Boswellia serrata: właściwości, dawkowanie i przeciwwskazania kadzidłowca indyjskiego

Active ton protocole
Boswellia serrata: mężczyzna przygląda się bryłce bursztynowej żywicy, widoczny staw kolanowy

Boswellia serrata, czyli kadzidłowiec indyjski, to drzewo, z którego żywicy pozyskuje się kwasy bosweliowe. Hamują one enzym 5-lipoksygenazę i w badaniach klinicznych zmniejszają ból oraz sztywność w chorobie zwyrodnieniowej stawów. Znaczenie ma wyłącznie ekstrakt standaryzowany, przyjmowany co najmniej osiem tygodni.

To jedna z niewielu roślin na stawy, za którą stoją randomizowane badania i metaanalizy, a nie tylko tradycja. I jednocześnie taka, w której różnica między dobrym a bezużytecznym preparatem sprowadza się do jednej liczby na etykiecie.

Czym jest kadzidłowiec indyjski

Boswellia serrata to niewielkie drzewo rosnące w suchych rejonach Indii, Pakistanu i Bangladeszu. Po nacięciu kory wypływa z niego żywica, która zasycha w bryłki o charakterystycznym zapachu. W medycynie ajurwedyjskiej surowiec ten nosi nazwę salai guggul i stosowany jest od stuleci w dolegliwościach stawowych. Polska nazwa botaniczna to kadzidłowiec indyjski, i pod nią równie często spotkasz go na etykietach.

Warto od razu rozdzielić dwie rzeczy. Sama żywica zawiera kwasy bosweliowe w zmiennej ilości, zależnej od pochodzenia surowca, pory zbioru i sposobu przechowywania. Ekstrakt standaryzowany to wyciąg, w którym producent gwarantuje określony procent tych związków. Wszystkie badania kliniczne prowadzono na ekstraktach, nigdy na zmielonej żywicy.

Nazwa gatunkowa bywa myląca, bo pod hasłem „kadzidło” kryje się kilka gatunków. Boswellia serrata pochodzi z Indii i to ona dominuje w suplementach diety. Boswellia sacra i Boswellia carterii rosną na Półwyspie Arabskim i w Rogu Afryki, a ich żywica trafia głównie do kadzideł i olejków eterycznych. Profil kwasów bosweliowych różni się między gatunkami, więc etykieta powinna podawać nazwę łacińską, a nie samo słowo „kadzidłowiec”.

Jak działa Boswellia serrata

Aktywne są kwasy bosweliowe, a wśród nich najsilniej frakcja o skrócie AKBA, czyli kwas 3-O-acetylo-11-keto-beta-bosweliowy. Ich głównym punktem uchwytu jest 5-lipoksygenaza, enzym uruchamiający produkcję leukotrienów. Leukotrieny to mediatory stanu zapalnego odpowiedzialne między innymi za napływ komórek zapalnych do tkanki i za utrzymywanie się obrzęku.

Widok molekularny: enzym, do którego przyczepiają się bursztynowe cząsteczki, spowolniony przepływ cząsteczek zapalnych
Kwasy bosweliowe hamują 5-lipoksygenazę, enzym stanu zapalnego, na który popularne leki przeciwzapalne nie działają.

To inny szlak niż ten, na który działają popularne leki przeciwbólowe. Niesteroidowe leki przeciwzapalne blokują cyklooksygenazę i produkcję prostaglandyn, co tłumaczy zarówno ich skuteczność, jak i obciążenie żołądka oraz nerek. Kadzidłowiec omija ten mechanizm, dlatego jego profil działań niepożądanych wygląda inaczej. Nie znaczy to, że jest silniejszy: znaczy, że działa gdzie indziej.

Tło ma znaczenie praktyczne. Choroba zwyrodnieniowa stawów nie jest wyłącznie mechanicznym zużyciem chrząstki. Towarzyszy jej przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu, opisany przez zespół Robinsona w Nature Reviews Rheumatology, a późniejsze prace nad zapaleniem błony maziowej pokazały, że to właśnie ono napędza postęp choroby. Substancje działające na te szlaki mają więc w tym obrazie sens biologiczny.

Na co pomaga: co pokazują badania

Najmocniejsze dane dotyczą kolana. Dla artrozy dłoni porównywalnych badań po prostu nie ma. Przegląd systematyczny z metaanalizą opublikowany w BMC Complementary Medicine and Therapies zebrał badania nad ekstraktem z kadzidłowca w chorobie zwyrodnieniowej i wykazał istotną poprawę w zakresie bólu, sztywności i sprawności w porównaniu z placebo, przy czym najkrótsze badania z wyraźnym efektem trwały osiem tygodni.

8 tygodni

tyle trwało najkrótsze badanie, w którym wykazano istotną poprawę bólu i sprawności w chorobie zwyrodnieniowej kolana po ekstrakcie z kadzidłowca. Krótsze kuracje nie mają w tej roślinie sensu.

Yu i wsp., BMC Complementary Medicine and Therapies, 2020

Wcześniejsza, często cytowana praca zespołu Kimmatkara opublikowana w Phytomedicine była badaniem z podwójnie ślepą próbą i układem naprzemiennym: uczestnicy z chorobą zwyrodnieniową kolana zgłaszali mniejszy ból, większy zakres zgięcia i dłuższy dystans marszu w okresie przyjmowania ekstraktu. To badanie miało małą grupę, ale wyznaczyło kierunek późniejszym pracom.

Metaanaliza z Seminars in Arthritis and Rheumatism oceniła równolegle kurkuminę i boswellię w tym samym wskazaniu. Obie substancje wypadły lepiej niż placebo, a autorzy zwrócili uwagę na dużą różnorodność stosowanych preparatów, co utrudnia porównania. To zresztą najsłabszy punkt całego piśmiennictwa: każde badanie używa innego ekstraktu. Żadne z nich nie objęło też małego stawu, takiego jak nasada kciuka w rizartrozie.

Poza stawami kadzidłowiec badano w chorobach zapalnych jelit, w astmie i w obrzęku okołoguzowym, natomiast dla tendinopatii, takich jak zapalenie ścięgna Achillesa, danych klinicznych nie ma wcale. Wyniki bywają obiecujące, ale grupy są małe, a wnioski wstępne. Uczciwiej jest to powiedzieć, niż wyliczać kilkanaście wskazań, jak robi część stron sprzedających suplement.

Co obiecuje reklama, co pokazują badania

Typowe hasła ze sklepów

  • Naturalny odpowiednik leków przeciwzapalnych.
  • Odbudowuje chrząstkę stawową.
  • Działa już po kilku dniach.
  • Bezpieczny, bo naturalny, więc bez ograniczeń.

Co wynika z danych klinicznych

  • Poprawa bólu i sprawności w chorobie zwyrodnieniowej kolana, istotna, ale umiarkowana.
  • Żadne badanie nie wykazało odbudowy chrząstki u człowieka.
  • Pierwsze efekty zwykle po 2 do 4 tygodni, pełne po 8 do 12.
  • Dobra tolerancja, ale realne interakcje i przeciwwskazania.
Kadzidłowiec indyjski ma solidniejsze zaplecze badawcze niż większość roślin sprzedawanych na stawy, i właśnie dlatego nie potrzebuje przesadzonych obietnic. Metaanalizy mówią o umiarkowanej poprawie objawów, a nie o naprawie stawu.

Jak wybrać dobry ekstrakt

Tu rozstrzyga się wszystko. Zawartość kwasów bosweliowych w surowej żywicy waha się w bardzo szerokim zakresie, więc masa proszku podana na opakowaniu nie mówi nic o tym, co faktycznie przyjmujesz.

Dwa identyczne opakowania suplementu z pustą etykietą, przed każdym garść bursztynowych kapsułek
Dwa opakowania z napisem 500 mg mogą zawierać zupełnie różne ilości kwasów bosweliowych: liczy się standaryzacja.
Co widzisz na etykiecie Co to naprawdę oznacza Czy odpowiada badaniom
„Boswellia serrata 500 mg”, bez dalszych danych Prawdopodobnie sproszkowana żywica albo ekstrakt o nieznanej mocy Nie. Nie wiadomo, ile kwasów bosweliowych przyjmujesz
Ekstrakt standaryzowany na 65 % kwasów bosweliowych 500 mg ekstraktu dostarcza około 325 mg kwasów bosweliowych Tak, to postać najczęściej używana w badaniach nad stawami
Standaryzacja na 30 % kwasu AKBA Wyciąg wzbogacony w najbardziej aktywną frakcję, kwas 3-O-acetylo-11-keto-beta-bosweliowy Tak, dawki są wtedy niższe, zwykle 100-250 mg na dobę
Kadzidłowiec w mieszance z dziesięcioma innymi ziołami Zwykle kilkadziesiąt miligramów na porcję, dla wyglądu składu Nie. Dawka jest o rząd wielkości niższa od badanej
Jedyna liczba, która ma znaczenie, to zawartość kwasów bosweliowych w porcji dziennej. Masa sproszkowanej żywicy nie mówi nic, bo zawartość substancji czynnych w surowcu waha się wielokrotnie.

Do tego dochodzi kwestia wchłaniania. Kwasy bosweliowe rozpuszczają się w tłuszczach i przyjęte na czczo przenikają słabo. Przyjmowanie preparatu do posiłku zawierającego tłuszcz wyraźnie poprawia dostępność, a część producentów stosuje dodatkowo formy fosfolipidowe. To ta sama logika, która stoi za łączeniem kurkuminy z piperyną: substancja aktywna w probówce jest bezużyteczna, jeżeli nie dociera do tkanek.

Dawkowanie kadzidłowca

  • Ekstrakt standaryzowany na 60-65 % kwasów bosweliowych: najczęściej 300-400 mg trzy razy dziennie, czyli 900-1200 mg na dobę.
  • Wyciąg wzbogacony w AKBA, standaryzowany na 20-30 %: zwykle 100-250 mg na dobę, w jednej lub dwóch porcjach.
  • Pora przyjmowania: do posiłku zawierającego tłuszcz, żeby poprawić wchłanianie. Pora dnia nie ma znaczenia.
  • Czas kuracji: ocena efektu po ośmiu tygodniach, pełny efekt zwykle po dwunastu. Krótsze stosowanie nie ma sensu.
  • Przerwy: przy dłuższym stosowaniu warto robić kilkutygodniowe przerwy i obserwować, czy dolegliwości wracają.

Skutki uboczne i przeciwwskazania

Ekstrakt z kadzidłowca należy do lepiej tolerowanych preparatów roślinnych, ale nie jest obojętny.

  • Dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego: zgaga, nudności, luźne stolce, ból brzucha. Najczęstsze i zwykle łagodne, mniejsze przy przyjmowaniu do posiłku.
  • Reakcje skórne i alergiczne: rzadkie, ale opisywane.
  • Leki przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe: możliwe nasilenie działania, wymagana ostrożność.
  • Leki immunosupresyjne i metabolizowane przez cytochrom P450: kadzidłowiec może wpływać na ich stężenie.
  • Ciąża i karmienie piersią: brak danych o bezpieczeństwie, suplementacji się nie zaleca.
  • Planowany zabieg operacyjny: preparat odstawia się zwykle na dwa tygodnie wcześniej, zgodnie z zaleceniem chirurga.

Warto też pamiętać o statusie prawnym. Kadzidłowiec sprzedawany jest w Polsce jako suplement diety, czyli produkt zgłaszany do Głównego Inspektoratu Sanitarnego, a nie dopuszczany do obrotu w procedurze rejestracyjnej jak lek. Odpowiedzialność za skład i za zgodność z etykietą spoczywa na producencie, dlatego standaryzacja i przejrzysty skład są jedynym sensownym kryterium wyboru.

Kadzidłowiec a inne suplementy na stawy

Na polskim rynku kadzidłowiec konkuruje z kilkoma innymi surowcami, często w tych samych sklepach i w tych samych mieszankach. Warto wiedzieć, czym się od nich różni, bo mechanizmy nie są wymienne.

  • Kurkumina działa głównie na czynnik transkrypcyjny NF-kappa B i na cyklooksygenazę, czyli na inny odcinek kaskady zapalnej niż kadzidłowiec. Dane kliniczne w chorobie zwyrodnieniowej kolana są dla obu porównywalne, a łączenie ich jest logiczne właśnie dlatego, że punkty uchwytu się nie pokrywają.
  • Kolagen typu II ma zupełnie inną logikę: nie hamuje zapalenia, tylko dostarcza peptydy i, w wersji niedenaturowanej, ma modulować odpowiedź immunologiczną wobec chrząstki. Badania są mniej liczne i prowadzone głównie przez producentów.
  • Glukozamina i chondroityna to najlepiej przebadana para w tej kategorii i jednocześnie ta, wobec której wytyczne są najbardziej powściągliwe. Część zaleceń międzynarodowych odradza je w chorobie zwyrodnieniowej kolana, bo efekt w dużych badaniach nie odróżniał się od placebo.
  • MSM i kwas hialuronowy doustnie: dane wstępne, małe grupy, brak mocnych wniosków.

Praktyczny wniosek jest taki: jeżeli wybierasz jeden preparat, kadzidłowiec i kurkumina mają dziś najlepiej udokumentowany wpływ na objawy. Żaden z nich nie zmienia jednak przebiegu choroby, a mieszanka dziesięciu składników w dawkach śladowych nie zastąpi jednego, podanego w ilości odpowiadającej badaniom. Warto przy okazji wiedzieć, jak te surowce wypadają poza reumatologią: badania nad kolagenem dotyczą przede wszystkim sprężystości skóry i gęstości kości, a nie odbudowy chrząstki, a wśród roślinnych flawonoidów najczęściej stawianym obok kurkuminy jest kwercetyna, której najlepiej udokumentowanym efektem jest niewielkie obniżenie ciśnienia tętniczego, a nie działanie na staw. Unia Europejska nie dopuściła dla żadnego z nich oświadczenia zdrowotnego.

Gdzie kadzidłowiec ma sens, a gdzie go nie ma

Ma sens jako element wsparcia w chorobie zwyrodnieniowej stawów, także w takich lokalizacjach jak zwyrodnienie stopy, obok tego, co działa najmocniej: ruchu dobranego do stanu stawu, pracy nad siłą mięśni i utrzymania masy ciała. Zalecenia towarzystw reumatologicznych stawiają te trzy elementy na pierwszym miejscu i żaden preparat ich nie zastępuje. Przy zwyrodnieniu kręgosłupa badań z kadzidłowcem nie ma wcale, więc pozostaje on tam wyłącznie dodatkiem do ruchu.

Starsza kobieta wchodzi po schodach, trzymając się poręczy, widoczny zużyty staw kolanowy
W chorobie zwyrodnieniowej kolana najmocniej działa ruch, siła mięśni i kontrola masy ciała, a kadzidłowiec może je tylko wspierać.

Nie ma sensu jako doraźny środek przeciwbólowy, bo działa wolno, ani jako sposób na uniknięcie diagnostyki. W tendinopatii, takiej jak łokieć tenisisty, tkankę przebudowuje obciążenie, a nie kapsułka. Ból stawu, który utrzymuje się ponad sześć tygodni, któremu towarzyszy obrzęk, zaczerwienienie, gorączka albo sztywność poranna dłuższa niż trzydzieści minut, wymaga oceny lekarskiej, a nie kolejnego suplementu. W Polsce do reumatologa potrzebne jest skierowanie, a terminy w ramach NFZ bywają odległe, więc im wcześniej ta ścieżka się zacznie, tym lepiej.

Ograniczenie wspólne dla kadzidłowca i kurkuminy jest to samo: wchłanianie. To ono zdecydowało o kształcie naszego preparatu z kadzidłowcem i formuły przeznaczonej przy chorobie zwyrodnieniowej stawów. Suplement pozostaje uzupełnieniem ruchu i leczenia, nigdy ich zamiennikiem.

Jest jeszcze jeden powód, żeby traktować kadzidłowiec jako dodatek, a nie jako rozwiązanie. Największą poprawę sprawności w chorobie zwyrodnieniowej daje wzmocnienie mięśni otaczających staw, i to efekt kilkakrotnie większy niż jakikolwiek preparat doustny. Dwadzieścia minut ćwiczeń oporowych trzy razy w tygodniu jest w tym wskazaniu interwencją o najlepiej udokumentowanym działaniu, a suplement ma sens dopiero wtedy, gdy ta podstawa jest na miejscu. Ta hierarchia, w której darmowa interwencja bije preparat, powtarza się wszędzie tam, gdzie ktoś zmierzył jedno i drugie. Jest też głównym wnioskiem z przeglądu praktyk zbieranych pod hasłem biohackingu: cztery rzeczy o największym udowodnionym efekcie nic nie kosztują.

Najczęściej zadawane pytania

Na co działa Boswellia serrata?

Najlepiej udokumentowane działanie dotyczy choroby zwyrodnieniowej stawów, zwłaszcza kolana: przeglądy badań pokazują zmniejszenie bólu i sztywności oraz poprawę sprawności w porównaniu z placebo. Poza tym kadzidłowiec indyjski jest badany w chorobach zapalnych jelit i w astmie, ale tam poziom dowodów jest niższy. Nie jest lekiem i nie zastępuje leczenia przepisanego przez lekarza.

Jak działa kadzidłowiec indyjski?

Kwasy bosweliowe, a przede wszystkim frakcja AKBA, hamują enzym 5-lipoksygenazę, który uczestniczy w wytwarzaniu leukotrienów, czyli mediatorów stanu zapalnego. To inny punkt uchwytu niż w przypadku niesteroidowych leków przeciwzapalnych, które działają na cyklooksygenazę. Stąd bierze się odmienny profil działań niepożądanych, w szczególności mniejsze obciążenie błony śluzowej żołądka.

Jakie są skutki uboczne suplementacji Boswellia serrata?

Ekstrakt jest zwykle dobrze tolerowany. Najczęstsze dolegliwości są łagodne i dotyczą przewodu pokarmowego: zgaga, nudności, luźne stolce, ból brzucha. Rzadziej opisywano wysypkę i reakcje alergiczne, zwłaszcza u osób uczulonych na inne rośliny z rodziny osoczynowatych. Przy dolegliwościach żołądkowych warto przyjmować preparat do posiłku i zacząć od niższej dawki.

Z czym nie łączyć Boswellii?

Zachowaj ostrożność przy lekach przeciwzakrzepowych i przeciwpłytkowych, bo kwasy bosweliowe mogą nasilać ich działanie. To samo dotyczy leków immunosupresyjnych i preparatów metabolizowanych przez enzymy wątrobowe z rodziny cytochromu P450, których aktywność kadzidłowiec może modyfikować. Łączenie z niesteroidowymi lekami przeciwzapalnymi jest możliwe, ale wtedy warto to omówić z lekarzem, zwłaszcza przy dłuższym stosowaniu. W ciąży i w okresie karmienia piersią suplementacji się nie zaleca.

Czy Boswellia jest zdrowa?

To pytanie warto przeformułować. Ekstrakt z kadzidłowca nie jest składnikiem odżywczym, którego mógłby brakować w diecie: to substancja roślinna o działaniu farmakologicznym, badana w konkretnych dawkach i wskazaniach. U osób dorosłych bez przeciwwskazań stosowanie przez kilkanaście tygodni jest w badaniach dobrze tolerowane. To nie znaczy, że każdy powinien ją przyjmować ani że jest obojętna dla organizmu.

Jak dawkować ekstrakt z kadzidłowca?

W badaniach nad stawami stosowano najczęściej od 300 do 400 mg ekstraktu standaryzowanego trzy razy dziennie, co daje 900-1200 mg na dobę, albo 100-250 mg dziennie w przypadku wyciągów wzbogaconych w AKBA. Kluczowa jest zawartość kwasów bosweliowych, a nie masa proszku. Preparat przyjmuje się do posiłku zawierającego tłuszcz, bo poprawia to wchłanianie, a ocenę efektu robi się po ośmiu tygodniach.

Boswellia czy kurkumina na stawy?

To nie jest wybór alternatywny. Obie substancje działają na inne szlaki zapalne: kurkumina głównie na czynnik transkrypcyjny NF-kappa B i cyklooksygenazę, kadzidłowiec na 5-lipoksygenazę. Metaanaliza z Seminars in Arthritis and Rheumatism oceniła obie w chorobie zwyrodnieniowej kolana i obie wypadły lepiej niż placebo. W praktyce często stosuje się je razem, a ograniczeniem obu jest wchłanianie, nie siła działania.

Co warto zapamiętać

Do zrobienia dziś: weź opakowanie, które masz albo które chcesz kupić, i znajdź na nim procent kwasów bosweliowych oraz ich ilość w porcji dziennej. Jeżeli tej informacji nie ma, produkt nie nadaje się do porównania z badaniami, niezależnie od ceny.

I reszta w jednym zdaniu: ekstrakt z kadzidłowca działa umiarkowanie, powoli i na objawy, a nie na odbudowę stawu, więc ocenia się go po ośmiu tygodniach i zawsze obok ruchu, a nie zamiast niego.


Źródła

Yu G., Xiang W., Zhang T., Zeng L., Yang K., Li J. (2020). Effectiveness of Boswellia and Boswellia extract for osteoarthritis patients: a systematic review and meta-analysis. BMC Complementary Medicine and Therapies, 20(1), 225. DOI: 10.1186/s12906-020-02985-6

Kimmatkar N., Thawani V., Hingorani L., Khiyani R. (2003). Efficacy and tolerability of Boswellia serrata extract in treatment of osteoarthritis of knee: a randomized double blind placebo controlled trial. Phytomedicine, 10(1), 3-7. DOI: 10.1078/094471103321648593

Bannuru R.R., Osani M.C., Al-Eid F., Wang C. (2018). Efficacy of curcumin and Boswellia for knee osteoarthritis: systematic review and meta-analysis. Seminars in Arthritis and Rheumatism, 48(3), 416-429. DOI: 10.1016/j.semarthrit.2018.03.001

Robinson W.H., Lepus C.M., Wang Q. i wsp. (2016). Low-grade inflammation as a key mediator of the pathogenesis of osteoarthritis. Nature Reviews Rheumatology, 12(10), 580-592. DOI: 10.1038/nrrheum.2016.136

Sanchez-Lopez E., Coras R., Torres A., Lane N.E., Guma M. (2022). Synovial inflammation in osteoarthritis progression. Nature Reviews Rheumatology, 18(5), 258-275. DOI: 10.1038/s41584-022-00749-9

0