Blokada na kręgosłup to zastrzyk sterydu z lekiem znieczulającym w okolicę podrażnionego korzenia nerwowego lub stawu kręgosłupa, zwykle pod kontrolą RTG lub tomografii. Znieczulenie działa po kilku minutach i trzyma kilka godzin. Steryd, który daje trwalszą ulgę, zaczyna działać najczęściej między 3. a 10. dniem, czasem po dwóch tygodniach.
Wychodzisz z gabinetu, noga jest trochę zdrętwiała, a ból prawie zniknął. Wieczorem albo nazajutrz wraca, czasem silniejszy niż przedtem. To nie znaczy, że blokada nie zadziałała: lek znieczulający przestał działać, zanim steryd zdążył zacząć. Poniżej znajdziesz, co dokładnie się wstrzykuje, co dzieje się wokół korzenia dzień po dniu, ilu pacjentom to pomaga i co robić, gdy nic się nie zmienia.
Na czym polega blokada kręgosłupa?
Blokada to wstrzyknięcie mieszanki dwóch leków jak najbliżej struktury, która boli. Lekarz wykonuje ją najczęściej pod kontrolą obrazowania: widzi koniec igły i kilkoma kroplami kontrastu sprawdza, czy lek rozchodzi się we właściwym miejscu. Samo wkłucie trwa kilka minut, a z przygotowaniem spędzasz w placówce zwykle około pół godziny.
Dwa leki, dwa zegary
Pierwszy lek to środek miejscowo znieczulający, na przykład lidokaina lub bupiwakaina. Usypia włókna nerwowe w ciągu kilku minut i działa kilka godzin. Drugi to kortykosteroid, czyli pochodna kortyzonu: metyloprednizolon, betametazon, triamcynolon albo deksametazon. To on działa przeciwzapalnie i ma przedłużyć ulgę. Pracuje jednak w zupełnie innym tempie.
Gdzie wstrzykuje się lek?
Zależnie od źródła bólu lekarz wybiera jedną z dróg:
- nadtwardówkową: między dwa kręgi, do przestrzeni wypełnionej tłuszczem, która otacza worek z korzeniami nerwowymi;
- okołokorzeniową, czyli przezotworową: przy otworze, którym korzeń opuszcza kręgosłup, najbardziej celowaną;
- krzyżową: przez niewielki otwór u dołu kości krzyżowej, tuż nad kością ogonową;
- do stawów międzywyrostkowych: do małych stawów z tyłu kręgów albo wokół nich.
Przy rwie kulszowej z przepukliny celem jest podrażniony korzeń, ten, którego obszar odpowiada przebiegowi bólu w nodze: L5, gdy ból schodzi na grzbiet stopy, S1, gdy idzie przez łydkę do pięty. Ból krzyża, który nie schodzi poniżej kolana i pochodzi z małych stawów, wymaga blokady stawu, jak w zwyrodnieniu stawów międzykręgowych. Czas działania sterydu jest wszędzie taki sam.
Co to jest blokada diagnostyczna?
To wstrzyknięcie samego środka znieczulającego, bez sterydu albo z jego niewielką dawką, którego celem jest odpowiedź na pytanie: czy boli właśnie ta struktura? Jeśli ból znika na kilka godzin, źródło zostało trafione. Lekarze stosują ją głównie przy bólu ze stawów międzywyrostkowych, przed decyzją o termolezji, czyli wyłączeniu nerwu ciepłem. Blokada lecznicza zawiera steryd i ma przynieść ulgę na tygodnie.
Dlaczego steryd łagodzi zapalony korzeń?
Przepuklina boli nie tylko dlatego, że uciska nerw. Jądro krążka, gdy wydostaje się na zewnątrz, niesie ze sobą enzymy zapalenia. W 1990 roku zespół Jeffreya Saala zmierzył we fragmentach przepuklin usuniętych podczas operacji aktywność fosfolipazy A2, enzymu, który uruchamia produkcję prostaglandyn. Była od 20 do 100 000 razy wyższa niż w innych znanych wtedy fosfolipazach A2. Korzeń kąpie się w środowisku zapalnym: puchnie, staje się nadwrażliwy, a ucisk, który wcześniej znosił, zamienia się w prąd aż do stopy.
Dlatego mała przepuklina potrafi bardzo boleć, a duża przejść niezauważona. Zapalenie znaczy co najmniej tyle samo co miejsce, które zajmuje krążek.
Steryd atakuje właśnie to środowisko. Przechodzi przez błonę komórki, wiąże się ze swoim receptorem i razem z nim wnika do jądra. Tam wyłącza przełączniki zapalenia, między innymi czynnik NF-κB, i włącza geny ochronne, na przykład gen aneksyny 1, która hamuje fosfolipazę A2. Mniej prostaglandyn, mniej cytokin, mniejszy obrzęk wokół korzenia.
Ta droga tłumaczy opóźnienie. Zmiana aktywności genów trwa godziny. Zmniejszenie obrzęku tkanki i wyciszenie nadwrażliwych włókien trwa dni. Rhen i Cidlowski w przeglądzie w New England Journal of Medicine opisują te efekty genomowe jako sedno przeciwzapalnego działania sterydów.
Co dzieli igłę od ulgi
Po jakim czasie działa blokada kręgosłupa?
Placówki, które wykonują zabieg, zapowiadają efekt między 48 godzinami a dwoma tygodniami. Badania kontrolowane mierzą różnicę wobec placebo po 2 tygodniach, po 3 tygodniach albo po miesiącu. Złożone razem dają taki najczęstszy kalendarz:
| Kiedy | Co działa | Co często czujesz | Co robić |
|---|---|---|---|
| 0 do 6 godzin | Lek znieczulający | Ból wyraźnie mniejszy, noga czasem ciężka lub zdrętwiała | Wrócić z osobą towarzyszącą, nie prowadzić |
| Dzień 1 i 2 | Znieczulenie już nie, steryd jeszcze nie | Powrót bólu, czasem silniejszego; zaczerwieniona twarz, uderzenia gorąca, niespokojny sen | Względny odpoczynek, dotychczasowe leki przeciwbólowe |
| Dzień 3 do 10 | Steryd hamuje zapalenie korzenia | Stopniowa poprawa, najpierw w nodze | Wrócić do chodzenia, co wieczór zapisywać ból |
| Dzień 14 | Działanie przeciwzapalne w pełni | Pierwszy prawdziwy punkt odniesienia | Porównać z bólem z dnia przed zabiegiem |
| Dzień 21 | Koniec oczekiwanego okna działania | Odpowiedź wyraźna, częściowa albo żadna | Bez zmian: umówić kontrolę |
| Miesiąc 1 do 3 | Efekt stopniowo słabnie | Ulga się utrzymuje albo ból wraca | Rehabilitacja, kontrola u lekarza |
Dlaczego ból wraca następnego dnia?
Sumują się trzy powody. Znieczulenie trwa tylko kilka godzin. Steryd jeszcze nie zaczął pracy. A sam zabieg drażni: igła i płyn wstrzyknięty w przestrzeń, w której już jest ciasno. Przegląd Cochrane z 2020 roku wymienia nasilenie bólu w trakcie lub po zastrzyku wśród najczęstszych drobnych działań niepożądanych. Ten nawrót mija zwykle w ciągu 24 do 48 godzin i nic nie mówi o końcowym efekcie.
A jeśli ulga przychodzi od razu?
Tym lepiej, ale traktuj ją ostrożnie. Pełna ulga w godzinę po zabiegu pochodzi od znieczulenia i daje przede wszystkim informację lekarzowi: igła trafiła we właściwą strukturę. Działanie sterydu oceni się później. Nie dźwigaj więc zakupów ani nie przestawiaj mebli tego samego wieczoru tylko dlatego, że noga przestała boleć.
Ilu pacjentom blokada naprawdę pomaga?
Liczby są skromniejsze niż to, co słychać w poczekalni, i bardziej zniuansowane niż opinie sceptyków. Wszystko zależy od sposobu liczenia.
Pacjenci z ulgą co najmniej o połowę miesiąc po zastrzyku
Australijskie badanie Ghahremana, Fercha i Bogduka liczyło pacjentów, u których ból zmniejszył się co najmniej o połowę po miesiącu. Ze sterydem podanym przy korzeniu było ich 54%, w grupach porównawczych od 7% do 21%. Autorzy sami podkreślają, że przewagę zastrzyku widać, gdy liczy się pacjentów z dobrą odpowiedzią, a znacznie słabiej, gdy liczy się średnie. Z czasem odsetek osób z utrzymaną ulgą malał we wszystkich grupach.
Duże przeglądy liczą właśnie średnie, a wynik jest skromny. Przegląd Cochrane z 2020 roku objął 25 badań i 2 470 uczestników. W krótkim okresie steryd zmniejszał ból nogi o około 5 punktów na 100 więcej niż placebo, co autorzy uznali za różnicę prawdopodobnie zbyt małą, by pacjent ją odczuł.
| Badanie | Pacjenci | Kiedy mierzono efekt | Wynik |
|---|---|---|---|
| Karppinen, Finlandia, 2001 | 160 osób z rwą trwającą 1 do 6 miesięcy | Po 2 tygodniach, potem po 3 i 6 miesiącach | Mniejszy ból nogi po 2 tygodniach ze sterydem; przewaga znika, a nawet się odwraca po 3 i 6 miesiącach |
| WEST, Wielka Brytania, 2005 | 228 osób z rwą trwającą 1 do 18 miesięcy | Po 3 tygodniach, potem do 52 tygodni | Niesprawność mniejsza o co najmniej 75% u 12,5% pacjentów wobec 3,7% na placebo po 3 tygodniach; od 6. tygodnia bez różnicy |
| Ghahreman, Australia, 2010 | Rwa ostra i przewlekła | Po miesiącu | 54% z ulgą co najmniej o połowę przy sterydzie podanym przy korzeniu, wobec 7 do 21% w innych grupach |
| Cochrane, 2020 | 25 badań, 2 470 uczestników | Poniżej 3 miesięcy | Średnia przewaga 4,93 punktu na 100 w bólu nogi, mała |
Czytane razem, te badania mówią jedno: blokada nie leczy przepukliny. Pomaga części pacjentów przetrwać pierwsze tygodnie, zanim zapalenie opadnie, a korzeń się zregeneruje. To już dużo, gdy od tygodni nie śpisz.
Jak sprawdzić, czy blokada zadziałała?
Pamięć bólu jest złym sędzią. Po dwóch tygodniach trudno sobie przypomnieć, czy w tygodniu zabiegu bolało na 7, czy na 8. Najpewniej jest zapisywać od dnia przed blokadą trzy rzeczy, każdego wieczoru: ból nogi w skali od 0 do 10, dystans, jaki udało ci się przejść, i liczbę przebudzeń w nocy.
Po blokadzie z powodu rwy patrz najpierw na nogę. To w nią celuje steryd, bo to korzeń jest w stanie zapalnym. Krzyż może jeszcze przez jakiś czas pozostać sztywny i nie oznacza to porażki. Zmniejszenie bólu nogi o połowę, próg przyjęty przez Ghahremana, to prawdziwa odpowiedź na leczenie.
Przespana noc, spacer wokół osiedla, mniej tabletek przeciwbólowych bez niczyjej namowy: te zmiany liczą się tak samo jak liczba w skali. Ból, który tylko zmienił miejsce, albo mrowienie zamiast pieczenia, opisz lekarzowi dokładnie takimi słowami.
Bez zmian po trzech tygodniach: co dalej?
Jeśli ból nogi nie drgnął do 21. dnia, mało prawdopodobne, że steryd zadziała jeszcze później. Umów się na kontrolę u lekarza, który zlecił zabieg. Nie w trybie pilnym, chyba że pojawią się objawy alarmowe, ale też bez czekania tygodniami.
Powtórzyć blokadę?
Drugą blokadę rozważa się głównie wtedy, gdy pierwsza dała częściową odpowiedź. Gdy nie dała nic, powtórka zwykle niewiele wnosi. W badaniu WEST trzy zastrzyki co trzy tygodnie nie dały więcej niż jeden. Lekarz może też zmienić cel: ból, który nie ustępuje, może pochodzić z innego korzenia, ze stawu albo z mięśnia.
Przerwa między zastrzykami ma też powód hormonalny. W amerykańskim badaniu 400 pacjentów po pięćdziesiątce 20,3% osób, które dostały steryd, miało trzy tygodnie później poranny kortyzol obniżony o ponad połowę, wobec 6,7% po samym leku znieczulającym. Wstrzyknięty lek nie zostaje więc w miejscu: część przechodzi do krwi i na kilka tygodni usypia nadnercza.
Czekać, ćwiczyć czy operować?
Najpierw dobra wiadomość: większość rw kulszowych z przepukliny z czasem słabnie, a sama przepuklina często się częściowo wchłania, o czym piszemy w artykule o dyskopatii lędźwiowej. To sprzątanie wykonują komórki zapalne, makrofagi, więc można się było obawiać, że steryd je spowolni. Badanie Autio z powtarzanym rezonansem po 2 i 12 miesiącach nie wykazało żadnego niekorzystnego wpływu blokady na wchłanianie przepukliny.
W tym czasie podstawą pozostają fizjoterapia, chodzenie i kontrola bólu. Operację rozważa się, gdy ból pozostaje nie do zniesienia mimo wszystko, a pilnie przy utracie siły. Opadająca stopa, noga, która się ugina, zaburzenia oddawania moczu: te objawy nie czekają na koniec trzytygodniowego okna, tylko wymagają SOR-u.
Skutki uboczne blokady sterydowej
Zaczerwienienie twarzy i uderzenia gorąca tego samego wieczoru, gorszy sen, przesunięta miesiączka, ból głowy: to częste efekty, które mijają w kilka dni. Jeśli chorujesz na cukrzycę, uważnie mierz glikemię przez 48 godzin, bo steryd ją podnosi. Przed zabiegiem powiedz lekarzowi o lekach przeciwzakrzepowych: w przeglądzie Cochrane jedynym opisanym poważnym powikłaniem był krwiak u pacjenta, który je przyjmował.
Zabiegu zwykle się nie wykonuje w ciąży, przy zakażeniu w miejscu wkłucia, przy zaburzeniach krzepnięcia ani przy źle wyrównanej cukrzycy. O tych sytuacjach lekarz zapyta przed kwalifikacją.
Kiedy dzwonić od razu
Gorączka, ból głowy, który narasta w pionie i słabnie w leżeniu, nowe osłabienie nogi, drętwienie krocza albo zaburzenia oddawania moczu wymagają telefonu do placówki lub pod numer 112. Te powikłania są rzadkie, ale nie czekają do następnej wizyty.
Po blokadzie: samochód, odpoczynek i koszty
W dniu zabiegu niech ktoś cię odwiezie. Znieczulenie może na kilka godzin osłabić lub zdrętwić nogę i większość placówek prosi, by nie prowadzić. Przez następne 24 do 48 godzin wystarczy względny odpoczynek: wstajesz, chodzisz po domu, unikasz wysiłku i dźwigania. Jeśli ból wraca w tym czasie, pomagają pozycje odciążające opisane w poradniku rwa kulszowa: ćwiczenia.
Ile kosztuje blokada i czy jest na NFZ?
W ramach NFZ blokady wykonuje się między innymi w poradniach leczenia bólu oraz w poradniach i oddziałach ortopedii i neurochirurgii, na skierowanie i często z kolejką. Prywatnie cenniki zaczynają się od kilkuset złotych i sięgają ponad dwóch tysięcy, zależnie od rodzaju blokady, liczby poziomów i tego, czy zabieg wykonuje się pod kontrolą USG, RTG czy tomografii.
Przez tygodnie, w których korzeń się uspokaja, liczy się też styl życia: codzienny spacer, ruch zamiast leżenia, sen. Część czytelników pyta, czy można dodać suplement. Nie zastępuje on blokady ani rehabilitacji. Jeśli chcesz długofalowo zadbać o tło zapalne, nasza formuła na rwę kulszową i dolny odcinek pleców łączy kurkuminę Longvida, boswellię, imbir, kwercetynę i kwas alfa-liponowy. Nie jest zalecana przy cukrzycy, w ciąży, przy chorobach pęcherzyka żółciowego i lekach przeciwzakrzepowych: najpierw porozmawiaj z lekarzem.
Najczęściej zadawane pytania
Po jakim czasie działa blokada kręgosłupa?
W dwóch etapach. Lek znieczulający działa po kilku minutach i przez kilka godzin. Steryd, który daje trwalszą ulgę, zaczyna działać najczęściej między 3. a 10. dniem, czasem po 48 godzinach, czasem dopiero po dwóch tygodniach. Brak jakiejkolwiek zmiany po trzech tygodniach to powód, by wrócić do lekarza.
Jak długo utrzymuje się efekt blokady?
Gdy blokada zadziała, ulga trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy. W badaniach kontrolowanych przewaga nad placebo jest wyraźna po 2 do 4 tygodniach, a potem słabnie: w badaniu WEST znikała od 6. tygodnia. Blokada pomaga przetrwać najgorszy okres, gdy korzeń się goi.
Jakie są skutki uboczne blokady sterydowej?
Najczęstsze są łagodne i przemijające: silniejszy ból przez dzień lub dwa, zaczerwienienie twarzy, uderzenia gorąca, bezsenność, przesunięta miesiączka i wzrost cukru u diabetyków. Gorączka, zaczerwienienie w miejscu wkłucia, ból głowy narastający w pionie albo nowe osłabienie nogi wymagają pilnego kontaktu z lekarzem.
Co to jest blokada diagnostyczna?
To podanie samego środka znieczulającego w okolicę podejrzanej struktury, na przykład stawu międzywyrostkowego, żeby sprawdzić, czy to ona jest źródłem bólu. Jeśli ból na kilka godzin znika, źródło zostało trafione. Wynik pomaga zdecydować o dalszym leczeniu, na przykład o termolezji.
Ile kosztuje blokada rwy kulszowej?
W ramach NFZ blokada jest bezpłatna, ale wymaga skierowania i często oczekiwania. Prywatnie cenniki zaczynają się od kilkuset złotych i sięgają ponad dwóch tysięcy, zależnie od rodzaju blokady, liczby poziomów i tego, czy zabieg wykonuje się pod kontrolą USG, RTG czy tomografii.
Źródła
Saal J.S., Franson R.C., Dobrow R. i wsp. (1990). High levels of inflammatory phospholipase A2 activity in lumbar disc herniations. Spine, 15(7), 674-678. DOI: 10.1097/00007632-199007000-00011
Rhen T., Cidlowski J.A. (2005). Antiinflammatory action of glucocorticoids: new mechanisms for old drugs. New England Journal of Medicine, 353(16), 1711-1723. DOI: 10.1056/NEJMra050541
Ghahreman A., Ferch R., Bogduk N. (2010). The efficacy of transforaminal injection of steroids for the treatment of lumbar radicular pain. Pain Medicine, 11(8), 1149-1168. DOI: 10.1111/j.1526-4637.2010.00908.x
Karppinen J., Malmivaara A., Kurunlahti M. i wsp. (2001). Periradicular infiltration for sciatica: a randomized controlled trial. Spine, 26(9), 1059-1067. DOI: 10.1097/00007632-200105010-00015
Arden N.K., Price C., Reading I. i wsp. (2005). A multicentre randomized controlled trial of epidural corticosteroid injections for sciatica: the WEST study. Rheumatology, 44(11), 1399-1406. DOI: 10.1093/rheumatology/kei028
Oliveira C.B., Maher C.G., Ferreira M.L. i wsp. (2020). Epidural corticosteroid injections for lumbosacral radicular pain. Cochrane Database of Systematic Reviews, 4, CD013577. DOI: 10.1002/14651858.CD013577
Autio R.A., Karppinen J., Kurunlahti M. i wsp. (2004). Effect of periradicular methylprednisolone on spontaneous resorption of intervertebral disc herniations. Spine, 29(15), 1601-1607. DOI: 10.1097/01.brs.0000132511.46818.67
Friedly J.L., Comstock B.A., Heagerty P.J. i wsp. (2018). Systemic effects of epidural steroid injections for spinal stenosis. Pain, 159(5), 876-883. DOI: 10.1097/j.pain.0000000000001158