Dyskopatia lędźwiowa to choroba krążka międzykręgowego w dolnym odcinku kręgosłupa, najczęściej na poziomach L4-L5 i L5-S1. Krążek traci wodę, pęka i się obniża, czasem tworzy wypuklinę albo przepuklinę. Daje ból krzyża, a gdy drażni korzeń nerwowy, także rwę kulszową. Zużyty krążek ma ponad 90% osób po pięćdziesiątce, często bez bólu.
Trzymasz w ręku opis rezonansu: „dyskopatia L4-L5 i L5-S1, protruzja krążka, zmiany typu Modic 1”. Brzmi groźnie. Najczęściej opisuje jednak obraz, który mają także ludzie bez bólu. Ważniejsze jest co innego: czy twój krążek jest tylko zużyty, czy tkanka wokół niego jest w stanie zapalnym?
Co to jest dyskopatia lędźwiowa?
Między dwoma kręgami krążek działa jak amortyzator. Jego środek, jądro miażdżyste, to galaretka bogata w wodę, otoczona pierścieniem włóknistym. Z kością łączą go dwie cienkie płytki chrzęstne, zwane płytkami granicznymi.
Z wiekiem jądro traci wodę. Krążek się spłaszcza, pierścień pęka, a obciążenie przechodzi na płytki graniczne i na małe stawy z tyłu kręgosłupa. Ich zużycie ma osobną nazwę, o czym piszemy w artykule o zmianach zwyrodnieniowych w stawach międzykręgowych. Dyskopatia i artroza tych stawów zwykle idą więc w parze.
W polskim języku potocznym słowo dyskopatia obejmuje też przepuklinę krążka, czyli sytuację, gdy część jądra wychodzi przez pęknięty pierścień. Na zwolnieniu lub skierowaniu zobaczysz zwykle kod M51, a M51.1, gdy dochodzi rwa, czyli podrażnienie korzenia nerwowego.
Objawy dyskopatii lędźwiowej
Sama dyskopatia daje ból dolnej części pleców. Nasila się zwykle przy długim siedzeniu, schylaniu i dźwiganiu, czasem przy kaszlu. Rano kręgosłup bywa sztywny i rozluźnia się po kilku minutach ruchu.
Ból schodzi do nogi dopiero wtedy, gdy przepuklina albo wyrośl kostna drażni korzeń nerwowy. Pojawia się rwa kulszowa, mrowienie, drętwienie, a w cięższych przypadkach osłabienie stopy. Przebieg bólu działa wtedy jak mapa poziomu:
| Poziom | Korzeń drażniony przy przepuklinie | Dokąd może schodzić ból | Co sprawdza lekarz |
|---|---|---|---|
| L4-L5 | L5 | Pośladek, boczna strona uda i podudzia, grzbiet stopy aż do dużego palca | Siłę unoszenia dużego palca, chodzenie na piętach |
| L5-S1 | S1 | Pośladek, tył uda i łydki, pięta, podeszwa i zewnętrzny brzeg stopy | Odruch ze ścięgna Achillesa, chodzenie na palcach |
| Oba poziomy | Różnie | Głównie ból krzyża i sztywność, czasem oba przebiegi | Wszystkie odruchy i siłę mięśni |
Dwa ostatnie krążki lędźwiowe dźwigają ciężar tułowia i przyjmują skłony oraz skręty. W japońskiej kohorcie Wakayama poziom L4-L5 był najczęściej zużytym poziomem lędźwiowym: u 69% mężczyzn i 76% kobiet. L5-S1 łączy ruchomy kręgosłup z nieruchomą kością krzyżową.
Zużycie bardzo częste, ból znacznie rzadszy
Przegląd 33 badań obejmujących 3 110 osób bez żadnego bólu pleców pokazał zwyrodnienie krążka u 37% dwudziestolatków i u 96% osiemdziesięciolatków. Autorzy uznali większość takich obrazów za część normalnego starzenia. W kohorcie Wakayama 975 mieszkańców miało rezonans całego kręgosłupa: po pięćdziesiątce ponad 90% miało przynajmniej jeden wyraźnie zużyty krążek.
Te obrazy nie są jednak obojętne. U osób przed pięćdziesiątką metaanaliza 14 badań znalazła zużyty krążek nieco częściej u tych, których boli (iloraz szans 2,2). Zmiany typu Modic 1 ważyły prawie dwa razy więcej, z ilorazem szans 4.
DYSKOPATIA: CO SIĘ SŁYSZY, A CO POKAZUJĄ BADANIA
Co się często słyszy
- Zużyty krążek to zniszczone plecy.
- Im gorszy opis, tym większy ból.
- Leżenie chroni krążek.
Co pokazują badania
- 96% osiemdziesięciolatków bez bólu ma zużyty krążek.
- Modic 1 znaczy więcej niż samo zużycie.
- Ćwiczenia zmniejszają ból o około 15 punktów na 100.
Jak czytać opis rezonansu przy dyskopatii?
Radiolog opisuje każdy poziom słownictwem, które brzmi poważniej, niż wskazuje stan rzeczy. Oto, co znaczą najczęstsze sformułowania:
| Sformułowanie w opisie | Co oznacza | Jak to rozumieć |
|---|---|---|
| Odwodnienie krążka, obniżony sygnał w T2 | Jądro straciło wodę i jest ciemne | Częste: ma je już 37% dwudziestolatków bez bólu |
| Obniżenie wysokości krążka | Krążek stracił wysokość | Częste z wiekiem, liczy się w zestawieniu z objawami |
| Skala Pfirrmanna (1 do 5) | Stopień zużycia krążka, od 1 (zdrowy) do 5 (zapadnięty) | Stopnie 4 i 5 oznaczają wyraźne zwyrodnienie |
| Uwypuklenie, protruzja krążka | Krążek nieco wystaje poza obrys kręgów | Bardzo częste bez bólu; ma znaczenie, gdy dotyka korzenia |
| Przepuklina, ekstruzja, sekwestracja | Część jądra wychodzi przez pierścień | Ważna, gdy ból schodzi do nogi |
| Krążek modeluje worek oponowy | Krążek wgniata się w osłonkę otaczającą nerwy | Częsty opis; liczy się, gdy zwęża kanał lub uciska korzeń |
| Szczelina pierścienia, ognisko HIZ | Małe pęknięcie pierścienia włóknistego | Obecne u 19% dwudziestolatków bez bólu |
| Zmiany typu Modic 1 | Obrzęk kości pod płytką graniczną, tkanka zapalna | Zmiana najsilniej związana z bólem |
| Zmiany typu Modic 2 | Szpik pod płytką zamienia się w tłuszcz | Etap stabilniejszy, słabiej związany z bólem |
| Zmiany typu Modic 3 | Kość pod płytką uległa stwardnieniu | Późny etap odczynu kostnego |
| Osteofity, spondyloza | Wyrośla kostne na brzegach zużytego krążka | Odczyn kości, typowy po pięćdziesiątce |
| Dyskopatia wielopoziomowa | Zmiany na kilku krążkach | Zwykły obraz po pięćdziesiątce |
Obszerny opis sam w sobie nic nie mówi o twoim bólu. Rozstrzyga badanie lekarskie: gdzie boli, co nasila ból, jakie masz odruchy i siłę. Ten sam opis często zawiera też zmiany w stawach i osteofity, które omawiamy w artykule o zwyrodnieniu kręgosłupa.
Modic 1: gdy zapalenie obejmuje kość pod krążkiem
W 1988 roku radiolog Michael Modic przejrzał rezonanse 474 pacjentów i opisał zmiany w kości pod płytkami granicznymi zużytego krążka. Typ 1, u 4% z nich, pokazywał popękane płytki i silnie unaczynioną tkankę włóknistą. Typ 2, u 16%, szpik zastąpiony tłuszczem. U 5 na 6 obserwowanych pacjentów typ 1 przeszedł w typ 2 w ciągu od 14 miesięcy do 3 lat.
To etapy jednego procesu, w którym dominują zapalenie i przebudowa kości. Uszkodzony krążek wysyła w stronę kości sygnały zapalne, które drażnią zakończenia nerwowe w płytkach granicznych.
To się czuje. We francuskim badaniu 120 pacjentów osoby ze zmianami Modic 1 częściej opisywały ból o charakterze zapalnym: budzi w nocy, jest najgorszy po wstaniu, z poranną sztywnością. Częściej bolało je też odchylanie się do tyłu. Podobny obraz daje jednak zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, które leczy się inaczej. Jeśli poranna sztywność trwa długo i ustępuje w ruchu, powiedz o tym lekarzowi.
Głośno było o hipotezie ukrytej infekcji krążka, leczonej antybiotykiem. Norweskie badanie AIM sprawdziło ją u 180 pacjentów: trzy miesiące amoksycyliny wobec placebo. Korzyść nie osiągnęła progu znaczenia klinicznego, a działania niepożądane miało 56% leczonych antybiotykiem wobec 34% na placebo.
Czy dyskopatia może się cofnąć?
Zużyty krążek nie odzyskuje wody ani wysokości. Przepuklina potrafi się jednak cofnąć. Przegląd systematyczny 31 badań z powtarzanym rezonansem policzył, jak często zmniejsza się bez operacji: w 96% przy sekwestracji, w 70% przy ekstruzji, w 41% przy protruzji i w 13% przy samym uwypukleniu. U 43% osób z sekwestracją przepuklina zniknęła całkowicie.
Paradoks jest pozorny. Im bardziej materiał krążka wychodzi poza pierścień, tym łatwiej usuwają go komórki układu odpornościowego. Ból zwykle słabnie wcześniej, niż zmienia się obraz, dlatego kontrolny rezonans bez nowych objawów rzadko jest potrzebny.
Leczenie dyskopatii lędźwiowej
Leczenie nie celuje w obraz, tylko w ból i sprawność. Brytyjskie wytyczne NICE dotyczące bólu krzyża zalecają ćwiczenia i powrót do zwykłych czynności, a rutynowego rezonansu w podstawowej opiece odradzają. Przegląd Cochrane z 2021 roku, obejmujący 249 badań, pokazał, że ćwiczenia zmniejszają przewlekły ból krzyża o około 15 punktów na 100 w porównaniu z brakiem leczenia lub placebo.
SZCZEBLE LECZENIA, OD NAJPROSTSZEGO DO NAJRZADSZEGO
Pozostać w ruchu
Spacery i zwykłe czynności: leżenie w łóżku podtrzymuje ból.
Ćwiczenia z fizjoterapeutą
Wzmacnianie mięśni tułowia, najpierw pod okiem, potem samodzielnie w domu.
Leki doraźnie
Lek przeciwbólowy lub przeciwzapalny przez kilka dni zaostrzenia, po konsultacji z lekarzem.
Blokada
Głównie wtedy, gdy podrażniony korzeń sprowadza ból do nogi.
Operacja
Mikrodiscektomia przy przepuklinie z niedowładem albo bólem nie do zniesienia mimo leczenia.
Pierwszy krok to lekarz rodzinny w POZ. Do fizjoterapeuty możesz pójść prywatnie bez skierowania, a do ortopedy, neurologa i na rehabilitację w ramach NFZ potrzebujesz skierowania. Neurochirurg ocenia przepukliny z objawami neurologicznymi, które nie ustępują.
Zwolnienie lekarskie i orzeczenie
Zwolnienie wystawia każdy lekarz, także rodzinny, a jego długość zależy od bólu i od pracy. Magazynier z rwą wraca później niż osoba pracująca przy biurku, która może zmieniać pozycję. Przy samym bólu krzyża lepiej pozostać aktywnym niż leżeć. O orzeczeniu o niepełnosprawności decyduje powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności, a o niezdolności do pracy orzecznik ZUS. W obu przypadkach liczy się ograniczenie sprawności, a nie sam opis rezonansu.
Co zależy od ciebie
Na wiek i geny nie masz wpływu. Na resztę owszem. W kohorcie Wakayama otyłość wiązała się ze zwyrodnieniem krążków we wszystkich odcinkach kręgosłupa. Rzucenie palenia też ma znaczenie: krążek prawie nie ma naczyń i odżywia się przez sąsiednią kość, a tytoń ogranicza to krążenie.
Codzienny spacer, częsta zmiana pozycji przy biurku, warzywa i tłuste ryby zamiast żywności wysoko przetworzonej obniżają tlący się w tle stan zapalny. Jeśli chcesz to uzupełnić, kapsułki na ból pleców z kurkuminą, boswellią i imbirem mogą towarzyszyć temu planowi. Nie naprawią krążka i nie zastąpią ćwiczeń ani wizyty u lekarza. Nie są zalecane przy cukrzycy, w ciąży, przy chorobach pęcherzyka żółciowego i lekach przeciwzakrzepowych: najpierw zapytaj lekarza.
Kiedy pilnie do lekarza?
Niektóre objawy wymagają szybkiej oceny, dwa pierwsze jeszcze tego samego dnia, na SOR lub pod numerem 112:
- utrata siły w nodze albo stopa, która opada przy chodzeniu;
- problemy z oddawaniem moczu, nietrzymanie stolca, drętwienie krocza;
- gorączka, niewyjaśniona utrata masy ciała albo przebyty nowotwór;
- ból, który nie słabnie w żadnej pozycji, także w leżeniu;
- ból, który pojawił się po upadku lub urazie.
Typowym przykładem jest opadająca stopa: narastający niedowład nie czeka na kolejną wizytę.
Najczęściej zadawane pytania
Czy dyskopatia może się cofnąć?
Zużyty krążek nie odzyskuje wody ani wysokości, ale przepuklina często się zmniejsza. Według przeglądu badań z powtarzanym rezonansem cofa się w 96% przy sekwestracji, w 70% przy ekstruzji i w 41% przy protruzji. Ból zwykle słabnie wcześniej, niż zmienia się obraz.
Po jakim czasie mija dyskopatia?
Samo zużycie krążka nie mija, ale nie musi boleć. Zaostrzenie bólu krzyża zwykle wyraźnie słabnie w ciągu kilku tygodni, zwłaszcza gdy pozostajesz w ruchu. Przepuklina cofa się wolniej, w ciągu miesięcy, a ból korzeniowy często ustępuje, zanim zmieni się obraz w rezonansie.
Czy dyskopatia wielopoziomowa jest groźna?
Zwykle nie. Zmiany na kilku krążkach to częsty obraz po pięćdziesiątce, także u osób bez bólu. O powadze decydują objawy: osłabienie nogi, zaburzenia oddawania moczu albo ból, który nie słabnie w żadnej pozycji, wymagają pilnej oceny lekarza.
Czy dyskopatia L5-S1 wymaga zwolnienia lekarskiego?
Nie zawsze. Zwolnienie wystawia lekarz, także rodzinny, gdy ból uniemożliwia pracę, a jego długość zależy od objawów i rodzaju zajęcia. Przy pracy fizycznej i rwie kulszowej bywa dłuższe. Przy samym bólu krzyża lepiej pozostać aktywnym niż leżeć.
Czy dyskopatia kwalifikuje do orzeczenia o niepełnosprawności?
Sama dyskopatia nie wystarcza. Powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności ocenia, jak bardzo choroba ogranicza codzienne funkcjonowanie, na podstawie dokumentacji leczenia, a nie samego opisu rezonansu. Liczą się trwałe ograniczenia, na przykład niedowład, a nie samo rozpoznanie.
Źródła
Brinjikji W., Luetmer P.H., Comstock B. i wsp. (2015). Systematic literature review of imaging features of spinal degeneration in asymptomatic populations. American Journal of Neuroradiology, 36(4), 811-816. DOI: 10.3174/ajnr.A4173
Brinjikji W., Diehn F.E., Jarvik J.G. i wsp. (2015). MRI findings of disc degeneration are more prevalent in adults with low back pain than in asymptomatic controls: a systematic review and meta-analysis. American Journal of Neuroradiology, 36(12), 2394-2399. DOI: 10.3174/ajnr.A4498
Teraguchi M., Yoshimura N., Hashizume H. i wsp. (2014). Prevalence and distribution of intervertebral disc degeneration over the entire spine in a population-based cohort: the Wakayama Spine Study. Osteoarthritis and Cartilage, 22(1), 104-110. DOI: 10.1016/j.joca.2013.10.019
Modic M.T., Steinberg P.M., Ross J.S., Masaryk T.J., Carter J.R. (1988). Degenerative disk disease: assessment of changes in vertebral body marrow with MR imaging. Radiology, 166(1), 193-199. DOI: 10.1148/radiology.166.1.3336678
Bailly F., Maigne J.Y., Genevay S. i wsp. (2014). Inflammatory pain pattern and pain with lumbar extension associated with Modic 1 changes on MRI: a prospective case-control study of 120 patients. European Spine Journal, 23(3), 493-497. DOI: 10.1007/s00586-013-3036-6
Bråten L.C.H., Rolfsen M.P., Espeland A. i wsp. (2019). Efficacy of antibiotic treatment in patients with chronic low back pain and Modic changes (the AIM study): double blind, randomised, placebo controlled, multicentre trial. BMJ, 367, l5654. DOI: 10.1136/bmj.l5654
Chiu C.C., Chuang T.Y., Chang K.H. i wsp. (2015). The probability of spontaneous regression of lumbar herniated disc: a systematic review. Clinical Rehabilitation, 29(2), 184-195. DOI: 10.1177/0269215514540919
Hayden J.A., Ellis J., Ogilvie R., Malmivaara A., van Tulder M.W. (2021). Exercise therapy for chronic low back pain. Cochrane Database of Systematic Reviews, 9, CD009790. DOI: 10.1002/14651858.CD009790.pub2