Zapalenie kaletki łokciowej to stan zapalny małego worka z płynem, który leży pod skórą na czubku łokcia, nad wyrostkiem łokciowym. Tworzy miękką kulkę, czasem wielkości jajka. W dwóch przypadkach na trzy nie jest zakażone i cofa się w 2 do 4 tygodni po odciążeniu i ucisku. Łokieć czerwony, gorący i bolesny wymaga wizyty u lekarza tego samego dnia.
Potocznie mówi się na nie „łokieć studenta”, bo pojawia się u tych, którzy godzinami podpierają głowę nad książką. Większość polskich stron o tej dolegliwości to teksty klinik ortopedycznych i chirurgów. A przecież operacja prawie nigdy nie jest pierwszym krokiem. O leczeniu decyduje postać zapalenia: zwykła, zapalna albo zakażona. Poniżej sprawdzisz, jak je odróżnić i co badania mówią o punkcji, opasce uciskowej i zastrzyku ze sterydem.
Czym jest kaletka łokciowa i dlaczego się zapala?
Na czubku łokcia, tuż pod skórą, leży płaski woreczek: kaletka maziowa wyrostka łokciowego. Zawiera zaledwie kilka kropli płynu, tyle, by skóra mogła się ślizgać po kości, kiedy zginasz rękę. Na co dzień w ogóle jej nie czujesz.
Kiedy jest drażniona, jej wewnętrzna wyściółka się zapala. Grubieje, drobne naczynia się rozszerzają, napływają komórki zapalne, a kaletka zaczyna wytwarzać płyn szybciej, niż go wchłania. Tak powstaje miękkie uwypuklenie, które w opisie USG nazywa się po prostu płynem w kaletce. Nawet bez bakterii to reakcja zapalna i właśnie ją trzeba wyciszyć.
Kaletka łokciowa leży płytko, inaczej niż kaletka barku, ukryta pod wyrostkiem barkowym i mięśniem naramiennym, o której piszemy w artykule o zapaleniu kaletki podbarkowej. Na łokciu obrzęk widać od razu, a bakterie ze skóry mają do kaletki krótką drogę.
Zapalenie kaletki czy łokieć tenisisty?
Kaletka puchnie z tyłu łokcia, na kostnym czubku, i widać ją gołym okiem. Najczęstsza dolegliwość ścięgien łokcia, łokieć tenisisty, boli po stronie zewnętrznej. Nic tam nie puchnie, za to uścisk dłoni czy uniesienie kubka budzą ból. W pierwszym przypadku choruje kaletka, w drugim przyczep ścięgna. Leczy się je inaczej.
Jakie są przyczyny zapalenia kaletki łokciowej?
Powtarzają się cztery przyczyny. Pierwsza odpowiada za większość przypadków.
Długotrwałe albo powtarzane opieranie się na łokciu. Godziny przy biurku, łokieć na drzwiach samochodu, na blacie warsztatu. Szczególnie narażeni są glazurnicy, hydraulicy, mechanicy i górnicy. W Polsce przewlekłe zapalenie kaletki maziowej figuruje w wykazie chorób zawodowych, w grupie przewlekłych chorób układu ruchu wywołanych sposobem wykonywania pracy (poz. 19.2). Można je uznać za zawodowe jeszcze przez rok po ustaniu narażenia.
Bezpośredni uraz. Upadek na łokieć: kaletka lekko krwawi, a potem wypełnia się płynem.
Choroba zapalna. Dna moczanowa odkłada w kaletce kryształy kwasu moczowego, chondrokalcynoza kryształy wapnia, a reumatoidalne zapalenie stawów (RZS) zapala ją tak, jak zapala stawy. Kaletka jest wtedy tylko widocznym objawem szerszego tła zapalnego.
Zakażenie. Wystarczy zadrapanie albo ukłucie, by do kaletki dostała się bakteria ze skóry.
Przegląd 52 publikacji opisał typowy profil, łącznie dla łokcia i kolana: co najmniej 10 przypadków na 100 000 mieszkańców rocznie, w 80% mężczyźni, najczęściej między 40. a 60. rokiem życia, i mniej więcej jedna trzecia postaci zakażonych. Wagę opierania się dobrze widać w armii izraelskiej. Wśród 2692 żołnierzy leczonych w ciągu dziesięciu lat zapadalność w jednostkach bojowych sięgała 97 przypadków na 100 000 rocznie, ponad trzy razy więcej niż średnia w wojsku. Najwięcej zachorowań przypadało na lato i jesień, kiedy przybywa ćwiczeń w pozycji leżącej.
Zwykłe, zapalne czy zakażone: jaką postać masz?
To pytanie warunkuje całą resztę. Tabela zbiera to, co odróżnia trzy postacie, i to, co każda z nich oznacza w praktyce.
| Postać | Co zauważasz | Punkcja | Antybiotyk | Typowy czas trwania |
|---|---|---|---|---|
| Zwykła, mechaniczna lub pourazowa | Miękka, niebolesna kulka na czubku łokcia, skóra zwykłego koloru, pełny ruch | Nie zawsze, przydatna przy wątpliwościach albo gdy kulka nie znika | Nie | 2 do 4 tygodni po odstawieniu opierania, miesiącami, jeśli opieranie trwa |
| Zapalna, przy chorobie ogólnoustrojowej | Silniejszy ból, skóra czasem zaróżowiona, często inne chore stawy albo oba łokcie | Tak, by szukać kryształów (dna, chondrokalcynoza) | Nie | Tyle co zaostrzenie, z nawrotami, dopóki choroba nie jest leczona |
| Zakażona, czyli septyczna | Łokieć czerwony, gorący, bolesny przy dotyku, często ranka, czasem gorączka | Tak, przed antybiotykiem, by zbadać płyn i wykonać posiew | Tak, doustnie lub dożylnie, zależnie od ciężkości | Od kilku dni do kilku tygodni leczenia, operacja, gdy zakażenie nie ustępuje |
Przegląd, na którego podstawie powstał algorytm postępowania, wymienia trzy objawy przemawiające za zakażeniem: gorączkę powyżej 37,8°C, skórę nad kaletką cieplejszą o 2,2°C niż po drugiej stronie i ranę skóry. Przy wątpliwości lekarz wykonuje punkcję. Mętny płyn, ponad 3000 krwinek białych w mikrolitrze, z czego ponad połowa to neutrofile, i stężenie glukozy niższe niż połowa stężenia we krwi wskazują na zakażenie. Potwierdza je posiew.
Kiedy z łokciem iść do lekarza tego samego dnia
Łokieć czerwony, gorący, bolesny przy lekkim dotknięciu. Zaczerwienienie, które rozlewa się na przedramię. Ranka na szczycie kulki, z której sączy się płyn. Gorączka albo dreszcze. Nie licz na to, że brak gorączki cię uspokoi: na początku może jej nie być. Te objawy ważą jeszcze więcej, jeśli masz cukrzycę albo przyjmujesz leki osłabiające odporność. W dzień zgłoś się do lekarza rodzinnego, wieczorem i w weekend do nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej, a przy wysokiej gorączce i złym samopoczuciu na SOR.
Jak leczyć zapalenie kaletki łokciowej?
Przy niezakażonej kaletce odpowiedź mieści się w jednym zdaniu: usuń przyczynę i pomóż kaletce opróżnić się samej. Zabiegi igłą przychodzą później i tylko wtedy, gdy coś wnoszą.
Odciążyć, uciskać, chłodzić
Przestań opierać się na łokciu, to warunek wszystkiego innego. Dopóki się podpierasz, kaletka wytwarza płyn. Opaska elastyczna założona na gruby kompres albo kawałek pianki zbliża do siebie ściany kaletki i ogranicza jej ponowne wypełnianie.
Zimno łagodzi ból i obrzęk w pierwszych dniach. Wybór między zimnem a ciepłem rządzi się tu tą samą logiką co przy podrażnionym ścięgnie, o czym piszemy w artykule zimne czy ciepłe okłady. Lekarz może dołożyć krótką kurację niesteroidowym lekiem przeciwzapalnym (NLPZ), jeśli pozwalają na to twoje pozostałe leki.
Pierwsze cztery tygodnie zwykłego zapalenia kaletki
Dzień 1: koniec z opieraniem
Łokieć nie ląduje już na biurku ani na drzwiach auta. Jeśli wymaga tego praca, chroni go miękki ochraniacz.
Pierwsze dni: ucisk i zimno
Opaska elastyczna na grubym kompresie, noszona w ciągu dnia. Zimno przez 15 minut, dwa lub trzy razy dziennie, owinięte w ściereczkę.
Każdego wieczoru: obejrzyj skórę
Zaczerwienienie, które się rozszerza, ciepło, narastający ból, sącząca się ranka: idź do lekarza tego samego dnia.
Koniec miesiąca: podsumowanie
Kulka wyraźnie się zmniejszyła: dalej chroń łokieć. Nie zmieniła się: zgłoś się do lekarza, który oceni potrzebę punkcji.
Punkcja i zastrzyk ze sterydem: co pokazują badania
Opróżnienie kaletki igłą wydaje się najbardziej logiczne. Dane są mniej jednoznaczne. W randomizowanym badaniu z dwóch szpitali 90 pacjentów z niezakażonym zapaleniem kaletki łokciowej otrzymało albo opaskę uciskową z lekiem przeciwzapalnym, albo punkcję, albo punkcję z wstrzyknięciem sterydu.
Niezakażona kaletka: wchłonięcie płynu po 4 tygodniach
Po 4 tygodniach opaska radziła sobie tak samo dobrze jak oba zabiegi igłą. Sama punkcja wypadła nawet trochę gorzej, bo kaletka napełnia się ponownie, dopóki trwa w niej stan zapalny. Jeden szczegół jest ważny dla ciebie. Jedynym czynnikiem związanym z niepowodzeniem był czas do rozpoczęcia leczenia: 6 tygodni u tych, którzy nie wyzdrowieli, wobec 4 u pozostałych.
Zastrzyk przyspiesza gojenie, ale ma swoją cenę. W obserwacji trwającej średnio 31 miesięcy porównano 22 pacjentów po samej punkcji z 25 pacjentami po wstrzyknięciu sterydu. Ci drudzy zdrowieli szybko, często w tydzień, ale mieli 3 zakażenia, 5 zaników skóry i 7 przewlekłych bólów czubka łokcia. Pacjenci po punkcji zdrowieli wolniej, za to bez żadnego powikłania. Przegląd systematyczny z 2023 roku dochodzi do tego samego wniosku: steryd skraca objawy, ale należy go zostawić dla kaletek, które nie reagują na inne leczenie.
Punkcja zachowuje przede wszystkim rolę diagnostyczną, gdy postać nie jest oczywista.
Ile trwa zapalenie kaletki łokciowej?
Zwykłe zapalenie, wcześnie odciążone, cofa się najczęściej w 2 do 4 tygodni. W badaniu z trzema grupami mediana czasu do wchłonięcia płynu wynosiła od 2,3 do 3,2 tygodnia, zależnie od leczenia. Jeśli opieranie trwa, wszystko się zmienia. W armii izraelskiej, gdzie podpieranie się na ziemi należy do szkolenia, objawy trwały średnio 17,6 tygodnia, czyli ponad cztery miesiące.
Zakażona kaletka
Leczy się ją antybiotykiem, po punkcji, która pozwala zidentyfikować bakterię, najczęściej gronkowca. Francuskie Towarzystwo Reumatologiczne opublikowało w 2023 roku zalecenia poświęcone zakażeniom kaletki łokciowej i przedrzepkowej. Stanowią one jedną trzecią zapaleń tych kaletek i często wiążą się z pracą. Zalecenia rozdzielają leczenie ambulatoryjne od szpitalnego i porządkują miejsce antybiotyków oraz chirurgii.
W ciężkich postaciach leczonych w szpitalu badanie z Genewy objęło 164 pacjentów, w tym 130 z zakażeniem łokcia, i porównało dwa sposoby operacji. Usunięcie kaletki i zszycie skóry w jednym zabiegu, a potem 7 dni antybiotyku doustnie, zawiodło u 10% pacjentów, wobec 16% przy operacji dwuetapowej. Różnica nie była istotna. Rana na łokciu otworzyła się ponownie u 1 pacjenta na 66 w pierwszej grupie i u 9 na 64 w drugiej.
Usunięcie kaletki łokciowej: konsekwencje
Usunięcie kaletki, czyli bursektomię, rozważa się, gdy zapalenie nawraca mimo dobrze prowadzonego leczenia albo przeszkadza na co dzień. To nie jest drobny zabieg. Wśród 191 pacjentów operowanych w latach 2002-2018 aż 11,5% wymagało ponownej operacji. U 4,2% rana goiła się z opóźnieniem i tyle samo osób miało zakażenie sąsiedniej kości. Skóra na czubku łokcia napina się przy każdym zgięciu i goi się źle, a ponowne operacje zdarzały się częściej przy RZS albo cukrzycy.
Do kogo z zapaleniem kaletki łokciowej?
Zaczynasz u lekarza rodzinnego w POZ. Obejrzy łokieć, oceni, czy kaletka może być zakażona, i w razie potrzeby zleci USG. Do ortopedy na NFZ potrzebujesz skierowania, a przy zakażonej kaletce do chirurga kieruje zwykle lekarz albo SOR. W dokumentacji zobaczysz kod ICD-10 M70.2, czyli zapalenie kaletki wyrostka łokciowego.
Jeśli kaletka zapala się od opierania łokcia w pracy, powiedz o tym lekarzowi. Zgłoszenie podejrzenia choroby zawodowej trafia do państwowego inspektora sanitarnego, a rozpoznanie stawia lekarz jednostki orzeczniczej, na przykład wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy.
Czy zapalenie kaletki łokciowej można leczyć w domu?
Bez igły i skalpela, właśnie tak goi się większość zwykłych zapaleń kaletki: odciążenie, ucisk, zimno i cierpliwość. Nie ma badań, w których zioło albo okład opróżniałyby kaletkę szybciej. Maść z NLPZ może złagodzić ból, ale żadne badanie nie pokazało, że zmniejsza kulkę szybciej niż opaska. Nigdy nie nakłuwaj kulki sam: to otwarta droga dla bakterii.
Profilaktyka liczy się tak samo: miękki ochraniacz łokcia, pianka na podłokietniku, stanowisko pracy, przy którym nie opierasz się czubkiem łokcia. Autorzy badania na żołnierzach uznali ochraniacze za najbardziej obiecujący kierunek.
Gdy kaletka wraca falami albo towarzyszy dnie moczanowej czy RZS, pojawia się pytanie o tło zapalne. Do niego adresowana jest nasza formuła na stawy z pięcioma standaryzowanymi składnikami: kurkuminą Longvida, boswellią, imbirem, kwercetyną i kwasem alfa-liponowym. Wspiera odciążenie i ucisk, ale nie opróżnia kaletki i nie zastępuje leczenia dny ani zakażenia. Nie jest wskazana przy cukrzycy, w ciąży, podczas karmienia piersią ani razem z lekami przeciwzakrzepowymi: porozmawiaj o tym z lekarzem.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie są przyczyny zapalenia kaletki łokciowej?
Najczęściej długotrwałe opieranie się na łokciu: przy biurku, w samochodzie albo w pracy fizycznej. Dalej uderzenie lub upadek na łokieć, choroby zapalne, takie jak dna moczanowa i RZS, oraz zakażenie przez drobną rankę. Mniej więcej jedna trzecia zapaleń kaletki łokciowej i przedrzepkowej jest zakażona.
Ile trwa zapalenie kaletki łokciowej?
Zwykle 2 do 4 tygodni, jeśli przestaniesz opierać się na łokciu i będziesz go uciskać opaską. Gdy opieranie trwa, na przykład w pracy, zapalenie może ciągnąć się miesiącami: u żołnierzy objawy trwały średnio 17,6 tygodnia. Kulka, która nie zmniejszyła się po 4 tygodniach, wymaga wizyty u lekarza.
Czy zapalenie kaletki łokciowej samo przejdzie?
Zwykła, niezakażona postać często cofa się sama, pod warunkiem że usuniesz przyczynę, czyli opieranie się na łokciu. Ucisk i zimno przyspieszają ten proces. Postać zakażona sama nie mija: wymaga punkcji i antybiotyku, a czasem operacji. Czerwony, gorący łokieć pokaż lekarzowi tego samego dnia.
Czy nieleczone zapalenie kaletki łokciowej jest groźne?
Zwykła postać jest łagodna, ale bez odciążenia potrafi przejść w przewlekłą i nawracać. Groźne jest zakażenie, które dotyczy mniej więcej co trzeciej kaletki: nieleczone może szerzyć się na skórę przedramienia, a nawet do krwi. Zaczerwienienie, ciepło, gorączka albo sącząca się ranka wymagają pilnej wizyty.
Czy kulka na łokciu może być nowotworem?
Zapalenie kaletki to worek z płynem, a nie guz. Twarda masa, która nie ugina się pod palcem i rośnie bez urazu i bez opierania, nie wygląda jednak na zapalenie kaletki. Wtedy USG i ocena lekarza pozwalają ustalić, czym naprawdę jest.
Co warto zapamiętać
Zapalenie kaletki łokciowej to zapalenie woreczka pod skórą, a nie choroba stawu. W dwóch przypadkach na trzy nie jest zakażone i cofa się w kilka tygodni, jeśli przestaniesz opierać się na łokciu i zastosujesz ucisk: po miesiącu opaska działa tak samo jak igła. Zastrzyk ze sterydem działa szybciej, ale grozi zakażeniem, a operację zostawia się dla nawrotów. Łokieć czerwony, gorący i bolesny pokaż lekarzowi tego samego dnia.
Źródła
Baumbach S.F., Lobo C.M., Badyine I. i wsp. (2014). Prepatellar and olecranon bursitis: literature review and development of a treatment algorithm. Archives of Orthopaedic and Trauma Surgery, 134(3), 359-370. DOI: 10.1007/s00402-013-1882-7
Kim J.Y., Chung S.W., Kim J.H. i wsp. (2016). A randomized trial among compression plus nonsteroidal antiinflammatory drugs, aspiration, and aspiration with steroid injection for nonseptic olecranon bursitis. Clinical Orthopaedics and Related Research, 474(3), 776-783. DOI: 10.1007/s11999-015-4579-0
Weinstein P.S., Canoso J.J., Wohlgethan J.R. (1984). Long-term follow-up of corticosteroid injection for traumatic olecranon bursitis. Annals of the Rheumatic Diseases, 43(1), 44-46. DOI: 10.1136/ard.43.1.44
Kaur I.P., Mughal M.S., Aslam F. i wsp. (2023). Non-surgical treatment of aseptic olecranon bursitis: a systematic review. Reumatología Clínica (English Edition), 19(9), 482-487. DOI: 10.1016/j.reumae.2023.05.004
Schermann H., Karakis I., Dolkart O. i wsp. (2017). Olecranon bursitis in a military population: epidemiology and evidence for prolonged morbidity in combat recruits. Military Medicine, 182(9), e1976-e1980. DOI: 10.7205/MILMED-D-16-00402
Darrieutort-Laffite C., Coiffier G., Aïm F. i wsp. (2024). 2023 French recommendations for diagnosing and managing prepatellar and olecranon septic bursitis. Joint Bone Spine, 91(2), 105664. DOI: 10.1016/j.jbspin.2023.105664
Uçkay I., von Dach E., Perez C. i wsp. (2017). One- vs 2-stage bursectomy for septic olecranon and prepatellar bursitis: a prospective randomized trial. Mayo Clinic Proceedings, 92(7), 1061-1069. DOI: 10.1016/j.mayocp.2017.03.011
Germawi L., Westenberg R.F., Wang F. i wsp. (2021). Factors associated with revision surgery for olecranon bursitis after bursectomy. Journal of Shoulder and Elbow Surgery, 30(5), 1135-1141. DOI: 10.1016/j.jse.2020.09.033