bliddal H. e.a. (2015). Efficacy and safety of ginger in osteoarthritis patients: a meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Osteoarthritis and Cartilage, 23(1), 13-21. DOI: 10.1016/j.joca.2014.09.024
Wang Z., Jones G., Winzenberg T. e.a. (2020). Effectiveness of Curcuma longa extract for the treatment of symptoms and effusion-synovitis of knee osteoarthritis: a randomized trial. Annals of Internal Medicine, 173(11), 861-869. DOI: 10.7326/M20-0990