Bursitis prepatellaris is een ontsteking van de slijmbeurs die vlak voor je knieschijf onder de huid ligt. Na veel knielen of een val vult ze zich met vocht en zie je een zachte bult op je knie. Ongeveer een op de drie keer zit er een bacterie achter: een rode, warme knie met koorts gaat dezelfde dag naar de huisarts.
Werk je als tegelzetter, stratenmaker of hovenier, of maak je veel schoon op je knieën? Dan ken je deze bult misschien. De gewone vorm gaat meestal over zonder naald. Waar het om draait: een geïnfecteerde vorm niet missen, en de bult niet terug laten komen bij de volgende klus.
Wat is bursitis prepatellaris?
Rond je knie liggen meerdere slijmbeurzen, platte zakjes die huid en pezen over het bot laten glijden zonder te schuren. Bij bursitis prepatellaris gaat het om de slijmbeurs vlak onder de huid, vóór je knieschijf. Normaal zit er maar een dun laagje vocht in en voel je hem niet.
Raakt hij geprikkeld, dan maakt de wand te veel vocht en zwelt het zakje op, netjes beperkt tot de voorkant van de knieschijf. Dat is iets anders dan vocht in het kniegewricht zelf. Dan wordt de hele knie rond en gaat buigen moeilijk.
Pijn net onder de punt van de knieschijf, zonder zichtbare bult, past eerder bij de kniepees, de springersknie uit ons stuk over peesontsteking in de knie. Pijn aan de binnenkant, een handbreedte onder het gewricht, wijst eerder op pes anserinus bursitis, een andere slijmbeurs met een andere aanpak.
Slijmbeursontstekingen van knie en elleboog samen treffen minstens 10 op de 100.000 mensen per jaar, in 80 procent van de gevallen mannen, meestal tussen 40 en 60 jaar. Ze lijken sterk op elkaar, en de slijmbeursontsteking in de elleboog volgt dezelfde logica.
Waarom de slijmbeurs volloopt
Bij elke keer knielen wordt de slijmbeurs platgedrukt tussen huid en bot. De cellen in de wand reageren op die kleine beschadigingen zoals op elke aanval: ze geven ontstekingsstoffen af, de kleine bloedvaatjes laten meer vocht door, en het zakje loopt vol.
Hoe knielen een bursitis maakt
Zo ontstaan drie vormen. De gewone, mechanische vorm groeit in weken bij wie op de knieën werkt, bijna zonder pijn. De ontstoken vorm is gevoelig en lauw, vaak na een klap, soms bij een jichtaanval die zich in de slijmbeurs nestelt. De geïnfecteerde vorm, of septische bursitis, ontstaat als een bacterie binnenkomt via een schaafwondje, hoe klein ook.
Zeldzaam is die infectie niet. In het overzicht van Baumbach en collega’s is ongeveer een derde van de slijmbeursontstekingen van knie en elleboog septisch. Volgens een Franse overzichtsstudie uit 2019 is de gele stafylokok in 80 procent van de gevallen de boosdoener.
Gewoon, ontstoken of geïnfecteerd: hoe zie je het verschil?
Met het blote oog weet niemand het zeker; alleen onderzoek van het vocht geeft uitsluitsel. Maar sommige tekens sturen, en ze bepalen hoe snel je naar de huisarts moet.
| Vorm | Wat je ziet | Punctie | Antibiotica | Gebruikelijk verloop |
|---|---|---|---|---|
| Gewoon (mechanisch) | Zachte bult vóór de knieschijf, weinig of geen pijn, huid normaal, geen koorts | Niet standaard, wel als de bult hindert of bij twijfel | Nee | Wordt in enkele weken kleiner als het knielen stopt, komt terug als je weer gaat knielen |
| Ontstoken (klap, jicht, reuma) | Gevoelige, lauwe bult, rozige huid, geen wondje | Ja, om een infectie uit te sluiten en kristallen te zoeken | Nee, tenzij de kweek positief is | Komt tot rust met ontlasten, koelen en behandeling van de oorzaak |
| Geïnfecteerd (septisch) | Roodheid die verder gaat dan de bult, duidelijk warm, veel pijn, een wondje, soms koorts | Ja, liefst vóór de antibiotica | Ja, afgestemd op de bacterie, de duur bepaalt de arts | Geneest meestal zonder operatie, de slijmbeurs weghalen als dat niet lukt |
Wat op een infectie wijst, is goed omschreven. Koorts boven 37,8 °C. Een huid boven de slijmbeurs die 2,2 °C warmer is dan bij de andere knie. Een wondje of schaafplek op de bult. In het opgezogen vocht wijzen pus, meer dan 3.000 witte bloedcellen per microliter of meer dan 50 procent neutrofielen sterk op een septische bursitis.
Wanneer bel je meteen de huisarts?
Thuisarts is duidelijk: bel direct de huisarts als je knie dikker of roder wordt en steeds meer pijn doet, of dikker of roder wordt en je koorts krijgt. Een rode streep richting je dij, rillingen, diabetes of afweerremmers maken het nog dringender. Wordt je hele knie dik en kun je hem niet meer buigen, dan zit het probleem waarschijnlijk niet in de slijmbeurs maar in het gewricht. Dat is spoed.
Wie krijgt bursitis prepatellaris? Stratenmakers en tapijtleggers voorop
In de gewone bevolking blijft het weinig voorkomend. Een team uit het Franse Angers onderzocht 3.710 werknemers uit één regio, willekeurig gekozen tussen 2002 en 2005: 0,6 procent van de mannen en 0,2 procent van de vrouwen had er een. In de bouw liep dat op tot 2,3 procent, in de voedingsindustrie en de vleesverwerking tot 1,4 procent.
Tapijtleggers laten het verband het scherpst zien. In de Verenigde Staten waren ze goed voor minder dan 0,06 procent van de beroepsbevolking, maar voor 6,2 procent van de meldingen van een knieontsteking door trauma. In de studie van Thun meldde 20 procent van de tapijtleggers een slijmbeursontsteking, tegen 6 procent van metselaars en monteurs die zelden knielden. En 32 procent had al eens een punctie van de knie gehad, tegen 6 procent.
Niet de tijd op de knieën voorspelde het risico het best, maar het gebruik van de kniespanner, een gereedschap waar je met je knie tegenaan stoot om het tapijt strak te trekken. Herhaalde klappen op de knieschijf wegen zwaarder dan rustig knielen, en tegelzetters, stratenmakers en hoveniers krijgen vaak allebei. Werk je veel op je knieën, bespreek het dan met je werkgever en de bedrijfsarts, zoals Thuisarts aanraadt. Soms is een aanpassing van je werk nodig.
Wat helpt bij bursitis prepatellaris?
Bij de gewone vorm is rust van de knie de basis, niet rust van jou. Thuisarts adviseert een of twee weken niet te knielen en ook thuis zo weinig mogelijk druk op de knie te zetten, bijvoorbeeld door het tuinwerk even te laten liggen. Wandelen en fietsen mag gewoon. Koelen, een kwartier met ijs in een doek, helpt tegen pijn en zwelling.
Tegen de pijn is paracetamol de eerste keus. Ibuprofen, diclofenac en naproxen helpen volgens Thuisarts niet beter bij een ontstoken slijmbeurs in de knie, en kunnen ernstige bijwerkingen geven.
Een punctie: wanneer wel en wanneer niet
Een punctie heeft twee doelen: begrijpen en ontlasten. De arts zuigt het vocht op met een naald, waarna het lab de witte bloedcellen telt, naar jichtkristallen zoekt en eventuele bacteriën kweekt. Een echo helpt om de bult te bevestigen en de naald te sturen.
Is een infectie mogelijk, dan is de punctie nodig, liefst vóór de antibiotica, anders groeit de bacterie niet meer in de kweek. Bij een pijnloze bult met een normale huid en een duidelijke oorzaak is ontlasten vaak genoeg. Blijft je knie dik en heb je er veel last van, bespreek dan met je huisarts of hij het vocht kan opzuigen. Volgens Thuisarts loopt de knie daarna vaak weer snel vol; een strak verband maakt die kans kleiner.
Een prik met corticosteroïd komt in het schema van Baumbach pas in beeld als een infectie is uitgesloten, voor wie snel weer aan het werk of het veld op moet. Prik de bult nooit zelf door.
Geïnfecteerde bursitis: eerst antibiotica, de chirurg als het moet
Een Franse reeks van 272 patiënten uit vijf ziekenhuizen geeft een goed beeld: mediane leeftijd 53 jaar, 85,3 procent mannen, en een stafylokok in 73,4 procent van de positieve kweken. Slechts 26 procent werd geopereerd, en het totale aantal mislukkingen bleef laag, 5,9 procent, zonder verschil tussen alleen antibiotica en een operatie. Mislukkingen kwamen vaker voor als de antibiotica korter dan 14 dagen werden gegeven.
Is opname nodig, dan vergeleek een onderzoek in Genève twee manieren om de slijmbeurs weg te halen, bij 164 patiënten van wie 34 met een knie. Alles in één operatie sluiten, met daarna 7 dagen antibiotica als tabletten, mislukte bij 10 procent, tegen 16 procent bij twee operaties. De opname duurde ook korter: 4,5 dagen in plaats van 6.
Bij een bursitis die steeds terugkomt, vond het overzicht van Brown (10 studies, 702 patiënten) na een jaar geen verschil in terugval tussen een open operatie en een kijkoperatie. Opereren blijft voor de zware, hardnekkige of steeds terugkerende vormen.
Hoe voorkom je dat het terugkomt?
Terugval heeft bijna altijd met je manier van werken te maken. Alles draait om de druk op je knieschijf.
Vier stappen tegen terugval
Haal de druk weg
Zolang de bult er is, zet je deze knie niet op de grond: een laag krukje, of korte periodes op je hurken.
Verdeel de druk
Een kniebeschermer met harde schaal of dik schuim legt de druk op het bovenste deel van je scheenbeen. In de tuin helpt een dik kussen al.
Houd bacteriën buiten
Maak elk schaafwondje op je knie schoon en dek het af. Daar komt de stafylokok binnen.
Laat een blijvende bult nakijken
Wordt hij niet kleiner ondanks het ontlasten, of komt hij terug, laat dan een echo maken om de oorzaak te zoeken.
Komt de bursitis terug ondanks het ontlasten, zeg het dan tegen je huisarts: jicht of een reumatische ontsteking kan zich in de slijmbeurs nestelen, en onderzoek van het vocht spoort ze op. Voor het ontstekingsterrein kiezen sommige mensen er een formule met gestandaardiseerde curcumine en boswellia voor de gewrichten bij. Die komt bovenop het beschermen, niet in de plaats ervan, behandelt geen geïnfecteerde bursitis en wordt afgeraden bij bloedverdunners of afweerremmers, tijdens zwangerschap en borstvoeding, en bij diabetes.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt een bursitis prepatellaris?
De gewone vorm wordt meestal binnen enkele weken kleiner als je niet meer knielt. Thuisarts adviseert de huisarts te bellen als het na 4 tot 6 weken rust niet duidelijk beter is. Een geïnfecteerde vorm vraagt dagen tot weken antibiotica, en een bursitis die maandenlang terugkomt, soms een operatie.
Is bursitis prepatellaris gevaarlijk?
Meestal niet: de gewone vorm is onschuldig en wordt kleiner als het knielen stopt. Het gevaar zit in een infectie, die ongeveer een derde van de slijmbeursontstekingen van knie en elleboog treft. Roodheid die zich uitbreidt, warmte, koorts of een wondje op de bult: bel dezelfde dag de huisarts.
Mag je knielen of sporten met bursitis prepatellaris?
Knielen niet, zolang de bult er is: een of twee weken geen druk op de knie, adviseert Thuisarts. Wandelen en fietsen mogen gewoon. Ga je daarna weer knielen voor je werk of je sport, draag dan kniebeschermers, zodat de ontsteking minder snel terugkomt.
Wat is een septische bursitis prepatellaris?
Een bursitis waarin een bacterie zit, meestal een stafylokok die via een schaafwondje is binnengekomen. De knie wordt rood, warm en erg pijnlijk, soms met koorts. Onderzoek van het opgezogen vocht bevestigt het. Antibiotica genezen de meeste gevallen; de chirurg komt pas als dat niet lukt.
Bronnen
Baumbach S.F., Lobo C.M., Badyine I. e.a. (2014). Prepatellar and olecranon bursitis: literature review and development of a treatment algorithm. Archives of Orthopaedic and Trauma Surgery, 134(3), 359-370. DOI: 10.1007/s00402-013-1882-7
Lormeau C., Cormier G., Sigaux J. e.a. (2019). Management of septic bursitis. Joint Bone Spine, 86(5), 583-588. DOI: 10.1016/j.jbspin.2018.10.006
Le Manac’h A.P., Ha C., Descatha A. e.a. (2012). Prevalence of knee bursitis in the workforce. Occupational Medicine, 62(8), 658-660. DOI: 10.1093/occmed/kqs113
Thun M., Tanaka S., Smith A.B. e.a. (1987). Morbidity from repetitive knee trauma in carpet and floor layers. British Journal of Industrial Medicine, 44(9), 611-620. DOI: 10.1136/oem.44.9.611
Charret L., Bart G., Hoppe E. e.a. (2021). Clinical characteristics and management of olecranon and prepatellar septic bursitis in a multicentre study. Journal of Antimicrobial Chemotherapy, 76(11), 3029-3032. DOI: 10.1093/jac/dkab265
Uçkay I., von Dach E., Perez C. e.a. (2017). One- vs 2-stage bursectomy for septic olecranon and prepatellar bursitis. Mayo Clinic Proceedings, 92(7), 1061-1069. DOI: 10.1016/j.mayocp.2017.03.011
Brown O.S., Smith T.O., Parsons T. e.a. (2021). Management of septic and aseptic prepatellar bursitis: a systematic review. Archives of Orthopaedic and Trauma Surgery, 142(10), 2445-2457. DOI: 10.1007/s00402-021-03853-9