Dystrofie (CRPS): wat er misgaat na een breuk of operatie, en hoe lang het duurt

Active ton protocole
Vrouw van 57 zit op de rand van het bed met haar hand boven haar geopereerde rechterknie, het gewricht doorschijnend met een vage oranje gloed

Dystrofie, ook posttraumatische dystrofie of complex regionaal pijnsyndroom (CRPS) genoemd, is pijn die buiten proportie blijft na een breuk, operatie of verstuiking van arm of been. Het lichaamsdeel wordt warm of koud, zwelt op, verkleurt en verstijft. De diagnose volgt de Budapest-criteria, en de meeste mensen knappen binnen 6 tot 13 maanden duidelijk op.

Je pols is gezet, of je knie is geopereerd. De breuk geneest, de wond sluit, maar je hand of knie blijft heet, de huid glimt, en zelfs het laken doet pijn. Dan valt het woord dystrofie, zelden met de uitleg waarom het lichaamsdeel zo reageert of hoe lang het duurt. Hieronder lees je beide, met een apart deel over de knie na een operatie.

Wat is dystrofie?

Letterlijk betekent dystrofie dat weefsel slecht gevoed wordt en slecht functioneert: huid, spieren en bot van het aangedane lichaamsdeel veranderen. Artsen spreken van complex regionaal pijnsyndroom, CRPS. Bij type 1, vroeger posttraumatische dystrofie of Sudeckse dystrofie, is geen zenuwletsel aan te wijzen. Type 2 volgt op een aantoonbare zenuwbeschadiging.

Het uitlokkende moment is bijna altijd lichamelijk: een polsbreuk, een operatie aan hand, voet of knie, een flinke verstuiking, soms weken in gips of een brace. Dat gips te strak zit of in het begin veel pijn doet, is een bekend waarschuwingsteken.

Zeldzaam is het niet. Onderzoekers van het Erasmus MC doorzochten de dossiers van 600.000 patiënten van Nederlandse huisartsen en telden 26,2 nieuwe gevallen per 100.000 mensen per jaar, voor heel Nederland ruim vierduizend. Vrouwen kregen het 3,4 keer zo vaak als mannen, met een piek tussen 61 en 70 jaar. Arm en hand waren vaker aangedaan dan het been, en een breuk was in 44 procent van de gevallen de aanleiding.

Het zit niet tussen je oren. De mechanismen zijn biologisch, je kunt ze meten, en ze beginnen met ontsteking.

Waarom het lichaamsdeel warm, rood en dik wordt

Na een breuk of operatie hoort er ontsteking bij: die ruimt op en herstelt. Bij dystrofie dooft die ontsteking niet. Ze houdt maanden aan, met te veel stoffen die haar aanwakkeren en te weinig die haar remmen.

Wat haar onderscheidt van een gewone ontsteking, is waar ze begint. De uiteinden van pijnzenuwen, overgevoelig geworden door het letsel, geven zelf neuropeptiden af, waaronder substance P en CGRP. Die boodschappers verwijden de kleine bloedvaten en laten vocht naar het weefsel lekken. Het resultaat zie je: een warm, rood of paars, opgezwollen lichaamsdeel, zonder enige infectie. Artsen noemen dat neurogene ontsteking.

Medische 3D-weergave op een donkere achtergrond: een zenuwuiteinde geeft kleine oranje deeltjes af aan een verwijd bloedvat waaruit vocht lekt
● Uiteinde van een pijnzenuw. ● Neuropeptiden, substance P en CGRP. ● Klein bloedvat dat verwijdt en plasma laat lekken. Daarom verandert de huid van kleur en temperatuur, en niet alleen van gevoeligheid.

Bloedonderzoek wijst dezelfde kant op. Een meta-analyse in Neurology bracht 22 studies samen. In de vroege fase zijn interleukine 8 en de oplosbare TNF-receptoren duidelijk verhoogd in het bloed. Bij langer bestaande dystrofie verschuift het beeld, met meer TNF-alfa in het bloed en meer interleukine 6 in het vocht onder de huid van het aangedane lichaamsdeel.

Daarna neemt het centrale zenuwstelsel het over. De pijn zet je aan om je hand of knie te sparen, je beweegt minder, en je hersenen raken het beeld van dat lichaamsdeel kwijt. Daarom loont het om al in de warme fase in te grijpen.

Hoe dystrofie zichzelf in stand houdt

De breuk of operatie zet een normale ontsteking in gang, die na een paar weken zou moeten doven.
›
Overgevoelige zenuwen geven neuropeptiden af: verwijde vaten, zwelling, warmte, pijn bij aanraking.
›
Het lichaamsdeel wordt ontzien: de pijn nestelt zich centraal, stijfheid en spierverlies volgen.
De eerste twee schakels overheersen in de warme fase. De derde verklaart waarom dystrofie soms lang duurt, en juist daar grijpt de fysiotherapie in.

Warme en koude dystrofie

In Nederland spreken artsen en patiënten vaak van warme en koude dystrofie. Bij warme dystrofie is het lichaamsdeel rood, warm en dik: het typische beeld van de eerste weken tot maanden. Bij koude dystrofie is de huid bleek of blauwig en koel, en staat stijfheid op de voorgrond. Koud volgt vaak op warm, maar sommige mensen hebben vanaf het begin een koude vorm.

Twee silhouetten van een rechterbeen van voren naast elkaar: links een gezwollen roodoranje knie, rechts dezelfde knie bleek en blauwig met een dunnere dij
Links de warme fase: zwelling en roodheid lopen voorbij de knie door. Rechts de koude fase: de huid is bleek en de zwelling is weg, maar de dijspier is dunner geworden, en die moet weer worden opgebouwd.

Het onderscheid is niet alleen beschrijvend. Het bepaalt in Nederland ook welk middel je krijgt, zoals verderop blijkt.

Wat zijn de symptomen van CRPS, en hoe stelt de arts het vast?

Geen bloedtest en geen scan kan dystrofie bewijzen. De diagnose is klinisch en volgt de Budapest-criteria, die de internationale pijnvereniging IASP officieel heeft overgenomen.

Er moet aan vier voorwaarden worden voldaan. Een aanhoudende pijn die niet in verhouding staat tot het letsel. Minstens één klacht, door jou zelf gemeld, in drie van de vier groepen hieronder. Minstens één teken dat de arts tijdens het onderzoek ziet, in twee groepen of meer. En geen andere diagnose die het beeld beter verklaart.

De vier groepen tekens van de Budapest-criteria

Budapest-
criteria

Gevoel

Pijn bij een lichte aanraking of druk, overdreven pijn bij een prik.

Doorbloeding

Verschil in temperatuur of huidskleur met de andere kant.

Zwelling en zweten

Oedeem, meer of minder zweten dan aan de andere kant.

Beweging en weefsel

Stijfheid, zwakte, beven, veranderde huid, haren of nagels.

Een groep telt alleen mee als het teken erin voorkomt. Drie groepen bij de klachten en twee bij het onderzoek zijn nodig, en zo vallen gewone pijnen na een operatie af.

De criteria werden getoetst bij 113 mensen met dystrofie en 47 met een andere zenuwpijn. Ze vonden 99 procent van de echte gevallen, net als de oude regels, maar vergisten zich veel minder bij de anderen: de specificiteit steeg van 0,41 naar 0,68. Met de oude regels kreeg bijna zes op de tien mensen zonder dystrofie toch die diagnose.

Foto, botscan en MRI

Onderzoeken ondersteunen. Na een paar weken kan een röntgenfoto vlekkige ontkalking laten zien, een driefasen-botscan meer opname aan de aangedane kant, een MRI vocht in het bot. Hun eerste taak is iets anders uitsluiten: een infectie, een losgeraakte prothese, een vermoeiingsbreuk. Een normaal onderzoek sluit dystrofie niet uit als de klinische criteria kloppen.

Dystrofie in de knie na een operatie

Bij de knie gaat het bijna altijd om een ingreep of een ongeluk: een knieprothese, een kruisbandreconstructie, een kijkoperatie, een gebroken knieschijf, een flinke verstuiking, soms lang in een brace. Een geopereerde knie doet weken pijn, zwelt en is warm. De eerste aanwijzing zit in het verloop: een normaal herstel gaat elke week een beetje vooruit, dystrofie blijft hangen of wordt erger na een eerste verbetering.

Man van 61 in bed die het laken optilt boven zijn gezwollen, rode rechterknie, het gewricht doorschijnend met een oranje gloed
Het gebaar is typisch: het laken optillen zodat het de knie niet meer raakt. Pijn door een aanraking die normaal geen pijn doet heet allodynie, en de arts zoekt er gericht naar.

Zo leg je de signalen naast elkaar:

Wat je ziet of voeltGewoon herstel na de operatiePast bij dystrofieBel dezelfde dag als
PijnNeemt week na week afBlijft gelijk of neemt toe, brandt, houdt je ’s nachts wakkerEr koorts bij komt
Warmte en kleurWat warmte rond het littekenKnie en onderbeen warm, rood of paars, anders dan de andere kantHet litteken rood wordt, lekt of openspringt
ZwellingBeperkt tot de knie, minder met het been omhoogLoopt door naar onderbeen en enkel, glimmende huidDe kuit hard, dik en pijnlijk is
AanrakingGevoelig op het littekenLaken of douchewater doet pijnEen plek gevoelloos wordt of je voet niet meer optilt
BewegingGaat vooruit per behandelingLoopt vast ondanks fysiotherapieDe knie na een knak ineens op slot zit

Koorts, een lekkend litteken of een knie die steeds heter wordt, wijzen op een infectie: bel je chirurg dezelfde dag. Een dikke, harde, pijnlijke kuit, zeker met kortademigheid, kan een trombosebeen of longembolie zijn. Bel dan 112. Dystrofie is pas aan de orde als deze oorzaken zijn uitgesloten. Zit de zwelling netjes voor de knieschijf, zonder warmte van het hele been, denk dan eerder aan een bursitis prepatellaris.

Hoe vaak na een knieprothese?

De cijfers spreken elkaar tegen, vooral door de manier van tellen. In een Belgisch onderzoek uit 2018 en 2019 bij 292 mensen met een totale knieprothese kreeg 7,9 procent dystrofie, en 12,2 procent in de groep zonder preventie. De chirurgen zochten naar de Budapest-criteria, bevestigd met een botscan, bij iedereen met meer dan 4 op 10 pijn.

Een prospectieve studie in drie ziekenhuizen onderzocht juist systematisch 1.026 mensen na een knieprothese. Losse klachten kwamen veel voor: gevoelsstoornissen bij 6 procent, doorbloedingsstoornissen van de huid bij 7 procent. Toch voldeed niemand aan alle criteria.

0 / 1.026

mensen met een nieuwe knieprothese voldeden aan alle Budapest-criteria in een prospectieve studie in drie ziekenhuizen, terwijl 6 tot 7 procent losse tekens had.

Hill e.a., Annals of the Royal College of Surgeons of England, 2026

Een knie die na een prothese een paar weken warm of gevoelig blijft, is dus gewoon en betekent nog geen dystrofie. De volledige vorm is waarschijnlijk zeldzamer dan vaak wordt gezegd. Laat je onderzoeken als meerdere tekens samen voorkomen en de fysiotherapie vastloopt.

Hoe lang duurt dystrofie, en kan het erger worden?

Een systematische review bracht 18 studies met 3.991 patiënten samen. De drie prospectieve studies, de betrouwbaarste, laten een duidelijke verbetering zien binnen 6 tot 13 maanden na het begin. Kleur, temperatuur en zweten herstellen het best. Stijfheid en spierzwakte blijven het vaakst hangen.

Het gebruikelijke verloop, van fase tot fase

Eerste weken tot maanden

Warme fase

Warm, rood, dik, pijn ’s nachts en bij aanraking.

De maanden daarna

Koude fase

Bleke of koele huid, zwelling zakt, stijfheid en spierverlies.

Tussen 6 en 13 maanden

Duidelijk beter

De meesten herstellen, de stijfheid wijkt het laatst.

De duur verschilt per persoon en de fases overlappen. De groene balk staat voor herstel, niet voor een vaste datum.

Erger worden kan het wel, vooral in de eerste maanden. Een lichaamsdeel dat helemaal stil wordt gehouden, verstijft sneller, en forceren kan de warme fase opnieuw aanwakkeren. Een kleine groep houdt langer dan een jaar pijn, en de onderzoekers geven toe dat niemand nog kan voorspellen wie snel herstelt. Bij de knie is wat overblijft meestal niet de pijn, maar een knie die minder ver buigt en een dunnere dijspier.

Behandeling van dystrofie in Nederland

Geen medicijn geneest dystrofie op zichzelf. De behandeling combineert pijnstilling, het afremmen van de ontsteking in de warme fase en vooral het terugwinnen van beweging. Je huisarts of chirurg begint, en bij ernstige of hardnekkige klachten komen de revalidatiearts en de pijnpoli in beeld.

DMSO-crème en acetylcysteïne

Nederlandse ziekenhuisfolders noemen voor warme en koude dystrofie vaak een ander middel. Die keuze is onderzocht door het VUmc in Amsterdam: in twee universitaire ziekenhuizen kregen 146 patiënten 17 weken lang ofwel DMSO 50 procent-crème, vijf keer per dag op de huid, ofwel acetylcysteïne, 600 milligram drie keer per dag. Over de hele groep scoorden beide even goed. DMSO deed het beter bij warme dystrofie, acetylcysteïne beter bij koude. Bij een koude vorm volgen soms vaatverwijders, en in een enkel geval een blokkade van de sympathische zenuwen op de pijnpoli.

Bewegen zonder te forceren

De regel past in één zin: beweeg elke dag, maar ga niet door felle pijn heen. Is je hand of knie ’s avonds en de volgende dag warmer en pijnlijker, dan was de oefening te zwaar. Een fysiotherapeut, en bij de hand een ergotherapeut, bouwt dat met je op. Daar horen bij: zachte bewegingen, het been steeds meer belasten, zo nodig met krukken, de dijspier trainen zonder zware gewichten, en de huid ongevoeliger maken met steeds ruwere materialen.

Vrouw van 66 op een behandeltafel, haar been wordt voorzichtig gebogen door de handen van een fysiotherapeut, de knie doorschijnend met een lichte oranje gloed
Het buigen stopt bij de eerste felle pijn, niet erna. Elke week een paar graden winnen zonder de warme fase te wekken, is beter dan één spectaculaire behandeling gevolgd door drie dagen een brandende knie.

Twee fouten maken het erger: alles stilhouden, wat de stijfheid versnelt, en geforceerd bewegen, wat de warme fase kan aanwakkeren. Bij de schouder geldt hetzelfde voor een stijfheid die vroeger soms onder dystrofie werd geschaard, de frozen shoulder: geduld levert meer op dan kracht.

Voorkomen: vitamine C en het ontstekingsterrein

Vitamine C is de best onderzochte preventie, en een deel van dat onderzoek is Nederlands. In het Rode Kruis Ziekenhuis in Beverwijk en andere ziekenhuizen kregen 416 mensen met een polsbreuk 50 dagen lang een placebo of 200, 500 of 1.500 milligram vitamine C per dag. Dystrofie trof 2,4 procent van de vitamine C-groep tegen 10,1 procent met placebo. De onderzoekers adviseren 500 milligram per dag, 50 dagen lang, en ziekenhuizen als het Elkerliek in Helmond schrijven het na een gebroken pols voor.

Bij de knie is het bewijs zwakker. In het Belgische onderzoek kreeg 3,9 procent dystrofie met 1 gram vitamine C per dag gedurende 40 dagen na de prothese, tegen 12,2 procent zonder. Er was geen placebo en geen blindering, wat de waarde beperkt. Heb je al eens dystrofie gehad en staat er een operatie gepland, zeg het tegen je chirurg. Of je vitamine C krijgt, en hoeveel, beslis je samen.

Het ontstekingsterrein

Met een minder ontstoken lijf aan een operatie beginnen is een logisch idee, maar voor dystrofie nog niet bewezen. Slaap, beweging, gewicht en voeding bepalen mee hoe hoog de laaggradige ontsteking op de achtergrond is.

Een supplement kan dat terrein ondersteunen, nooit de fysiotherapie vervangen. Wees voorzichtig na een operatie: je krijgt meestal een bloedverdunner tegen trombose, en curcuma gaat daar niet zonder overleg mee samen, zoals we uitleggen in ons stuk over de veiligheid van kurkuma. Is die periode voorbij en is je arts akkoord, dan kan een formule voor pijn die blijft hangen naast het bewegen een plek krijgen.

Veelgestelde vragen over dystrofie

Wat is het verschil tussen atrofie en dystrofie?

Atrofie betekent dat weefsel slinkt, zoals een spier die dunner wordt als je hem niet gebruikt. Dystrofie betekent dat weefsel slecht gevoed wordt en slecht werkt. In de spreektaal is dystrofie meestal CRPS, terwijl spierdystrofie een erfelijke spierziekte is. Bij koude dystrofie kan wel atrofie optreden: de dijspier of handspieren worden dunner.

Is dystrofie gevaarlijk?

Levensbedreigend is het niet, maar het kan blijvende stijfheid en pijn geven als het lichaamsdeel stil wordt gehouden of juist wordt geforceerd. Gevaarlijker is wat erop lijkt: een infectie na een operatie of een trombosebeen. Die moeten eerst worden uitgesloten, met koorts of een dikke harde kuit nog dezelfde dag.

Kan je genezen van dystrofie?

De meeste mensen knappen binnen 6 tot 13 maanden duidelijk op, blijkt uit een review van 18 studies. Kleur, temperatuur en zweten herstellen het best. Stijfheid en minder kracht blijven het vaakst hangen, en een kleine groep houdt langer dan een jaar pijn. Vroeg en dagelijks bewegen, zonder te forceren, vergroot de kans.

Mag je lopen met dystrofie in je knie of voet?

Ja, en het wordt zelfs aangeraden, zolang je de belasting aanpast. Krukken ontlasten het been in de warme fase, terwijl je toch elke dag loopt. Is je knie of voet de volgende dag heet en brandend, dan was de wandeling te lang: maak hem korter in plaats van te stoppen.

Helpt vitamine C tegen dystrofie?

Vitamine C is onderzocht om dystrofie te voorkomen, niet om een bestaande dystrofie te behandelen. Na een polsbreuk daalde het risico in een Nederlands onderzoek van 10,1 naar 2,4 procent met 50 dagen vitamine C. Het advies is 500 milligram per dag. Bespreek het met je arts, zeker voor een operatie.


Bronnen

Harden R.N., Bruehl S., Perez R.S. et al. (2010). Validation of proposed diagnostic criteria (the ‘Budapest Criteria’) for Complex Regional Pain Syndrome. Pain, 150(2), 268-274. DOI: 10.1016/j.pain.2010.04.030

Parkitny L., McAuley J.H., Di Pietro F. et al. (2013). Inflammation in complex regional pain syndrome: a systematic review and meta-analysis. Neurology, 80(1), 106-117. DOI: 10.1212/WNL.0b013e31827b1aa1

de Mos M., de Bruijn A.G., Huygen F.J. et al. (2007). The incidence of complex regional pain syndrome: a population-based study. Pain, 129(1-2), 12-20. DOI: 10.1016/j.pain.2006.09.008

Bean D.J., Johnson M.H., Kydd R.R. (2014). The outcome of complex regional pain syndrome type 1: a systematic review. The Journal of Pain, 15(7), 677-690. DOI: 10.1016/j.jpain.2014.01.500

Perez R.S., Zuurmond W.W., Bezemer P.D. et al. (2003). The treatment of complex regional pain syndrome type I with free radical scavengers: a randomized controlled study. Pain, 102(3), 297-307. DOI: 10.1016/S0304-3959(02)00414-1

Zollinger P.E., Tuinebreijer W.E., Breederveld R.S., Kreis R.W. (2007). Can vitamin C prevent complex regional pain syndrome in patients with wrist fractures? A randomized, controlled, multicenter dose-response study. The Journal of Bone and Joint Surgery, American volume, 89(7), 1424-1431. DOI: 10.2106/JBJS.F.01147

Hernigou J., Valcarenghi J., Callewier A. et al. (2021). Prospective randomized study of the vitamin C effect on pain and complex pain regional syndrome after total knee arthroplasty. International Orthopaedics, 45(5), 1155-1162. DOI: 10.1007/s00264-020-04936-9

Hill D., Waterson B., Phillips J., Toms A.D. et al. (2026). The incidence of complex regional pain syndrome following total knee arthroplasty: a prospective multicentre observational study of 1,026 patients with no cases identified according to the Budapest criteria. Annals of the Royal College of Surgeons of England. DOI: 10.1308/rcsann.2026.0055

0