Zimne czy ciepłe okłady na stawy i ścięgna: co wybrać i kiedy

Active ton protocole
Mężczyzna przy stole przykłada owinięty ściereczką okład z lodu do prawego łokcia, ścięgno widoczne w prześwietleniu z pomarańczową poświatą

Zimne okłady stosuje się w pierwszych dniach bólu stawu lub ścięgna, gdy pojawia się obrzęk, ucieplenie albo świeży uraz: 10 minut, 10 minut przerwy i znowu 10 minut. Ciepłe okłady służą stawom i ścięgnom sztywnym od tygodni, na przykład w chorobie zwyrodnieniowej, najlepiej tuż przed ruchem. Żaden okład nie odbudowuje tkanek.

Większość porad kończy się na zasadzie „zimno na świeże, ciepło na stare”. To prawda, ale niepełna. Zimno łagodzi, nie lecząc, a stosowane zbyt długo może opóźniać gojenie. Ciepło ma sens tylko tam, gdzie nie ma już ostrego stanu zapalnego, czyli w większości dolegliwości, które ciągną się tygodniami.

Zimny czy ciepły okład: jak rozpoznać, czego potrzebuje twój staw

Kryterium nie jest to, czy boli kolano, bark, czy ścięgno Achillesa. Liczy się wiek bólu i jego zachowanie. Zanim sięgniesz po okład, policz, od ilu dni boli, i sprawdź, czy staw jest obrzęknięty albo ciepły w dotyku.

Ból, który pojawił się mniej niż 3 dni temu, po urazie albo nietypowym wysiłku, z obrzękiem, uciepleniem lub bólem w spoczynku: to teren zimna. Należy tu też zaostrzenie choroby zwyrodnieniowej, gdy kolano nagle puchnie. Ból trwający dłużej niż 6 tygodni i sztywność po przebudzeniu, która mija po rozruszaniu: to teren ciepła. Pomiędzy nimi wiele stawów i ścięgien nie potrzebuje ani jednego, ani drugiego.

ZIMNO CZY CIEPŁO WEDŁUG WIEKU BÓLU

DZIEŃ 16 MIESIĘCY
Zimno: 10 min, przerwa, 10 min
Zimno tylko przy bólu w spoczynku
Ani jedno, ani drugie: najpierw ruch
Ciepło przed ruchem
To orientacyjne granice, nie sztywne progi: stary staw, który puchnie po nietypowym wysiłku, wraca na kilka dni do strefy zimna.

Jak działa zimny okład na stan zapalny?

Zimno działa najpierw na naczynia. Kurczą się, dopływ krwi maleje, a z nim obrzęk. Na ścięgnie Achillesa niemiecki zespół zmierzył to na żywo u 26 ochotników.

-94%

przepływu krwi w naczyniach włosowatych na powierzchni ścięgna Achillesa podczas każdego okładu z zimnem i uciskiem, a w głębi ścięgna -78%.

Knobloch i wsp., American Journal of Sports Medicine, 2006, trzy okłady po 10 minut.

Potem działa na nerwy. Wystarczająco schłodzona skóra gorzej przewodzi sygnał bólowy. W brytyjskim badaniu torebka mrożonego groszku schładzała skórę do 10,8°C w 20 minut, czyli dość, by ją znieczulić. Wkład żelowy zatrzymywał się na 14,4°C, za wysoko, by osiągnąć ten efekt.

Przy chorobie zwyrodnieniowej kolana przegląd Cochrane zebrał 3 badania z udziałem 179 pacjentów. Zimne okłady zmniejszały obrzęk, a masaż lodem przez 20 minut, 5 razy w tygodniu przez 3 tygodnie, zwiększał siłę mięśnia czworogłowego. Okłady z lodu nie zmniejszały jednak istotnie bólu w porównaniu z grupą kontrolną. Zimno zmniejsza obrzęk i bywa doraźną ulgą, ale nie odbudowuje tkanek.

Jak długo trzymać zimny okład i jak często?

Jeden z niewielu protokołów sprawdzonych u pacjentów pochodzi z badania na 89 osobach ze skręceniem stawu skokowego, czyli ostrym urazem stawu i otaczających go tkanek. Jedna grupa chłodziła staw przez 20 minut bez przerwy. Druga chłodziła 10 minut, robiła 10 minut przerwy i dokładała kolejne 10 minut. Obie co 2 godziny przez 72 godziny.

Po tygodniu grupa z przerwami odczuwała mniejszy ból przy ruchu, przy podobnym obrzęku. Krótki format ma też praktyczną zaletę: skóra ogrzewa się między okładami, co zmniejsza ryzyko odmrożenia.

Woreczek z mokrymi kostkami lodu owinięty cienką, wilgotną ściereczką, ułożony na przedniej stronie kolana pod rzepką
Woreczek strunowy, kostki lodu i odrobina zimnej wody: mokry lód przylega do kolana i schładza mocniej niż wkład żelowy.

Liczy się też to, czym chłodzisz. W pomiarach na 12 ochotnikach (Journal of Athletic Training, 2009) lód z odrobiną wody obniżał temperaturę mięśnia bardziej niż ta sama ilość lodu kruszonego. Między woreczkiem a skórą zawsze kładź cienką, wilgotną ściereczkę.

SytuacjaCo zastosowaćJak długoKiedy
Świeży ból, obrzęk stawu lub ścięgnaMokry lód w wilgotnej ściereczce10 min, przerwa 10 min, 10 minCo 2 godziny przez 2 do 3 dni
Stary staw lub ścięgno, które puchnie po wysiłkuZimny okład10 do 15 minutPo wysiłku, na czas zaostrzenia
Sztywność poranna, choroba zwyrodnieniowa, długotrwała tendinopatiaŁagodne ciepło: termofor, poduszka elektryczna, ciepły ręcznik15 do 20 minutTuż przed ćwiczeniami albo spacerem
Staw czerwony, gorący, z gorączkąAni zimno, ani ciepłoBez czekaniaLekarz tego samego dnia

Czy chore stawy lubią ciepło?

Te sztywne od tygodni zwykle tak. Ciepło zwiększa ukrwienie i elastyczność tkanek oraz łagodzi ból. Najmocniejsze badania dotyczą jednak pleców i bólu mięśni po wysiłku, a nie stawów. W przeglądzie Cochrane ciepłe okłady nie zmniejszały obrzęku kolana, więc ciepło nie służy do walki z opuchlizną. Służy do walki ze sztywnością: 15 do 20 minut łagodnego ciepła tuż przed ruchem ułatwia pierwsze kroki i pierwsze ćwiczenia. Jeśli czujesz pieczenie, zdejmij okład.

Kobieta siedzi na krześle z poduszką grzewczą owiniętą wokół tylnej strony prawej kostki przed spacerem
Ciepło ma być łagodne, nigdy parzące: skóra powinna pozostać lekko zaróżowiona i komfortowa przez całe 15 do 20 minut.

Najlepszy moment to więc chwila przed ćwiczeniami lub spacerem, a nie po nich. Jeśli staw protestuje po wysiłku, przez kilka minut może wrócić zimno. Okłady borowinowe, znane z polskich uzdrowisk, też są formą ciepła i rządzą się tymi samymi zasadami. Okłady naprzemienne, ciepło i zimno na zmianę, nie mają udowodnionego działania na staw ani ścięgno, ale jeśli przynoszą ci ulgę, nic ich nie zabrania.

Zapalenie ścięgna: lód czy ciepło?

W pierwszych dniach, gdy ścięgno jest obrzęknięte i boli w spoczynku, obowiązują te same zasady co przy stawie. Po kilku tygodniach sytuacja się zmienia. Bolesne ścięgno zawiera wtedy głównie nieuporządkowany kolagen, a niewiele komórek zapalnych, dlatego lekarze mówią raczej o tendinopatii. Chłodzenie ścięgna, które boli od 3 miesięcy, celuje w stan zapalny, którego już nie ma.

To pytanie zmieniło zalecenia. W 2019 roku dwaj kanadyjscy fizjoterapeuci zaproponowali zastąpienie starego schematu RICE zasadą PEACE and LOVE. Litera A w PEACE każe unikać leków przeciwzapalnych, a autorzy kwestionują także lód: wczesny stan zapalny jest częścią naprawy.

Dane pochodzą głównie od zwierząt. U szczurów lód przyłożony zaraz po urazie mięśnia opóźniał o 1 do 2 dni aktywność makrofagów, komórek, które sprzątają uszkodzenie i odbudowują tkankę, a po 28 dniach zostawiał więcej kolagenu bliznowatego. U ludzi 11 ochotników chłodzonych po intensywnym wysiłku regenerowało się raczej wolniej niż bez zimna.

Mikroskopowa wizualizacja pomarańczowych makrofagów spowolnionych przez niebieskawą mgłę zimna, zanim dotrą do uszkodzonych włókien
Pomarańczowe są makrofagi, szare uszkodzone włókna, niebieskie zimno. Te komórki uwalniają też czynniki wzrostu potrzebne do naprawy, TGF-beta i IGF-1, których wytwarzanie pod lodem również się opóźniało.

Żadne z tych badań nie dotyczy ścięgna i to jest uczciwa granica tej dyskusji. Zapamiętaj, że zimno jest środkiem przeciwbólowym, a nie leczeniem. Użyj go, by przetrwać 2 lub 3 trudne dni, i odstaw, gdy przestaje przynosić ulgę.

Błędy przy okładach, których lepiej unikać

Pięć nawyków szkodzi bardziej, niż pomaga:

  • lód albo wkład prosto z zamrażarki, z temperaturą -18°C, położony bezpośrednio na skórę: na nadgarstku, łokciu czy kostce odmrożenie przychodzi szybko;
  • ciepło na staw lub ścięgno obrzęknięte, zaczerwienione albo ciepłe w dotyku, do którego krew i tak napływa za mocno;
  • zasypianie z termoforem albo poduszką elektryczną, zwłaszcza przy cukrzycy, gdy skóra gorzej czuje ciepło;
  • lód tuż przed wysiłkiem: ból, który działa jak bezpiecznik, zostaje wyciszony i łatwo przeciążyć staw;
  • zastępowanie ćwiczeń okładami, które łagodzą, ale niczego nie odbudowują.

Co naprawdę leczy ból stawu i ścięgna

Ścięgno przebudowuje się pod obciążeniem, a staw z chorobą zwyrodnieniową potrzebuje ruchu i silnych mięśni wokół siebie. Przy zapaleniu ścięgien nadgarstka sam odpoczynek prawie nigdy nie wystarcza, a przy kolanie najwięcej daje połączenie ćwiczeń z prostymi metodami, które opisujemy w artykule o domowych sposobach na ból kolana. Okłady otaczają tę pracę i czynią ćwiczenia znośnymi. Przy rwie kulszowej ciepło działa na mięśnie, nie na nerw, o czym piszemy przy ćwiczeniach na rwę kulszową.

Liczy się też tło: sen, sposób odżywiania, przewlekły stan zapalny. Na czas rehabilitacji możesz sięgnąć po naszą formułę na ścięgna i regenerację ze standaryzowaną kurkuminą, boswellią i imbirem. Nie zastępuje ona obciążania ani porady lekarskiej i nie jest wskazana przy lekach przeciwzakrzepowych, w ciąży ani przy cukrzycy.

Kiedy iść do lekarza

Zgłoś się tego samego dnia, jeśli staw jest czerwony, gorący i obrzęknięty, a do tego masz gorączkę: zakażenie stawu leczy się w szpitalu. Nagły, bardzo bolesny obrzęk stawu, na przykład palucha w nocy, może być napadem dny moczanowej. Pilnej oceny wymaga też trzask, po którym ścięgno traci siłę, oraz ból ścięgna, który pojawił się w trakcie leczenia antybiotykiem z grupy fluorochinolonów, takim jak cyprofloksacyna. Umów wizytę, jeśli ból budzi cię co noc albo nic się nie zmienia po 6 tygodniach.

Najczęściej zadawane pytania

Czy chore stawy lubią ciepło?

Stawy sztywne i bolące od tygodni, na przykład w chorobie zwyrodnieniowej, zwykle dobrze reagują na łagodne ciepło: 15 do 20 minut przed ruchem rozluźnia tkanki i ułatwia pierwsze kroki. Staw opuchnięty, zaczerwieniony albo ciepły w dotyku ciepła nie lubi. Wtedy pomaga zimno.

Kiedy zimny okład, a kiedy ciepły?

Zimny okład stosuj przy świeżym urazie, obrzęku albo zaostrzeniu, przez pierwsze 2 do 3 dni: 10 minut, przerwa, 10 minut, co 2 godziny. Ciepły okład wybierz przy sztywności i bólu trwającym od tygodni, najlepiej tuż przed ćwiczeniami. Przy gorączce i gorącym, czerwonym stawie zamiast okładu potrzebny jest lekarz.

Jakie okłady robić na bolące stawy?

Na obrzęk: mokry lód w woreczku owiniętym cienką, wilgotną ściereczką, który schładza mocniej niż wkład żelowy. Na sztywność: termofor, poduszka elektryczna albo ciepły ręcznik, łagodnie i nigdy na noc. Okłady borowinowe, popularne w polskich uzdrowiskach, są formą ciepła i podlegają tym samym zasadom.


Źródła

Brosseau L., Yonge K.A., Welch V. i wsp. (2003). Thermotherapy for treatment of osteoarthritis. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD004522. DOI: 10.1002/14651858.CD004522

Dubois B., Esculier J.F. (2020). Soft-tissue injuries simply need PEACE and LOVE. British Journal of Sports Medicine, 54(2), 72-73. DOI: 10.1136/bjsports-2019-101253

Bleakley C.M., McDonough S.M., MacAuley D.C. (2006). Cryotherapy for acute ankle sprains: a randomised controlled study of two different icing protocols. British Journal of Sports Medicine, 40(8), 700-705. DOI: 10.1136/bjsm.2006.025932

Knobloch K., Grasemann R., Jagodzinski M. i wsp. (2006). Changes of Achilles midportion tendon microcirculation after repetitive simultaneous cryotherapy and compression using a Cryo/Cuff. American Journal of Sports Medicine, 34(12), 1953-1959. DOI: 10.1177/0363546506293701

Chesterton L.S., Foster N.E., Ross L. (2002). Skin temperature response to cryotherapy. Archives of Physical Medicine and Rehabilitation, 83(4), 543-549. DOI: 10.1053/apmr.2002.30926

Takagi R., Fujita N., Arakawa T. i wsp. (2011). Influence of icing on muscle regeneration after crush injury to skeletal muscles in rats. Journal of Applied Physiology, 110(2), 382-388. DOI: 10.1152/japplphysiol.01187.2010

Tseng C.Y., Lee J.P., Tsai Y.S. i wsp. (2013). Topical cooling (icing) delays recovery from eccentric exercise-induced muscle damage. Journal of Strength and Conditioning Research, 27(5), 1354-1361. DOI: 10.1519/JSC.0b013e318267a22c

Malanga G.A., Yan N., Stark J. (2015). Mechanisms and efficacy of heat and cold therapies for musculoskeletal injury. Postgraduate Medicine, 127(1), 57-65. DOI: 10.1080/00325481.2015.992719

0