Vocht in de knie, ook hydrops of effusie genoemd, is een teveel aan gewrichtsvocht in het kniegewricht. Het vocht is mechanisch (meniscus, artrose), komt van een ontsteking (reuma, jicht, chondrocalcinose), van een infectie, of is bloed na een val of verdraaiing. Een knie die warm en rood is, of binnen enkele uren na een ongeluk opzwelt, laat je dezelfde dag zien.
Je ziet dat je knie van vorm veranderd is. Het kuiltje naast je knieschijf is weg, je broek zit strakker, buigen gaat stroef. Voordat je een middeltje zoekt, kijk je naar drie aanwijzingen: wat er gebeurd is, of de knie warm is, en hoe snel hij dik werd. Die drie bepalen hoe snel je naar een arts moet.
Hoe komt er vocht in je knie?
Je kniegewricht zit in een kapsel dat aan de binnenkant bekleed is met een dun slijmvlies, het synovium. Dat maakt voortdurend een klein beetje stroperig vocht aan dat het kraakbeen smeert. Raakt het slijmvlies geprikkeld, door een beschadigde meniscus, kristallen of een bacterie, dan ontsteekt het en maakt het veel meer vocht aan dan het kan opnemen. Dat is vocht in de knie.
Het is dus geen ziekte maar een reactie, en een gewone. Van 3.755 Chinese vijftigplussers die een echo van hun knieën kregen, had 46,6 procent minstens 4 millimeter vocht, vaak zonder het te weten. Onschuldig was dat niet: wie vocht had, had vaker kniepijn (odds ratio 1,58).
Wat telt, is niet alleen de hoeveelheid, maar ook wat voor vocht het is. Mechanisch vocht blijft helder en bevat weinig witte bloedcellen. Ontstekingsvocht wordt troebel. Bij een infectie wordt het etterig. En na een ongeluk kan het puur bloed zijn.
Dikke knie: vocht in het gewricht of eromheen?
Niet elke dikke knie zit vol gewrichtsvocht. Kijk waar de zwelling zit.
Loopt het gewricht vol, dan wordt je hele knie rond. De kuiltjes aan weerszijden van je knieschijf verdwijnen en er ontstaat vaak een bolling boven de knieschijf, waar het kapsel onder je dijbeen doorloopt. Buigen wordt lastig, soms lukt het niet verder dan 90 graden. De arts drukt op je knieschijf: veert die op het vocht, dan spreekt hij van een dansende knieschijf.
Zit er een zachte zak alleen vóór je knieschijf en buig je bijna normaal, dan is de slijmbeurs volgelopen: een bursitis prepatellaris, die een eigen aanpak heeft. Pijn en zwelling aan de binnenkant, iets onder het gewricht, wijzen eerder op een pes anserinus bursitis, de peesplaat waar drie pezen samenkomen. Een bult in je knieholte is meestal een bakerse cyste, een uitstulping van gewrichtsvocht die juist op vocht in het gewricht wijst.
Is je hele been dik tot aan je enkel, dan gaat het om iets anders: aders, hart of nieren kunnen vocht vasthouden. Zit die zwelling aan één kant, met een pijnlijke, gespannen kuit, bel dan dezelfde dag je huisarts om een trombosebeen uit te sluiten.
Mechanisch, ontstoken, geïnfecteerd of bloed: welk vocht is het?
Alleen een punctie laat precies zien wat er in je knie zit. Maar met drie vragen kom je al een heel eind, en ze bepalen wat je daarna doet.
DRIE VRAGEN OM TE ORIËNTEREN
Binnen uren dik na een ongeluk
Een knie die snel strak staat na een draai of val, bevat vaak bloed: kruisband, knieschijf of meniscus laten nakijken.
Warm en rood, zonder ongeluk
Een knie die vanzelf opzwelt en gloeit, wijst op een acute ontsteking: kristallen van jicht of pyrofosfaat, en vooral een infectie uitsluiten.
Langzaam dik, lauw of koel
Zwelling die in dagen opkomt na inspanning, is meestal mechanisch: versleten meniscus, opvlamming van artrose, overbelasting.
Het verhaal eromheen weegt zwaar. Een knie die opzwelt na een voetbalwedstrijd roept een andere vraag op dan een knie die ’s nachts vanzelf dik wordt bij een man die al eens jicht in zijn grote teen had. Warmte is het nuttigste teken dat je thuis kunt checken. Leg de rug van je hand op de ene knie en dan op de andere. Voel je een duidelijk verschil, dan is er een actieve ontsteking.
Bij een punctie bekijkt het laboratorium het vocht, telt het de witte bloedcellen, zoekt het onder de microscoop naar kristallen en zet het een kweek in. Met dat drietal onderscheidt de arts mechanisch vocht, een kristalaanval en een infectie.
De oorzaken van vocht in de knie op een rij
De tabel zet de meest voorkomende oorzaken naast elkaar, met de situatie waarin ze opduiken en hoe snel je een arts ziet.
| Oorzaak | Typische situatie | De knie | Het vocht | Hoe snel naar een arts |
|---|---|---|---|---|
| Meniscusletsel | Draaien, hurken, knie boven de 50 | Dik de dag erna, weinig warm, soms op slot | Lichtgeel, mechanisch | Binnen een week, sneller als hij op slot schiet |
| Gescheurde kruisband, ontwrichte knieschijf | Klap, draai, een knak | Binnen uren strak, steunen lukt slecht | Bloed | Dezelfde dag |
| Opvlamming van artrose | Na ongewone inspanning, korte ochtendstijfheid | Lauw, matig dik | Helder, weinig witte bloedcellen | Binnen een week als het niet zakt |
| Ontsteking door reuma | Zonder ongeluk, soms meer gewrichten, lange ochtendstijfheid | Dik, lauw, vaak beide knieën | Troebel, ontstekingsvocht | Binnen een week |
| Jicht | Plotselinge aanval, vaak ’s nachts, man, eerder jicht in de grote teen | Zeer pijnlijk, rood, warm | Troebel, uraatkristallen | Binnen 24 uur |
| Chondrocalcinose (pseudojicht) | Boven de 60, vaak na een andere ziekte of operatie | Rood, warm, zeer pijnlijk | Troebel, pyrofosfaatkristallen | Binnen 24 uur |
| Bacteriële artritis (infectie) | Diabetes, prothese, wondje, recente injectie, op leeftijd | Warm, zeer pijnlijk, niet altijd koorts | Etterig, heel veel witte bloedcellen | Direct: huisartsenpost of spoedeisende hulp |
| Bursitis prepatellaris | Veel knielen, klap op de knie | Zak vóór de knieschijf, gewricht vrij | Buiten het gewricht | Dezelfde dag als hij rood en warm is |
Twee oorzaken verdienen een extra zin. Synovitis, de ontsteking van het slijmvlies zelf, is minder een oorzaak dan het gemeenschappelijke mechanisme achter artrose, jicht en reuma: het slijmvlies maakt bij de meeste ontstekingen het vocht aan. En gaat het vocht samen met een bekende artrose in de knie, dan lees je daar welke huismiddeltjes de studies doorstaan.
Vocht in de knie na een val of verdraaiing
De eerste aanwijzing is de tijd. Een knie die binnen enkele uren na het ongeluk strak staat, bevat heel vaak bloed. Bij 320 Finse patiënten met een acute bloeding in de knie, die allemaal een kijkoperatie kregen, was een gescheurde voorste kruisband de meest gevonden schade (45 procent), vóór een ontwrichte knieschijf (23 procent) en een gescheurde meniscus (21 procent).
Bij sporters ligt dat aandeel hoger. In een Engelse reeks van 106 mannen van 16 tot 44 jaar hadden er 71 een gedeeltelijk of volledig gescheurde voorste kruisband. De onderzoekers adviseerden elke strakke zwelling die binnen 12 uur na een ongeluk ontstaat, aan te prikken. Zwelling die pas de volgende dag opkomt, wijst eerder naar de meniscus.
Is een röntgenfoto nodig? De Ottawa-knieregel
Na een knieletsel heeft een foto alleen zin als een van deze vijf punten klopt: je bent 55 of ouder, alleen je knieschijf is drukpijnlijk, het kopje van je kuitbeen (de knobbel aan de buitenkant, onder je knie) is drukpijnlijk, je kunt niet tot 90 graden buigen, of je kon direct na het ongeluk en bij het onderzoek geen vier stappen zetten. De regel werd in Canada ontwikkeld op 1.047 gewonden en vindt 98,5 procent van de breuken, volgens een overzicht van 6 studies met 4.249 volwassenen.
Klopt geen van de vijf, dan is een breuk zeer onwaarschijnlijk. Een gescheurde band sluit dat niet uit, en die ziet een foto niet. Een knie die doorzakt op de trap of bij draaien, hoort opnieuw onderzocht te worden door een sportarts of orthopeed. Zeldzamer blijft een knie wekenlang dik, stijf en pijnlijk na een verstuiking of operatie, met een huid die van kleur verandert. Dan denkt de arts aan dystrofie.
Warme, rode knie met vocht: infectie of kristallen?
Dit laat je nooit liggen, want een infectie in het gewricht kan het kraakbeen binnen enkele dagen kapotmaken. Het overzicht van Margaretten, 14 studies met 6.242 patiënten, trekt er twee praktische lessen uit.
De eerste: koorts ontbreekt vaak. Ze was er maar bij 57 procent van de geïnfecteerde patiënten, dus geen koorts betekent niet dat het goed zit. Het risico stijgt met de leeftijd, bij diabetes, reumatoïde artritis, een knieoperatie of knieprothese en een infectie van de huid. De tweede: alleen de punctie beslist. Boven de 50.000 witte bloedcellen per microliter vocht wordt een infectie duidelijk waarschijnlijk (likelihood ratio 7,7), boven de 100.000 zeer waarschijnlijk (28).
Kristallen geven een bijna gelijk beeld, zonder infectie. Jicht zet uraatkristallen af, chondrocalcinose kristallen van calciumpyrofosfaat, vooral na je 60e. Voor die laatste zijn de Europese richtlijnen duidelijk: zekerheid geven alleen de kristallen in het vocht, want een röntgenfoto is daarvoor niet gevoelig en niet specifiek genoeg. Ouder worden, artrose, een overactieve bijschildklier en hemochromatose zijn bekende risicofactoren.
Is je knie warm, rood en pijnlijk, bel dan dezelfde dag je huisarts, en ’s avonds of in het weekend de huisartsenpost. Met een knieprothese wacht je daar geen uur mee.
Rust of bewegen, en wanneer naar de huisarts?
Is je knie niet warm en niet rood en kun je erop lopen, dan vang je de eerste 48 tot 72 uur meestal thuis op. Geef de knie relatieve rust zonder hem helemaal stil te houden: korte stukjes lopen op vlakke grond mag. Leg je been hoog en koel 15 tot 20 minuten met een coldpack in een doek, een paar keer per dag.
Vocht in de knie is bijna nooit levensbedreigend. Maar sommige signalen veranderen alles, en op deze schaal lees je hoe snel je een arts ziet.
HOE SNEL NAAR EEN ARTS
Warm, rood, koorts, of een knieprothese
Binnen uren strak na een ongeluk
Dik zonder warmte, of op slot
Licht dik, na inspanning
Wordt je knie steeds weer dik, dan speelt ook je terrein mee. Overgewicht, weinig bewegen en een sluimerende ontsteking kunnen het slijmvlies tussen twee opvlammingen geprikkeld houden. Sommigen ondersteunen de behandeling van de oorzaak daarom met een getitreerde formule voor gewrichtspijn, op basis van curcumine en boswellia. Ze vervangt geen punctie, geen diagnose en geen behandeling van een infectie of jichtaanval. Ze wordt afgeraden bij galwegaandoeningen, diabetes, zwangerschap of borstvoeding, en naast bloedverdunners, middelen tegen kanker of afweerremmers.
Veelgestelde vragen
Moet ik rust nemen of bewegen als ik vocht in mijn knie heb?
Allebei, in de juiste dosis. Houd je knie de eerste dagen relatief rustig: geen sport en geen zware trappen, wel korte stukjes lopen op vlakke grond. Helemaal stilhouden maakt hem stijf. Is de knie warm en rood, of kun je er niet op steunen, laat hem dan eerst onderzoeken.
Is wandelen goed met vocht in je knie?
Rustig wandelen mag als je knie niet warm is en je er gewoon op kunt staan. Kies vlakke, zachte paden, goede schoenen en korte rondjes, en leg je been daarna hoog. Wordt de zwelling na het lopen dikker, is de knie warm of schiet hij op slot, stop dan en bel je huisarts.
Kun je vocht uit je knie laten halen?
Ja, met een punctie: de arts prikt met een naald in het gewricht en zuigt het vocht op. Dat lucht op bij een strak gespannen knie, en het vocht wordt onderzocht op witte bloedcellen, kristallen en bacteriën. Zonder behandeling van de oorzaak komt het vocht wel vaak terug.
Hoe lang duurt vocht in de knie?
Dat hangt van de oorzaak af. Mechanisch vocht na inspanning zakt vaak in enkele dagen relatieve rust. Na een verstuiking duurt het eerder een paar weken. Komt het steeds terug, dan moet de oorzaak aangepakt worden: de meniscus, een opvlamming van artrose, reuma of kristallen.
Bronnen
Margaretten M.E., Kohlwes J., Moore D., Bent S. (2007). Does this adult patient have septic arthritis? JAMA, 297(13), 1478-1488. DOI: 10.1001/jama.297.13.1478
Maffulli N., Binfield P.M., King J.B., Good C.J. (1993). Acute haemarthrosis of the knee in athletes: a prospective study of 106 cases. Journal of Bone and Joint Surgery, British volume, 75(6), 945-949. DOI: 10.1302/0301-620X.75B6.8245089
Sarimo J., Rantanen J., Heikkilä J. e.a. (2002). Acute traumatic hemarthrosis of the knee: is routine arthroscopic examination necessary? A study of 320 consecutive patients. Scandinavian Journal of Surgery, 91(4), 361-364. DOI: 10.1177/145749690209100410
Stiell I.G., Greenberg G.H., Wells G.A. e.a. (1995). Derivation of a decision rule for the use of radiography in acute knee injuries. Annals of Emergency Medicine, 26(4), 405-413. DOI: 10.1016/s0196-0644(95)70106-0
Bachmann L.M., Haberzeth S., Steurer J., ter Riet G. (2004). The accuracy of the Ottawa knee rule to rule out knee fractures: a systematic review. Annals of Internal Medicine, 140(2), 121-124. DOI: 10.7326/0003-4819-140-5-200403020-00013
Jiang T., Yang T., Zhang W. e.a. (2021). Prevalence of ultrasound-detected knee synovial abnormalities in a middle-aged and older general population: the Xiangya Osteoarthritis Study. Arthritis Research & Therapy, 23(1), 156. DOI: 10.1186/s13075-021-02539-2
Zhang W., Doherty M., Bardin T. e.a. (2011). European League Against Rheumatism recommendations for calcium pyrophosphate deposition. Part I: terminology and diagnosis. Annals of the Rheumatic Diseases, 70(4), 563-570. DOI: 10.1136/ard.2010.139105