Kostka, która boli bez skręcenia i bez upadku, prawie zawsze wskazuje na jedną z trzech grup przyczyn: przeciążone ścięgno, proces zapalny albo ból rzutowany z kręgosłupa. Najwięcej mówi lokalizacja. Ból po stronie wewnętrznej, bocznej i z tyłu to trzy różne rozpoznania i trzy różne ścieżki leczenia.
Staw skokowy przenosi przy każdym kroku siłę większą od masy ciała, a przy biegu kilkakrotnie większą. Otacza go kilkanaście ścięgien, dwie kostki kostne i sieć więzadeł. Kiedy zaczyna boleć bez wyraźnego zdarzenia, pierwszym odruchem bywa szukanie „ukrytego złamania”. To rzadkość. Znacznie częściej chodzi o coś, co narastało tygodniami.
Ten tekst prowadzi od miejsca bólu do prawdopodobnej przyczyny, wskazuje objawy, przy których nie czeka się do jutra, i opisuje, czego spodziewać się w gabinecie.
Gdzie boli, to co podejrzewać
Anatomicznie „kostka” to dwa wystające elementy kostne: kostka przyśrodkowa, czyli zakończenie piszczeli po stronie wewnętrznej, i kostka boczna, czyli zakończenie strzałki po stronie zewnętrznej. Między nimi i pod nimi pracuje staw skokowy. Ścięgna biegną wokół w wąskich kanałach i to one najczęściej odzywają się pierwsze.
| Gdzie boli | Co najczęściej za tym stoi | Objaw, który to potwierdza |
|---|---|---|
| Wewnętrzna strona, pod kostką przyśrodkową | Niewydolność ścięgna piszczelowego tylnego | Trudność ze wspięciem na palce na jednej nodze, spłaszczający się łuk stopy |
| Wewnętrzna strona, z pieczeniem w podeszwie | Zespół cieśni kanału stępu | Mrowienie i pieczenie stopy nasilające się w nocy |
| Zewnętrzna strona, za kostką boczną | Zapalenie ścięgien strzałkowych, przewlekła niestabilność | Kostka „ucieka” na nierównym podłożu, w przeszłości było skręcenie |
| Z tyłu, nad piętą | Tendinopatia ścięgna Achillesa | Sztywność i ból przy pierwszych krokach po wstaniu z łóżka |
| Cały staw, z obrzękiem i zaczerwienieniem | Dna moczanowa, reaktywne lub reumatoidalne zapalenie stawów | Sztywność poranna dłuższa niż pół godziny, ból budzący w nocy |
| Głęboko w stawie, przy obciążaniu | Zwyrodnienie stawu skokowego | Ból narasta w ciągu dnia i ustępuje w spoczynku, czasem trzeszczenia |
Tabela nie zastępuje badania, ale porządkuje rozmowę. Jeśli przyjdziesz z jednym zdaniem: „boli po wewnętrznej stronie i nie mogę wspiąć się na palce na tej nodze”, diagnostyka pójdzie od razu we właściwą stronę.
Ból po wewnętrznej stronie kostki
To najczęstsza lokalizacja bólu bez urazu i najczęściej odpowiada za nią ścięgno mięśnia piszczelowego tylnego. Biegnie ono za kostką przyśrodkową i utrzymuje podłużny łuk stopy. Kiedy przestaje temu podołać, łuk stopniowo się obniża, a stopa ustawia w koślawość. Przegląd opublikowany w BMJ opisał tę niewydolność wprost jako częstą i podatną na leczenie przyczynę nabytego płaskostopia u dorosłych.
Test domowy jest prosty: stań przy ścianie, oprzyj palce dla równowagi i spróbuj wspiąć się na palce, stojąc tylko na chorej nodze. Przy niewydolności tego ścięgna pięta nie unosi się albo nie obraca do wewnątrz tak jak po stronie zdrowej. To badanie, które lekarz i tak wykona.
Druga przyczyna po tej samej stronie to zespół cieśni kanału stępu, czyli ucisk nerwu piszczelowego pod troczkiem zginaczy. Objawy są neurologiczne, nie mechaniczne: pieczenie, mrowienie i drętwienie podeszwy, wyraźnie gorsze w nocy i po długim staniu. Sam ruch kostki bywa bezbolesny, co myli.
CO POWODUJE BÓL KOSTKI BEZ URAZU
choć nic się
nie stało
Przeciążenie ścięgna
Piszczelowe tylne, strzałkowe albo Achillesa. Ból narasta tygodniami i jest zależny od obciążenia.
Ucisk nerwu
Zespół cieśni kanału stępu. Pieczenie i mrowienie podeszwy, nasilone w nocy.
Zapalenie stawu
Dna moczanowa, reaktywne lub reumatoidalne zapalenie stawów. Obrzęk, ocieplenie, sztywność poranna.
Zwyrodnienie
Zużycie chrząstki stawu skokowego, często lata po dawnym złamaniu lub skręceniu.
Ból rzutowany
Podrażnienie korzenia S1 w kręgosłupie lędźwiowym potrafi dawać ból sięgający kostki bocznej.
Przyczyna naczyniowa
Zakrzepica żył głębokich lub niedokrwienie. Rzadkie, ale jako jedyne wymaga reakcji tego samego dnia.
Ból po stronie zewnętrznej i z tyłu
Za kostką boczną biegną ścięgna mięśni strzałkowych. Ich przeciążenie daje ból dokładnie w tym miejscu, nasilający się przy chodzeniu po nierównym terenie i przy skręcaniu stopy na zewnątrz. Bardzo często poprzedza je skręcenie sprzed miesięcy albo lat, po którym nie zrobiono pełnej rehabilitacji.
Z tym wiąże się przewlekła niestabilność stawu skokowego. Kostka „ucieka” na krawężniku albo na kamieniach, czasem kilka razy w miesiącu. Każde takie podwinięcie to kolejny mikrouraz, więc ból utrzymuje się bez pojedynczego zdarzenia, które można by wskazać. Leczeniem jest trening równowagi i propriocepcji, nie orteza noszona na stałe.
Ból pod piętą, od strony podeszwy, prowadzi w zupełnie inną stronę: to zwykle zapalenie powięzi podeszwowej, rozpoznawane po pierwszych krokach rano i po bolesności guza piętowego przy ucisku od spodu. Ból z tyłu, nad piętą, to najczęściej tendinopatia ścięgna Achillesa. Rozpoznaje się ją po sztywności i bólu przy pierwszych krokach po wstaniu z łóżka, które ustępują po kilku minutach. Badanie Alfredsona z 1998 roku pokazało, że program ćwiczeń ekscentrycznych przynosi poprawę tam, gdzie sam odpoczynek zawodził, i ten sposób myślenia obowiązuje do dziś we wszystkich tendinopatiach.
Kiedy przyczyna jest ogólnoustrojowa
Jeśli kostka jest obrzęknięta, ciepła i boli w spoczynku, a sztywność poranna trwa dłużej niż pół godziny, mechanizm jest zapalny, nie przeciążeniowy. To zupełnie inna ścieżka i inny specjalista.
BÓL MECHANICZNY KONTRA ZAPALNY
MECHANICZNY
- Narasta w ciągu dnia, po obciążeniu.
- Ustępuje w spoczynku i po odciążeniu.
- Sztywność poranna krótka, do kilkunastu minut.
- Bez gorączki, bez zaczerwienienia skóry.
ZAPALNY
- Boli w nocy i nad ranem, budzi ze snu.
- Poprawia się po rozruszaniu, a nie po odpoczynku.
- Sztywność poranna dłuższa niż 30 minut.
- Obrzęk, ocieplenie, czasem zaczerwienienie i gorączka.
Dna moczanowa jest tu najczęstsza. Wywołują ją kryształy moczanu sodu odkładające się w stawach, a najważniejszym czynnikiem ryzyka jest podwyższone stężenie moczanów we krwi. Napad zaczyna się od aktywacji inflamasomu NLRP3 i uwolnienia interleukiny 1 beta, stąd jego gwałtowność. Klasycznie dna zaczyna się od stawu palucha, ale staw skokowy i śródstopie to bardzo częsta lokalizacja, a napad potrafi wyglądać jak infekcja: staw czerwony, gorący, nie do dotknięcia.
Rzecz, która umyka najczęściej: mimo napadowego przebiegu dna jest chorobą przewlekłą. Leczenie obniżające stężenie moczanów, na przykład allopurynolem, prowadzi do rozpuszczenia kryształów, a w konsekwencji do zapobiegania napadom i guzkom dnawym. Sam napad ustępuje zwykle w ciągu 7 do 14 dni, także bez leczenia, i to bywa najbardziej mylące: minął, więc wydaje się, że sprawa zamknięta. Kryształy zostają. Leczenie samego napadu bez obniżania moczanów zostawia problem na miejscu.
Poza dną w grę wchodzą reumatoidalne zapalenie stawów, łuszczycowe zapalenie stawów i reaktywne zapalenie stawów, zwłaszcza gdy zajęte są też inne stawy albo gdy kilka tygodni wcześniej przechodziłeś infekcję jelitową lub układu moczowego.
Osobno stoi zwyrodnienie stawu skokowego. Wbrew nazwie nie jest to wyłącznie zużycie mechaniczne: przegląd opublikowany w Nature Reviews Rheumatology opisał przewlekły stan zapalny niskiego stopnia jako jeden z kluczowych mechanizmów rozwoju choroby zwyrodnieniowej. W stawie skokowym prawie zawsze poprzedza je dawny uraz, złamanie albo powtarzane skręcenia.
Złamanie przeciążeniowe, czyli uraz bez zdarzenia
Jest jedna przyczyna, która wygląda jak przeciążenie ścięgna, a jest uszkodzeniem kości: złamanie przeciążeniowe, nazywane też zmęczeniowym. Powstaje, gdy powtarzane obciążenie przewyższa tempo przebudowy tkanki kostnej. W okolicy stawu skokowego dotyczy najczęściej dalszego odcinka kości piszczelowej i strzałkowej oraz kości skokowej.
Odróżnia się je po kilku cechach. Ból jest punktowy i odtwarza się przy ucisku dokładnie w jednym miejscu na kości, a nie wzdłuż ścięgna. Narasta w trakcie wysiłku zamiast ustępować po rozgrzewce. I najważniejsze: nie pozwala biegać ani skakać, choć chodzenie bywa znośne.
Grupa ryzyka jest przewidywalna: biegacze zwiększający kilometraż o więcej niż dziesięć procent tygodniowo, osoby wracające do sportu po długiej przerwie, kobiety z zaburzeniami miesiączkowania i niską dostępnością energetyczną. Zwykłe RTG w pierwszych dwóch, trzech tygodniach bywa prawidłowe, dlatego przy uzasadnionym podejrzeniu wykonuje się rezonans. Leczeniem jest odciążenie przez 6 do 8 tygodni, czyli dokładne przeciwieństwo tego, co robi się przy tendinopatii.
Rehabilitacja: co realnie robi fizjoterapeuta
Rehabilitacja stawu skokowego opiera się na trzech filarach i żaden z nich nie polega na leżeniu. Pierwszy to stopniowe budowanie tolerancji obciążenia w ścięgnach. Drugi to odtworzenie czucia głębokiego, czyli propriocepcji, która po każdym skręceniu jest zaburzona i odpowiada za nawroty. Trzeci to praca nad ruchomością zgięcia grzbietowego, bo jej ograniczenie przenosi obciążenie w niewłaściwe miejsca.
Punktem odniesienia dla pierwszego filaru pozostaje badanie Alfredsona z 1998 roku. Piętnastu rekreacyjnych sportowców z przewlekłą tendinopatią ścięgna Achillesa, o średniej wieku 44,3 roku, przeszło dwunastotygodniowy program ćwiczeń ekscentrycznych mięśni łydki. Wszyscy wrócili do biegania na poziomie sprzed urazu, a siła łydki po stronie chorej przestała różnić się od zdrowej.
tylu sportowców wróciło do pełnego biegania po 12 tygodniach ćwiczeń ekscentrycznych. W grupie porównawczej, leczonej zachowawczo odpoczynkiem, lekami przeciwzapalnymi, zmianą obuwia i wkładkami, nie powiodło się to u nikogo i wszyscy zostali ostatecznie zoperowani.
Alfredson i współpracownicy, American Journal of Sports Medicine, 1998
To badanie dotyczyło Achillesa, ale zmieniło sposób myślenia o wszystkich ścięgnach wokół stawu skokowego. Zasada jest ta sama: obciążać stopniowo, a nie odpoczywać, i mierzyć postęp nie brakiem bólu w trakcie, lecz stanem następnego ranka.
W praktyce program trwa od 8 do 12 tygodni, prowadzi się go trzy razy w tygodniu, a opór rośnie co dwa tygodnie. Kryterium przejścia do kolejnego etapu jest brak nasilenia bólu po 24 godzinach od treningu, a nie brak bólu w jego trakcie. Masaż, terapia manualna i zabiegi fizykalne mogą go wspierać, ale nie zastąpią. Fizykoterapia bez części ćwiczeniowej to najczęstszy powód, dla którego dziesięć wizyt na NFZ kończy się bez zmiany.
Czy kostka może boleć od kręgosłupa?
Może, i zdarza się to częściej, niż się przypuszcza. Podrażnienie korzenia S1 w odcinku lędźwiowym daje ból biegnący tyłem uda i łydki aż do kostki bocznej i zewnętrznej krawędzi stopy. Cechy rozpoznawcze: ból zaczyna się wyżej, nasila przy kaszlu albo przy dłuższym siedzeniu, towarzyszy mu drętwienie w wąskim pasie, a sam staw skokowy przy badaniu jest niebolesny.
Biodro rzutuje ból zwykle do pachwiny i kolana, do kostki niemal nigdy. Jeśli więc jednocześnie boli biodro i kostka, są to zwykle dwie osobne sprawy albo wspólna przyczyna w kręgosłupie.
Prosty test różnicujący: ucisk palcem w bolącym miejscu na kostce. Jeżeli ból z kręgosłupa, punkt na kostce zwykle nie boli przy dotyku, mimo że pacjent czuje tam dolegliwość. Przy przyczynie miejscowej ucisk odtwarza ból dokładnie.
Kiedy nie czekać
Kilka sytuacji wymaga kontaktu z lekarzem tego samego dnia, a nie umówienia wizyty na przyszły tydzień.
OBJAWY, KTÓRE ZMIENIAJĄ TERMIN WIZYTY NA DZISIAJ
Gorący, czerwony staw z gorączką
Może to być septyczne zapalenie stawu. Wymaga nakłucia i badania płynu stawowego, zwłoka niszczy chrząstkę.
Jednostronny obrzęk łydki i kostki
Zwłaszcza z ociepleniem, bólem łydki przy ucisku i po długim unieruchomieniu albo podróży. Podejrzenie zakrzepicy żył głębokich.
Niemożność obciążenia kończyny
Jeśli nie da się postawić stopy i przenieść na nią ciężaru, potrzebne jest zdjęcie rentgenowskie, nawet bez pamiętanego urazu.
Postępujące osłabienie i drętwienie
Opadanie stopy, potykanie się o własną nogę, utrata czucia. To objaw neurologiczny, nie ortopedyczny.
Ból łydki przy chodzeniu, ustępujący po zatrzymaniu
Powtarzalny na stałym dystansie. Sugeruje niedokrwienie tętnicze i wymaga oceny naczyniowej.
Diagnostyka i do kogo się zgłosić
Punktem wyjścia jest lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, bo to on zleca podstawowe badania krwi i wystawia skierowania. Przy podejrzeniu przyczyny zapalnej zleca się morfologię, CRP, OB i stężenie kwasu moczowego, a przy podejrzeniu choroby reumatycznej także czynnik reumatoidalny i przeciwciała anty-CCP. Warto pamiętać, że w czasie samego napadu dny stężenie kwasu moczowego bywa prawidłowe.
Ortopeda przyjmuje ze skierowaniem i zajmuje się przyczynami strukturalnymi. Reumatolog wchodzi, gdy obraz jest zapalny albo zajętych jest kilka stawów. Fizjoterapeuta nie wymaga skierowania w gabinecie prywatnym, natomiast rehabilitacja finansowana przez NFZ już tak.
Z badań obrazowych USG jest pierwszym wyborem przy podejrzeniu ścięgna: pokazuje pogrubienie, płyn w pochewce i można je wykonać w ruchu. RTG ocenia kości i szparę stawową, czyli wyklucza złamanie i pokazuje zwyrodnienie. Rezonans zostawia się na sytuacje niejasne, na podejrzenie zmian chrzęstnych i przed decyzją o zabiegu.
Co zrobić w pierwszych dwóch tygodniach
Zanim poznasz rozpoznanie, kilka rzeczy jest bezpiecznych niezależnie od przyczyny miejscowej. Zmniejsz obciążenie, ale nie unieruchamiaj kostki całkowicie: chodzenie na krótkich dystansach utrzymuje ruchomość i krążenie. Sprawdź obuwie, bo zbyt miękka podeszwa i zdarty tył buta przeciążają ścięgna po stronie wewnętrznej.
Przy obrzęku i ociepleniu działa chłodzenie po 10 do 15 minut kilka razy dziennie i uniesienie stopy powyżej poziomu bioder wieczorem. Przy przewlekłej sztywności bez obrzęku odwrotnie: ciepło przed ruchem i delikatny masaż łydki oraz podeszwy rozluźniają okoliczne mięśnie. Masaż samego bolesnego ścięgna zwykle nie pomaga, a bywa, że drażni.
Do tego dwa ćwiczenia, które mają sens w niemal każdej z tych przyczyn: powolne wspięcia na palce, na początku obunóż, oraz stanie na jednej nodze po 30 sekund kilka razy dziennie, z ręką przy ścianie. Pierwsze buduje tolerancję ścięgien, drugie odbudowuje czucie głębokie i zmniejsza ryzyko kolejnych podwinięć.
Jeśli sięgasz po leki przeciwbólowe, traktuj je jako okno na ruch, nie jako leczenie. A gdy obraz jest zwyrodnieniowy i chodzi o utrzymanie sprawności na lata, warto zadbać także o stronę żywieniową: sprawdź formułę kierowaną do stawów i mobilności albo preparat z biodostępną kurkuminą. Suplement nie zastąpi rehabilitacji ani rozpoznania, ale jest sensownym dodatkiem, gdy oba są już na miejscu.
Ile to trwa
Przeciążone ścięgno reaguje w ciągu sześciu do dwunastu tygodni, o ile obciążenie rośnie stopniowo. Niewydolność ścięgna piszczelowego tylnego bywa dłuższa i często wymaga wkładek podpierających łuk. Zespół cieśni kanału stępu zależy od tego, jak długo nerw był uciśnięty, a poprawa czucia przychodzi wolniej niż ustąpienie bólu.
Przy przyczynie zapalnej horyzont wyznacza leczenie choroby podstawowej. Napad dny ustępuje w kilka dni, ale zapobieganie kolejnym to leczenie prowadzone miesiącami i latami. Zwyrodnienie stawu skokowego nie cofa się, natomiast objawy dają się wyraźnie zmniejszyć wzmocnieniem mięśni i doborem obuwia.
Jedna zasada obowiązuje niezależnie od rozpoznania. Ból, który trwa dłużej niż sześć tygodni i nie zmienia się mimo odciążenia, nie jest bólem, który przejdzie sam. To sygnał do diagnostyki, a nie do kolejnego miesiąca czekania.
Jak zmniejszyć ryzyko nawrotu
Największy pojedynczy czynnik to tempo, w jakim wraca się do obciążeń. Powszechnie przyjmowana zasada mówi o zwiększaniu tygodniowego kilometrażu lub liczby treningów o nie więcej niż 10 procent tygodniowo. Nie jest to twarde prawo, ale porządkuje powroty po przerwie, a to właśnie one najczęściej kończą się nawrotem.
Druga rzecz to obuwie. Zdarty tył buta, zbyt miękka podeszwa i całkowicie płaska wkładka przenoszą pracę na ścięgna po stronie wewnętrznej. Przy niewydolności ścięgna piszczelowego tylnego wkładka podpierająca łuk podłużny odciąża je realnie i bywa potrzebna na stałe, a nie na sezon.
Trzecia to trening równowagi, którego prawie nikt nie robi. Trzy razy w tygodniu po dwie minuty stania na jednej nodze, docelowo z zamkniętymi oczami, odbudowuje czucie głębokie po dawnym skręceniu. To najtańsza profilaktyka przewlekłej niestabilności.
Przy przyczynie zapalnej profilaktyka wygląda inaczej i polega na leczeniu choroby podstawowej. W dnie moczanowej celem jest utrzymanie stężenia moczanów poniżej wartości wyznaczonej przez reumatologa na tyle długo, by kryształy zdążyły się rozpuścić. Sam okresowy lek przeciwbólowy podczas napadu nie zmniejsza ryzyka kolejnego.
Co może być powodem bólu kostki bez urazu?
Najczęściej przeciążenie ścięgna, zwłaszcza piszczelowego tylnego po stronie wewnętrznej, strzałkowych po zewnętrznej albo Achillesa z tyłu. Dalej proces zapalny: dna moczanowa, reaktywne lub reumatoidalne zapalenie stawów. Rzadziej zwyrodnienie stawu skokowego, ucisk nerwu w kanale stępu albo ból rzutowany z kręgosłupa lędźwiowego.
Czy kostka może boleć od kręgosłupa?
Tak. Podrażnienie korzenia S1 daje ból biegnący tyłem uda i łydki aż do kostki bocznej. Rozpoznasz to po tym, że ból zaczyna się wyżej, nasila przy kaszlu i długim siedzeniu, towarzyszy mu drętwienie w wąskim pasie, a ucisk palcem na samą kostkę nie odtwarza dolegliwości.
Jak zlikwidować stan zapalny w kostce?
Najpierw trzeba wiedzieć, skąd pochodzi. Przy przeciążeniu ścięgna działa zmniejszenie obciążenia i stopniowe ćwiczenia, a nie samo chłodzenie. Przy dnie moczanowej konieczne jest leczenie obniżające stężenie moczanów, bo bez niego kryształy pozostają w stawie i napady wracają. Gorący, czerwony staw z gorączką wymaga pilnego kontaktu z lekarzem.
Co zrobić, żeby kostka przestała boleć?
W pierwszych dwóch tygodniach zmniejsz obciążenie bez pełnego unieruchomienia, sprawdź obuwie, chłodź przy obrzęku, a przy sztywności bez obrzęku ogrzewaj przed ruchem. Dodaj powolne wspięcia na palce i stanie na jednej nodze po 30 sekund. Jeśli po sześciu tygodniach nic się nie zmienia, umów diagnostykę.
Jakie badania zrobić przy bólu kostki bez urazu?
Przy podejrzeniu przyczyny zapalnej morfologię, CRP, OB i stężenie kwasu moczowego, a przy podejrzeniu choroby reumatycznej także czynnik reumatoidalny i przeciwciała anty-CCP. Z obrazowania USG przy podejrzeniu ścięgna, RTG dla kości i szpary stawowej, rezonans w sytuacjach niejasnych. W czasie napadu dny kwas moczowy bywa prawidłowy.
Czy obrzęk kostki bez bólu jest groźny?
Obustronny obrzęk bez bólu częściej wynika z przyczyn ogólnych niż ze stawu: zastoju żylnego, chorób serca lub nerek, działania niektórych leków. Jednostronny obrzęk z ociepleniem i bólem łydki, zwłaszcza po dłuższym unieruchomieniu lub podróży, wymaga pilnego wykluczenia zakrzepicy żył głębokich.
Do jakiego lekarza iść z bólem kostki?
Zacznij od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej, bo to on zleca badania krwi i wystawia skierowania. Ortopeda zajmie się przyczyną strukturalną, reumatolog zapalną, a fizjoterapeuta prowadzi rehabilitację i w gabinecie prywatnym nie wymaga skierowania. Na rehabilitację refundowaną przez NFZ skierowanie jest potrzebne.
Źródła
Kohls-Gatzoulis J., Angel J.C., Singh D., Haddad F., Livingstone J. (2004). Tibialis posterior dysfunction: a common and treatable cause of adult acquired flatfoot. BMJ, 329(7478), 1328-1333. DOI: 10.1136/bmj.329.7478.1328
Dalbeth N., Gosling A.L., Gaffo A., Abhishek A. (2021). Gout. The Lancet, 397(10287), 1843-1855. DOI: 10.1016/S0140-6736(21)00569-9
Cook J.L., Purdam C.R. (2009). Is tendon pathology a continuum? A pathology model to explain the clinical presentation of load-induced tendinopathy. British Journal of Sports Medicine, 43(6), 409-416. DOI: 10.1136/bjsm.2008.051193
Alfredson H., Pietilä T., Jonsson P., Lorentzon R. (1998). Heavy-load eccentric calf muscle training for the treatment of chronic Achilles tendinosis. American Journal of Sports Medicine, 26(3), 360-366. DOI: 10.1177/03635465980260030301
Robinson W.H., Lepus C.M., Wang Q., Raghu H. et al. (2016). Low-grade inflammation as a key mediator of the pathogenesis of osteoarthritis. Nature Reviews Rheumatology, 12(10), 580-592. DOI: 10.1038/nrrheum.2016.136
