Spondylose is de verzamelnaam voor slijtage van de wervelkolom: de tussenwervelschijven worden lager, het kraakbeen van de kleine gewrichten dunt uit en langs de wervels vormen zich botrandjes. Het is geen ziekte maar een verouderingsproces. Bijna iedereen boven de zestig heeft het, en de meeste mensen met spondylose op de scan hebben geen pijn.
Dat verdient uitleg, want het woord op een radiologieverslag maakt mensen banger dan de aandoening rechtvaardigt. Je leest slijtage, je denkt aan afbraak, en je gaat bewegen alsof je rug stuk is. Precies dat maakt de klachten erger.
Wat spondylose precies is
De wervelkolom bestaat uit vierentwintig beweeglijke wervels met tussen elke twee een schijf van kraakbeen en een waterrijke kern. Achteraan verbinden twee kleine gewrichtjes de wervels met elkaar. Die drie onderdelen slijten samen.
Het begint bij de schijf. Die verliest water, wordt lager en veert minder. Daardoor komt er meer druk op de twee gewrichtjes erachter, die daar niet voor gebouwd zijn. Het lichaam reageert met extra bot langs de randen van de wervel, osteofyten. Die botrandjes zijn geen kwaadaardige woekering maar een poging tot stabilisatie.
Spondylose is dus geen losse aandoening naast andere. Het is de optelsom van die veranderingen, gezien op een röntgenfoto of een MRI, in de nek, midden in de rug of onderin.
Spondylose, spondylolyse, spondylodese: de woorden uit elkaar
Vier woorden die op elkaar lijken en iets heel anders betekenen. Ze staan door elkaar in verslagen en op zoekresultaten, en de verwarring kost mensen slapeloze nachten.
| Term | Wat het is | Hoe vaak |
|---|---|---|
| Spondylose | Slijtage van schijven, facetgewrichten en wervelranden samen | Bij vrijwel iedereen boven de zestig |
| Spondylartrose of facetartrose | Alleen de slijtage van de kleine gewrichtjes achteraan | Onderdeel van spondylose |
| Spondylolyse | Een breukje in het botbruggetje van een wervelboog, meestal bij jonge sporters | Ongeveer 6 op de 100 volwassenen |
| Spondylolisthesis | Een wervel die naar voren schuift ten opzichte van de wervel eronder | Kan volgen op spondylolyse of op ver gevorderde slijtage |
| Spondylitis | Echte ontsteking van de wervelkolom, zoals bij de ziekte van Bechterew | Zeldzaam, ander ziektebeeld |
| Spondylodese | Een operatie die twee of meer wervels vastzet | Behandeling, geen diagnose |
Het onderscheid dat er in de spreekkamer het meest toe doet, is dat tussen spondylose en spondylitis. De eerste is slijtage en wordt beter van bewegen. De tweede is ontsteking, geeft nachtelijke pijn en ochtendstijfheid die langer dan een half uur duurt, en vraagt om een reumatoloog. Wie ochtends een uur nodig heeft om op gang te komen en jonger is dan vijfenveertig, hoort dat te melden.
Wat de foto laat zien bij mensen zonder klachten
Hier zit de kern van dit onderwerp, en het is het stuk dat op vrijwel geen enkele Nederlandse pagina over spondylose staat.
van de tachtigjarigen zonder enige rugklacht heeft schijfdegeneratie op de scan. Bij twintigers is dat al 37 procent.
Brinjikji e.a., systematisch overzicht van 33 studies, 3 110 mensen zonder klachten, AJNR 2015
Een overzicht van drieëndertig studies bij 3 110 mensen die geen enkele rugklacht hadden, telde bij de twintigjarigen al 37 procent schijfdegeneratie en bij de tachtigjarigen 96 procent. Uitpuiling van de schijf ging van 30 naar 84 procent over diezelfde levensloop. Deze mensen hadden geen pijn.
In de nek is het niet anders. Onderzoekers legden 1 211 gezonde vrijwilligers zonder nekklachten in de MRI en zagen bij 87,6 procent uitpuilende schijven. Zelfs bij de twintigers was dat al ruim zeven op de tien. Echte druk op het ruggenmerg kwam veel minder voor, bij 5,3 procent, en die nam pas na het vijftigste jaar toe.
Wat volgt daaruit voor jou? Dat het woord spondylose in een verslag op zichzelf geen verklaring is voor jouw pijn. Het is een beschrijving van je leeftijd. De vraag die telt is of de klachten passen bij wat er te zien is, en of er uitval bij zit.
Wat een radiologieverslag over jouw pijn zegt
Nek of onderrug: het verschil in klachten
Spondylose zit meestal daar waar de wervelkolom het meest beweegt, dus in de nek en onderin de rug. Het middenstuk, de thoracale wervelkolom, is door de ribben vastgezet en geeft minder vaak klachten.
Cervicale spondylose
Stijfheid in de nek, vooral ’s ochtends en na een lange dag achter een scherm. Draaien gaat minder ver dan vroeger. Soms hoofdpijn achter in het hoofd. Tintelingen in een arm of zwakte in de hand horen er niet standaard bij: die wijzen op prikkeling van een zenuwwortel en verdienen onderzoek.
Lumbale spondylose
Zeurende lage rugpijn die opkomt bij lang staan en bij lang zitten, en die tijdens wandelen vaak juist zakt. Op gang komen na opstaan duurt een paar minuten. Bukken gaat meestal beter dan achteroverbuigen, want achteroverbuigen drukt de gewrichtjes achteraan op elkaar.
Pijn die vanaf de bil tot onder de knie uitstraalt, dove plekken of krachtsverlies in een been vragen wel om beoordeling. Dat is geen spondylose meer maar een zenuw die in de knel zit.
Thoracale spondylose
Tussen de schouderbladen komt het minder voor, en de klachten zien er anders uit. Een strak, bandvormig gevoel rond de romp. Pijn die opkomt bij lang voorovergebogen werken en bij diep zuchten. Soms een steek langs een rib, omdat de zenuw daar het ribbenboogje volgt. Omdat de ribben dit deel al vastzetten, is het bewegingsverlies er zelden het probleem.
Wel geldt hier een extra waarschuwing. Nieuwe pijn midden in de rug bij iemand boven de zestig, zeker met gewichtsverlies of met een geschiedenis van kanker of osteoporose, wordt niet als slijtage afgedaan voordat er naar gekeken is.
Wat helpt, en in welke volgorde
Lage rugpijn is wereldwijd de belangrijkste oorzaak van jaren die mensen met beperkingen doorbrengen, en dat aantal steeg tussen 1990 en 2015 met 54 procent. Bij verreweg de meeste mensen valt er geen specifieke oorzaak aan te wijzen. De richtlijnen wijzen daarom allemaal dezelfde kant op: uitleg, in beweging blijven, en terughoudend zijn met beeldvorming, opiaten, injecties en operaties.
Beweging is niet één ding. Een netwerkanalyse van negenentachtig studies bij 5 578 mensen met langdurige aspecifieke rugpijn rangschikte de vormen. Pilates kwam als beste uit de bus voor pijn, krachttraining en stabilisatieoefeningen voor het dagelijks functioneren. Rekken alleen deed niet beter dan niets doen. Oefentherapie deed het bovendien beter dan behandelingen waarbij de therapeut alleen zijn handen gebruikt.
Praktisch betekent dat het volgende. Bouw belasting op in plaats van hem te vermijden. Wandelen, fietsen en zwemmen houden de wervelkolom in beweging zonder schokken. Twee keer per week iets van kracht erbij, voor romp en benen, doet meer dan drie keer per week rekken. En doorgaan telt zwaarder dan de precieze oefening: het effect verdwijnt als je stopt.
Paracetamol en ontstekingsremmers helpen sommige mensen door een opvlamming heen, kort en op afgesproken momenten. Ze veranderen het beloop niet. Wie het terrein daaronder wil aanpakken, kijkt eerder naar gewicht, slaap, roken en de dagelijkse dosis beweging dan naar een pil. Voor wie zoekt naar een aanvulling die op de ontstekingskant aangrijpt, bestaat er een samenstelling die is opgebouwd rond rug en houding, naast en niet in plaats van de oefeningen.
Werken met spondylose
De meeste mensen blijven gewoon werken. Wat het lastig maakt is zelden de zwaarte van het werk maar de eentonigheid van de houding: twee uur achter elkaar zitten doet meer dan een uur tillen met afwisseling.
Verander elke twintig tot dertig minuten van houding. Zet de bovenrand van je scherm op ooghoogte, dat scheelt de nek een constante voorwaartse kanteling. Wissel bij staand werk je steunbeen af. Wie zwaar tilt, verdeelt de last over de dag in plaats van de zware klussen op te sparen tot vrijdagmiddag.
Ziekmelden voor rust is bij dit beeld zelden de beste zet. Aangepast doorwerken houdt de conditie op peil en verkleint de kans dat de klachten chronisch worden. Overleg met de bedrijfsarts als het werk echt niet past.
Wanneer je de huisarts belt
Voor gewone slijtageklachten is de huisarts het startpunt, en die werkt volgens de NHG-Standaarden voor lage rugpijn en nekklachten. Een röntgenfoto wordt bewust niet standaard aangevraagd, juist omdat je er bij bijna iedereen iets op ziet.
Naar de fysiotherapeut kun je in Nederland zonder verwijzing, via directe toegankelijkheid. De vergoeding loopt bij deze klachten meestal via de aanvullende verzekering, dus kijk je polis na voordat je begint.
Bel wel, en niet over een paar weken, bij krachtsverlies in een arm of been, bij een doof gevoel rond het zitvlak of rond de geslachtsdelen, bij problemen met plassen of ontlasting, bij koorts met rugpijn, bij onverklaard gewichtsverlies, of na een val op de rug. Ook nachtelijke pijn die je wakker maakt en niet zakt als je van houding verandert, hoort beoordeeld te worden.
Wat is het verschil tussen spondylose en artrose?
Artrose is slijtage van een gewricht, waar dan ook in het lichaam. Spondylose is de naam voor datzelfde proces in de wervelkolom, en dan breder: het omvat naast de kleine gewrichtjes ook de tussenwervelschijven en de botrandjes langs de wervels. Artrose van alleen die gewrichtjes heet facetartrose of spondylartrose.
Wat zijn de symptomen van spondylolyse?
Spondylolyse is iets anders dan spondylose: een breukje in de wervelboog, meestal bij jonge sporters die veel achteroverbuigen, zoals turners en keepers. Typisch is lage rugpijn aan één kant die toeneemt bij strekken van de rug en zakt bij rust. Vaak zie je het pas op gerichte beeldvorming.
Is een spondylodese een zware operatie?
Ja. Bij een spondylodese worden twee of meer wervels met schroeven en staafjes aan elkaar vastgezet. De ingreep duurt meestal enkele uren, kost een ziekenhuisopname en de revalidatie loopt over maanden. Daarom komt hij pas in beeld als uitleg, oefentherapie en tijd niet genoeg zijn geweest.
Wat zijn de nadelen van een spondylodese operatie?
Het vastgezette deel beweegt niet meer, waardoor de segmenten erboven en eronder meer te verduren krijgen. Dat kan jaren later nieuwe klachten geven. Verder gelden de gewone operatierisico’s: infectie, bloedverlies, zenuwletsel en het uitblijven van botvergroeiing. Ook na een geslaagde ingreep houdt een deel van de mensen pijn.
Hoe is het leven na een spondylodese?
De eerste zes weken zijn gericht op wondgenezing en op rustig bewegen zonder tillen en draaien. Daarna volgt een opbouwtraject met een fysiotherapeut dat vaak drie tot zes maanden loopt. Veel mensen keren terug naar hun werk, met aanpassingen bij zwaar tilwerk. Bukken en draaien blijven wat stugger.
Kun je spondylose tegengaan?
Je kunt de slijtage zelf niet terugdraaien, en dat is ook niet het doel. Wat je wel beïnvloedt, is hoeveel last je ervan hebt: door de rug te blijven belasten, kracht op te bouwen, gewicht in de gaten te houden en te stoppen met roken. Roken verslechtert de doorbloeding van de tussenwervelschijf.
Is spondylose bij honden hetzelfde als bij mensen?
Het woord is hetzelfde en het proces lijkt erop: botbruggen tussen opeenvolgende wervels, spondylosis deformans. Bij honden is het vaker toevallig zichtbaar op een foto zonder dat het dier klachten heeft. Zoek je informatie voor je hond, dan is de dierenarts het juiste adres en niet een pagina over mensen.
Wat je hiervan onthoudt
Spondylose beschrijft slijtage, geen ziekte. Bij 96 procent van de tachtigjarigen zonder enige klacht staat hetzelfde op de scan. De vraag is nooit of er slijtage te zien is maar of je klachten erbij passen en of er uitval is.
De behandeling is saai en werkt: uitleg, opgebouwde belasting, kracht voor romp en benen, en doorgaan. Wie daarnaast het ontstekingsterrein aanpakt met slaap, gewicht en beweging, en eventueel met een formule gericht op gewrichten en mobiliteit na de vijftig, geeft de rug de beste kans. Bij uitval in arm of been ga je naar de huisarts, niet naar een oefening.
Bronnen
Brinjikji W., Luetmer P.H., Comstock B. e.a. Systematic Literature Review of Imaging Features of Spinal Degeneration in Asymptomatic Populations. American Journal of Neuroradiology, 2015;36(4):811-816. DOI: 10.3174/ajnr.A4173
Nakashima H., Yukawa Y., Suda K. e.a. Abnormal Findings on Magnetic Resonance Images of the Cervical Spines in 1211 Asymptomatic Subjects. Spine, 2015;40(6):392-398. DOI: 10.1097/BRS.0000000000000775
Hartvigsen J., Hancock M.J., Kongsted A. e.a. What low back pain is and why we need to pay attention. The Lancet, 2018;391(10137):2356-2367. DOI: 10.1016/S0140-6736(18)30480-X
Foster N.E., Anema J.R., Cherkin D. e.a. Prevention and treatment of low back pain: evidence, challenges, and promising directions. The Lancet, 2018;391(10137):2368-2383. DOI: 10.1016/S0140-6736(18)30489-6
Owen P.J., Miller C.T., Mundell N.L. e.a. Which specific modes of exercise training are most effective for treating low back pain? Network meta-analysis. British Journal of Sports Medicine, 2020;54(21):1279-1287. DOI: 10.1136/bjsports-2019-100886
