Vitamine K en artrose: wat het Erasmus MC vond, en wat je ermee doet

Active ton protocole
Vrouw op de rand van een bank met haar handen om haar rechterknie, het gewricht doorschijnend zichtbaar met een oranje gloed

Vitamine K activeert het eiwit MGP, dat verkalking van het kraakbeen tegengaat. Mensen met een tekort krijgen vaker knieartrose, en in het Rotterdamse ERGO-onderzoek hadden gebruikers van acenocoumarol 2,5 keer zo vaak nieuwe of verergerende artrose. Dat een supplement artrose afremt, is nooit aangetoond. Het Erasmus MC gaat dat nu pas onderzoeken.

Het verband tussen vitamine K en artrose is aannemelijk, maar wankeler dan pagina’s die K2 verkopen beweren. Hieronder lees je wat stevig staat, wat niet, en voor wie de vraag niet eens speelt.

Wat heeft vitamine K met artrose te maken?

Vitamine K doet meer dan het bloed laten stollen. Ze zet een familie van eiwitten aan, de zogeheten Gla-eiwitten, door er een klein chemisch tangetje aan te hangen dat calcium kan vastpakken. Zonder vitamine K worden die eiwitten wel gemaakt, maar blijven ze inactief.

Stollingsfactoren

Gemaakt door de lever. Dit zijn de eiwitten die acenocoumarol en fenprocoumon remmen.

Osteocalcine

Gemaakt door het bot. Bouwt calcium in de botstructuur in.

MGP

Gemaakt door kraakbeen en vaatwand. Houdt calcium daar weg.

Alle drie hebben dezelfde vitamine nodig om te werken. Daarom kan een medicijn dat vitamine K remt om het bloed te verdunnen, ook het kraakbeen raken.

Voor artrose gaat het om het derde eiwit. MGP, voluit matrix Gla protein, wordt gemaakt door de kraakbeencellen. Hoe belangrijk het is, bleek in 1997: muizen zonder MGP verkalkten in hun slagaders en hun kraakbeen, en stierven binnen twee maanden.

Medische weergave van een goudkleurig MGP-eiwit dat calciumkristallen wegvangt voordat ze neerslaan in het kraakbeen
In goud het MGP-eiwit, geactiveerd door vitamine K; in oranjewit de calciumkristallen; in blauwgrijs het kraakbeen. Zonder vitamine K blijft MGP in een inactieve vorm die het calcium niet kan vastpakken.

Daaruit volgt de gedachte. Kraakbeen met te weinig actief MGP zou calcium laten neerslaan, stugger worden en sneller slijten. De Rotterdamse biologe Cindy Boer onderzoekt precies dat gen. Volgens haar draagt 20 tot 25 procent van de mensen een variant van het MGP-gen waardoor er minder actief eiwit in de kraakbeencellen is. Heeft die groep ook nog te weinig vitamine K, dan loopt ze meer risico.

Eén onderscheid voordat we verder gaan. Vitamine K bestaat in twee hoofdvormen: K1 uit groene groenten, en K2 uit gefermenteerde producten en dierlijke voeding. Wat K2 algemeen doet voor botten en bloedvaten, en waarom de Nederlandse richtlijn er geen supplement voor adviseert, staat in ons stuk over vitamine K2. Hier gaat het om één vraag: artrose.

Wat het onderzoek bij mensen laat zien

De eerste studie die het ontstaan van artrose in de tijd volgde, keek naar 1.180 Amerikaanse volwassenen van gemiddeld 62 jaar, 30 maanden lang. Wie bij de start een licht vitamine K-tekort had, zonder enige klacht, kreeg 56 procent vaker knieartrose op de röntgenfoto. Op de MRI was de kans op kraakbeenschade 2,4 keer zo groot.

Man van rond de zestig die met een hand aan de leuning een trap afloopt, met de rechterknie doorschijnend zichtbaar en een oranje gloed op het kraakbeen
Een trap aflopen belast de knie veel zwaarder dan lopen op vlakke grond. Daar voelen veel mensen hun knieartrose het eerst.

Dat getal maakt indruk, en je leest het met twee kanttekeningen. Ten eerste meten deze studies vitamine K1 in het bloed, geen K2. Ze zeggen iets over je vitamine K-status in het algemeen, niets over K2 in het bijzonder. Ten tweede is een verband geen bewijs. Wie weinig vitamine K binnenkrijgt, eet vaak minder groente, beweegt minder en weegt meer, en dat zijn allemaal dingen die ook de knie belasten. Geen rekenmodel haalt die invloed er helemaal uit.

De tabel zet de belangrijkste studies op volgorde van bewijskracht, van de muis tot de genetica.

StudieWieUitkomstWat het bewijst
Luo, 1997Muizen zonder MGPVerkalkt kraakbeen en verkalkte vatenMGP remt verkalking van kraakbeen
Misra, 20131.180 volwassenen, 30 maanden gevolgdBij een licht tekort 56 procent vaker knieartroseEen verband, geen oorzaak
Neogi, 2008378 volwassenen, 3 jaar vitamine K1 of placeboGeen effect op artrose in de handIedereen suppleren helpt niet
Boer, 2021 (Erasmus MC)3.494 deelnemers aan het ERGO-onderzoekMet acenocoumarol 2,5 keer zo vaak nieuwe of verergerende artroseVitamine K remmen lijkt het kraakbeen te schaden
Ballal, 2021857 mensen met een nieuwe knie of heup, Britse huisartsdataMet warfarine 1,6 keer zo vaak een prothese als met een DOACZelfde richting, ander land, ander middel
Zhao, 2022Genetica, tot 826.690 mensenGeen oorzakelijk verband tussen vitamine K-spiegel en artroseEen iets hogere spiegel beschermt niet

Bloedverdunners die vitamine K remmen: de Rotterdamse ontdekking

Vitamine K-antagonisten verdunnen het bloed door de recycling van vitamine K te blokkeren. In Nederland gaat het om acenocoumarol en fenprocoumon, met de trombosedienst die je INR in de gaten houdt. In 2019 gebruikten zo’n 244.400 Nederlanders zo’n middel. Het is bedoeld voor de stolling, maar niets houdt het tegen om ook het MGP in het kraakbeen uit te zetten. Wie het jarenlang slikt, leeft dus onbedoeld met weinig actieve vitamine K.

Onderzoekers van het Erasmus MC gebruikten daarvoor het ERGO-onderzoek, het bevolkingsonderzoek onder 45-plussers in de Rotterdamse wijk Ommoord. Bij 3.494 deelnemers legden ze het gebruik van acenocoumarol naast de röntgenfoto’s van knie en heup. De uitkomst is duidelijk.

KANS OP NIEUWE OF VERERGERENDE ARTROSE MET ACENOCOUMAROL

Zonder acenocoumarol, referentie × 1,0
Met acenocoumarol, alle gewrichten × 2,5
Met acenocoumarol, knie × 2,3
Met acenocoumarol, heup × 2,7
Oddsratio’s uit het ERGO-onderzoek in Rotterdam (Boer e.a., 2021), op röntgenfoto’s. Bij gebruikers met zowel een risicovariant van het MGP-gen als een sterk actief VKORC1-gen, het doelwit van de vitamine K-remmers, liep het op tot 4,2. Bij niet-gebruikers met dezelfde varianten was er geen verhoogd risico.

Dat laatste detail telt. Als het verhoogde risico alleen kwam doordat mensen met een bloedverdunner ouder en zieker zijn, zou de genetica van MGP er niets toe doen. Dat ze alleen meetelt bij mensen van wie de vitamine K is geblokkeerd, wijst op een echt mechanisme. Gebruik je al jaren zo’n middel zonder gewrichtsklachten, dan is er geen reden tot paniek: het gaat om een verhoogde kans, niet om een zekerheid.

Een tweede studie, met Boer als coauteur, keek in Britse huisartsgegevens naar mensen met boezemfibrilleren die een bloedverdunner kregen. Ze vergeleken 857 mensen die een nieuwe knie of heup kregen met 3.428 vergelijkbare mensen zonder prothese. Wie warfarine slikte, ook een vitamine K-remmer, had 1,6 keer zo vaak een prothese nodig als wie een DOAC kreeg, een bloedverdunner die niet via vitamine K werkt.

De onderzoekers pleiten ervoor om mensen die al extra risico op artrose hebben, door leeftijd of overgewicht, waar mogelijk een DOAC voor te schrijven. Stop of wissel nooit zelf: de keuze hangt af van je hart, je nieren en je andere medicijnen, en die maakt je arts. Heb je last van je knieën of heupen en gebruik je acenocoumarol of fenprocoumon, noem het dan bij de volgende controle. En schrap geen groenten uit angst voor vitamine K. Met een vitamine K-remmer is de regel niet vermijden, maar regelmaat: ongeveer even veel per week, zodat je dosis klopt.

Hoe weet je of je te weinig vitamine K hebt?

Niet met een gewoon bloedonderzoek. De stollingstijd en de INR veranderen pas bij een flink tekort, omdat de lever, die de stollingsfactoren maakt, als eerste wordt bediend. De lichte tekorten uit de studies zie je alleen met onderzoeksbepalingen: vitamine K1 in het bloed, of de inactieve vorm van MGP, die stijgt als vitamine K ontbreekt. Bij acenocoumarol schiet die waarde trouwens flink omhoog. Een normale stollingsuitslag sluit een licht tekort dus niet uit, en een gewone bloedtest geeft je hier weinig houvast.

In de praktijk lees je het risico af aan je gewoonten: weinig groene groenten, een darmziekte die de opname van vet verstoort, zoals coeliakie of een maagverkleining, of een vitamine K-remmer. Herken je jezelf daarin, bespreek het dan met je huisarts voordat je iets koopt.

Helpt een supplement met vitamine K2 tegen artrose?

Tot nu toe is er geen enkele gepubliceerde studie bij mensen die vitamine K2 bij artrose heeft getest. De enige gerandomiseerde studie gebruikte vitamine K1, bij 378 volwassenen die 3 jaar werden gevolgd, en keek naar hun handen op de röntgenfoto.

Die opzet woog mee. De studie was bedoeld voor botten en vaten, en de deelnemers waren niet geselecteerd op artrose of op een tekort. Uitkomst: geen algemeen effect op artrose in de hand. Alleen wie bij de start een tekort had en dat wegwerkte, liet een trend zien naar 47 procent minder versmalling van de gewrichtsspleet. Een kleine subgroep, dus geen bewijs, maar het past bij de rest: vitamine K telt mogelijk als ze ontbreekt, en voegt niets meer toe als je genoeg hebt.

De genetica wijst dezelfde kant op. Een mendeliaanse randomisatie, die erfelijke varianten voor een hogere vitamine K-spiegel gebruikt als een natuurlijke loting, vond bij tot 826.690 mensen geen oorzakelijk verband met artrose, in geen enkel gewricht. De beperking: die varianten verschuiven de spiegel maar weinig, en zeggen dus niets over een echt tekort.

Het onderzoek dat het Erasmus MC gaat doen

Cindy Boer kreeg van ReumaNederland een Junior Talent Award van bijna 350.000 euro om dit te testen. Volgens de laatste stand van ReumaNederland start de studie begin 2027. Mensen op de wachtlijst voor een nieuwe knie krijgen 5 tot 7 weken voor hun operatie elke dag een hoge dosis vitamine K of een placebo. Tijdens de ingreep gaat het verwijderde kraakbeen naar het lab, om te zien of het MGP daar actiever is geworden. Het is een eerste stap, nog geen studie naar minder pijn.

Boer zelf is er duidelijk over: het is te vroeg om te zeggen dat het werkt, en ze raadt af om nu zelf hoge doses via webwinkels te kopen. De dosis in haar studie is bovendien veel hoger dan wat je uit voeding of een gewoon supplement haalt.

Waar zit vitamine K in je eten?

Natto, Japanse gefermenteerde soja, steekt overal bovenuit. In Europa is gerijpte kaas de belangrijkste bron van K2, vooral in de vorm MK-9. Eidooier levert MK-4.

ProductVorm van vitamine KGehalte per 100 gram
Natto, gefermenteerde sojaK2, MK-7939 tot 998 microgram
Zachte, gerijpte kaasK2, vooral MK-9Tot 94 microgram
Harde, belegen kaasK2, vooral MK-9Tot 51 microgram
EidooierK2, MK-415 tot 64 microgram, per land verschillend
Groene bladgroenten, kool, spinazieK1De grootste bron van K1, de vorm die de artrosestudies maten
Kom natto met kleverige draden naast een stuk belegen kaas en een eidooier, op een donkere ondergrond
Natto dankt zijn recordgehalte aan de bacterie die de sojabonen laat gisten, Bacillus subtilis. Het zijn de micro-organismen die K2 maken, niet het product waarmee je begint.

Groene groenten leveren K1, en voor artrose was het juist K1 die de observationele studies maten. Een eetpatroon met genoeg kool, spinazie of sla dekt die behoefte zonder supplement. De Europese voedselautoriteit EFSA stelde voor volwassenen een adequate inname van 70 microgram K1 per dag vast. Voor K2 vond ze de gegevens te mager voor een eigen waarde: niemand weet hoeveel K2 je nodig hebt, of dat je er bovenop K1 nog iets van nodig hebt.

Vitamine K2 en bloedverdunners: wie moet oppassen?

Hier is geen ruimte voor slordigheid. Gebruik je acenocoumarol of fenprocoumon, slik dan geen vitamine K2 als supplement, tenzij je arts dat besluit en de trombosedienst je INR van dichtbij volgt.

De reden is mechanisch. Je dosis bloedverdunner is afgesteld op een bepaalde hoeveelheid vitamine K. Komt er vitamine K bij, dan stolt je bloed sneller, je INR daalt en het risico op een stolsel of een beroerte komt terug. In Maastricht kregen gezonde vrijwilligers vier weken acenocoumarol, daarna oplopende doses MK-7. Bij 10 microgram per dag daalde de INR bij minstens 40 procent van hen op een klinisch relevante manier, bij 20 microgram bij 60 procent. Bij 45 microgram, een gewone dosis uit de drogist, zakte de gemiddelde INR met zo’n 40 procent.

Vrouw van rond de 70 aan de keukentafel met een potje supplementen zonder etiket in de ene hand en een strip tabletten in de andere
Een supplement voor botten of gewrichten kan MK-7 bevatten zonder dat het groot op de verpakking staat. Lees de volledige samenstelling voordat je het naast acenocoumarol of fenprocoumon neemt.

Andersom is het net zo riskant. Slikte je al K2 toen je dosis werd ingesteld, dan doet plotseling stoppen je INR stijgen, met kans op bloedingen. In beide richtingen is de regel stabiliteit, en elke verandering meld je bij de trombosedienst.

De DOAC’s, apixaban, rivaroxaban, dabigatran en edoxaban, werken niet via vitamine K, en K2 concurreert er niet mee. Een vrijbrief is dat niet: met elke bloedverdunner bespreek je een supplement eerst met je arts of apotheker.

Moet je vitamine K slikken voor je artrose?

Eet je weinig groene groenten en gerijpte kaas, begin dan bij je bord. Dat is de veiligste manier om genoeg vitamine K binnen te krijgen, en het is wat de gunstige studies maten. Een supplement met K2 is alleen te verdedigen bij een waarschijnlijk tekort, na overleg met je huisarts, en nooit met een vitamine K-remmer zonder je arts.

Supplementen combineren K2 vaak met vitamine D3, omdat ze samen het calcium sturen. Geen enkele studie laat zien dat die combinatie artrose afremt. Voor de botten heeft het duo een logica, voor het gewricht nog niet.

Voor de artrose zelf hebben andere dingen hun waarde lang voor K2 bewezen: bewegen op maat, afvallen als dat nodig is en de spieren rond het gewricht sterker maken. Hoe je dat aanpakt, met de volgorde die de Nederlandse huisarts aanhoudt, lees je bij artrose in de knie. Bij knie- of heupartrose vallen sinds 2018 de eerste twaalf behandelingen oefentherapie onder de basisverzekering, met je eigen risico. Daar zit meer bewezen effect in dan in welke vitamine ook.

Op de ontstekingskant van artrose richt zich onze formule voor gewrichten en mobiliteit 50+, met Longvida-curcumine en gestandaardiseerde boswellia. Ze bevat geen vitamine K, vervangt geen beweging of medisch advies, en wordt afgeraden bij elke bloedverdunner, wel of geen vitamine K-remmer. Thuisarts vindt het onderzoek naar kurkuma en boswellia bij artrose nog te mager om ze aan te raden; hoe het met de veiligheid van kurkuma zit, lees je bij kurkuma en de lever.

Ga meteen naar de huisarts als een knie plotseling rood, warm en dik wordt, zeker met koorts, of als gewrichtspijn je elke nacht wekt. Met een bloedverdunner meld je elke ongewone bloeding of blauwe plek zonder stoot.

Veelgestelde vragen

Welke vitamine is goed voor artrose?

Geen enkele vitamine geneest artrose. Vitamine K is het best onderzocht voor kraakbeen: een tekort hangt samen met meer knieartrose, maar suppleren gaf in de enige studie geen algemeen effect. Ook voor vitamine D is niet aangetoond dat ze artrose afremt. Genoeg binnenkrijgen via je eten blijft de basis.

Welke voeding is goed voor artrose in de knie?

Voeding die je helpt op gewicht te blijven of af te vallen, want elke kilo minder ontlast de knie bij elke stap. Groene groenten leveren vitamine K1, gerijpte kaas en eidooier vitamine K2. Een dieet dat artrose geneest bestaat niet, en bewegen weegt zwaarder dan wat je op je bord legt.

Helpt glucosamine tegen artrose?

Volgens Thuisarts niet: artsen denken dat glucosamine en chondroïtine niet helpen, en het is niet zeker of ze bijwerkingen hebben. Thuisarts raadt aan ze niet te gebruiken. Het geld en de moeite steek je beter in oefeningen, die wel goed onderzocht zijn bij knie- en heupartrose.

Mag ik vitamine K2 slikken als ik acenocoumarol gebruik?

Niet op eigen houtje. In een Maastrichtse studie verlaagde al 10 microgram MK-7 per dag de INR merkbaar bij minstens 40 procent van de deelnemers. Wil je toch een supplement, overleg dan eerst met je arts en de trombosedienst, zodat je dosis en je INR-controles worden aangepast.


Bronnen

Luo G., Ducy P., McKee M.D. e.a. (1997). Spontaneous calcification of arteries and cartilage in mice lacking matrix GLA protein. Nature, 386(6620), 78-81. DOI: 10.1038/386078a0

Misra D., Booth S.L., Tolstykh I. e.a. (2013). Vitamin K deficiency is associated with incident knee osteoarthritis. The American Journal of Medicine, 126(3), 243-248. DOI: 10.1016/j.amjmed.2012.10.011

Neogi T., Felson D.T., Sarno R., Booth S.L. (2008). Vitamin K in hand osteoarthritis: results from a randomised clinical trial. Annals of the Rheumatic Diseases, 67(11), 1570-1573. DOI: 10.1136/ard.2008.094771

Boer C.G., Szilagyi I., Nguyen N.L. e.a. (2021). Vitamin K antagonist anticoagulant usage is associated with increased incidence and progression of osteoarthritis. Annals of the Rheumatic Diseases, 80(5), 598-604. DOI: 10.1136/annrheumdis-2020-219483

Ballal P., Peloquin C., Boer C.G., Neogi T. (2021). Warfarin use and risk of knee and hip replacements. Annals of the Rheumatic Diseases, 80(5), 605-609. DOI: 10.1136/annrheumdis-2020-219646

Zhao S.S., Bovijn J., Hughes D.M. e.a. (2022). Genetically predicted vitamin K levels and risk of osteoarthritis: Mendelian randomization study. Seminars in Arthritis and Rheumatism, 55, 152030. DOI: 10.1016/j.semarthrit.2022.152030

Theuwissen E., Teunissen K.J., Spronk H.M.H. e.a. (2013). Effect of low-dose supplements of menaquinone-7 (vitamin K2) on the stability of oral anticoagulant treatment: dose-response relationship in healthy volunteers. Journal of Thrombosis and Haemostasis, 11(6), 1085-1092. DOI: 10.1111/jth.12203

Walther B., Karl J.P., Booth S.L., Boyaval P. (2013). Menaquinones, bacteria, and the food supply: the relevance of dairy and fermented food products to vitamin K requirements. Advances in Nutrition, 4(4), 463-473. DOI: 10.3945/an.113.003855

0