Astaksantyna w dawkach dopuszczonych w Unii Europejskiej, do 8 mg dziennie u dorosłych, nie wykazała w badaniach poważnych skutków ubocznych: przegląd 87 badań na ludziach nie znalazł problemów z bezpieczeństwem formy naturalnej. Najczęstszy efekt to czerwonawy stolec. Ostrożność dotyczy dzieci i nastolatków, ciąży, niektórych leków i jakości preparatu.
W sieci przeczytasz, że astaksantyna barwi stolec i skórę, obniża ciśnienie, rozregulowuje hormony, wchodzi w interakcje z lekami na cukrzycę i na krzepliwość. Część tych zdań jest prawdziwa. Inne opierają się na badaniu na szczurach albo na mieszance ziół. Zanim połkniesz pierwszą kapsułkę, sprawdź, co zmierzono, u kogo i w jakiej dawce. To ta sama metoda co przy skutkach ubocznych kwercetyny: oddzielić udokumentowane ryzyko od plotki.
Skąd pochodzi astaksantyna i ile jej już jesz?
Astaksantyna to czerwony barwnik z rodziny karotenoidów, jak beta-karoten, ale w przeciwieństwie do niego nie zamienia się w witaminę A. W dużych ilościach wytwarza ją słodkowodna mikroalga Haematococcus pluvialis, kiedy jest w stresie: brakuje jej azotu, ma za dużo światła albo ciepła. Krewetki i kryl żywią się tymi algami, a łososie krewetkami. To astaksantyna nadaje łososiowi kolor.
Zawartość w rybach, zebrana w przeglądzie Ambatiego (Marine Drugs, 2014), mocno się różni. Dziki łosoś nerka z Pacyfiku ma 26 do 38 mg astaksantyny na kilogram mięsa, łosoś atlantycki z hodowli 6 do 8 mg. Porcja 150 g łososia hodowlanego dostarcza więc około 1 mg.
Kapsułka zawiera najczęściej 4 do 8 mg, czasem 12. Przechodzisz więc od około miligrama z talerza do skoncentrowanej dawki, przyjmowanej codziennie przez wiele tygodni. To ta zmiana skali uzasadnia pytanie o bezpieczeństwo.
ASTAKSANTYNA: GDZIE LEŻĄ DAWKI
Co pokazują badania bezpieczeństwa astaksantyny?
Najpełniejszy przegląd opublikowali w 2019 roku Brendler i Williamson w Phytotherapy Research. Dawki zalecane lub dopuszczone w różnych krajach wahają się od 2 do 24 mg dziennie. Autorzy przeanalizowali 87 badań na ludziach: żadne nie wykazało problemu z bezpieczeństwem naturalnej astaksantyny, a w 35 z nich podawano 12 mg dziennie lub więcej.
Konkretny przykład daje badanie Spillera i Dewell z 2003 roku. 35 zdrowych dorosłych w wieku 35 do 69 lat przyjmowało przez 8 tygodni 6 mg astaksantyny dziennie albo placebo. Ciśnienie, pełna biochemia krwi, morfologia: grupy różniły się tylko trzema parametrami, wapniem, białkiem całkowitym i eozynofilami, czyli jednym z typów białych krwinek. Autorzy ocenili te różnice jako zbyt małe, by miały znaczenie kliniczne. Stąd bierze się zdanie „może wpływać na poziom wapnia”, które pojawia się w niektórych opisach.
Stanowisko EFSA i prawo w Polsce
W 2020 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności ponownie ocenił astaksantynę w suplementach. Opiera się na dopuszczalnym dziennym spożyciu 0,2 mg na kilogram masy ciała, czyli 14 mg dla dorosłego ważącego 70 kg. Wniosek: 8 mg dziennie z suplementu, dodane do tego, co dostarczają ryby i skorupiaki, jest bezpieczne dla dorosłych. Ten limit 8 mg stosuje prawo unijne do suplementów z oleożywicą z Haematococcus, obowiązujące także w Polsce.
U młodszych rachunek wygląda inaczej, bo ta sama dawka przypada na znacznie mniejszą masę ciała:
| Wiek | Dieta + 8 mg z suplementu | Co to oznacza |
|---|---|---|
| Dorośli | Poniżej dopuszczalnego dziennego spożycia | Narażenie uznane za bezpieczne |
| 14 do 17 lat | Osiąga dopuszczalne dzienne spożycie | Brak marginesu: decyzja z lekarzem |
| 10 do 13 lat | Przekracza dopuszczalne spożycie o 28% | Suplement odradzany |
| Niemowlęta od 4 do 6 miesięcy | Do 524% dopuszczalnego spożycia | Nigdy suplementu |
Ta logika trafia też na etykiety. Dla oleju z widłonoga Calanus finmarchicus, innego źródła estrów astaksantyny, rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/966 nakazuje ostrzeżenie, by nie łączyć go tego samego dnia z innymi suplementami zawierającymi estry astaksantyny. Przy wyższej zawartości nie jest on przeznaczony dla dzieci poniżej 14 lat. Pamiętaj też, że suplementy trafiają w Polsce do obrotu po powiadomieniu Głównego Inspektoratu Sanitarnego, bez wcześniejszego dopuszczenia, przez które przechodzą leki.
Sama norma też się zmieniała. W 2014 roku dopuszczalne spożycie wynosiło 0,034 mg na kilogram, na podstawie badania na szczurach z astaksantyną syntetyczną. Brendler i Williamson kwestionują ten wybór: cząsteczka syntetyczna nie jest chemicznie identyczna z naturalną i jej wyniki nie powinny służyć do oceny tej drugiej.
Skutki uboczne astaksantyny po kolei
Czerwony stolec: barwnik, który wychodzi
O tym efekcie mówi się najwięcej, a jest najmniej groźny. Astaksantyna to silny barwnik: część, która się nie wchłonie, przechodzi przez jelito i barwi stolec na ciemnoczerwono. U szczurów Katsumata obserwował to przy wszystkich badanych dawkach ekstraktu, od 250 do 1000 mg na kilogram dziennie przez 13 tygodni, bez żadnych innych nieprawidłowości: ani w badaniach krwi, ani w ocenie narządów.
DLACZEGO STOLEC MOŻE SIĘ ZABARWIĆ
Zabarwienie skóry
Karotenoidy częściowo odkładają się w skórze, a pomarańczowy odcień jest dobrze znany przy dużych dawkach beta-karotenu. W przypadku astaksantyny w dawkach suplementowych takie zabarwienie nie znalazło się wśród problemów opisanych w przeglądzie Brendlera. Jeśli twoja skóra żółknie, a zwłaszcza białka oczu, nie podejrzewaj najpierw barwnika: żółtaczkę widać najpierw w oczach i wymaga ona badań.
Dolegliwości żołądkowe i alergia
Dyskomfort w żołądku, wzdęcia, luźniejsze stolce: takie skargi pojawiają się głównie wtedy, gdy kapsułka jest przyjmowana na czczo. Rozwiązanie jest proste, przyjmuj ją w trakcie posiłku z odrobiną tłuszczu, co przy okazji poprawia wchłanianie.
Przy alergii na skorupiaki sprawdź pochodzenie. Astaksantyna z alg Haematococcus nie pochodzi od skorupiaków, ale ta z kryla, z pancerzyków krewetek albo z oleju z Calanus już tak. Prawna nazwa tego ostatniego składnika na etykiecie brzmi zresztą „olej z Calanus finmarchicus (skorupiak)”.
Interakcje: ciśnienie, hormony, leki
Tu leżą prawdziwe środki ostrożności. Opierają się na słabszych danych niż badania bezpieczeństwa, co nie znaczy, że można je zlekceważyć.
Ciśnienie tętnicze
Hussein pokazał w 2005 roku, że astaksantyna obniża ciśnienie u szczurów genetycznie nadciśnieniowych, przy 50 mg na kilogram przez 5 tygodni, ale nie u szczurów z prawidłowym ciśnieniem. U zdrowych ludzi badanie Spillera nie wykazało żadnej zmiany przy 6 mg dziennie. Jeśli przyjmujesz leki na nadciśnienie, sumowanie się obu działań pozostaje teoretyczne, ale warto kontrolować ciśnienie przez pierwsze tygodnie.
Hormony i prostata
W laboratorium astaksantyna hamuje 5-alfa-reduktazę, enzym, który zamienia testosteron w dihydrotestosteron (DHT) i który blokuje finasteryd. Najczęściej cytowane badanie na ludziach, Angwafora z 2008 roku, objęło 42 mężczyzn w wieku 37 do 70 lat przez 14 dni: testosteron rósł, a DHT spadał. Ale patentowany preparat łączył astaksantynę z palmą sabałową, a badanie było otwarte, bez grupy placebo. Jeśli leczysz prostatę albo przyjmujesz terapię hormonalną, zapytaj lekarza.
Leki usuwane przez wątrobę
Kistler wykazał w 2001 roku, że w hodowanych komórkach ludzkiej wątroby astaksantyna pobudza dwa enzymy, które usuwają wiele leków: CYP3A4 i CYP2B6. Ten sam zespół znalazł produkty jej rozkładu we krwi dwóch ochotników, 24 godziny po przyjęciu 100 mg. Nikt nie zmierzył, czy w dawkach suplementowych zmienia to stężenie jakiegokolwiek leku. Oto, lek po leku, co opisano i co robić:
| Leczenie | Co opisano | Siła dowodów | Co robić |
|---|---|---|---|
| Leki na nadciśnienie | Spadek ciśnienia u szczurów z nadciśnieniem | Zwierzęta; brak efektu przy 6 mg u zdrowych dorosłych | Kontrolować ciśnienie na początku suplementacji |
| Finasteryd, dutasteryd, leczenie hormonalne | Wpływ na 5-alfa-reduktazę, mierzony z mieszanką z palmą sabałową | Krótkie badanie bez placebo | Konsultacja z urologiem lub endokrynologiem |
| Leki usuwane przez CYP3A4 (immunosupresyjne, część przeciwnowotworowych) | Pobudzenie CYP3A4 i CYP2B6 w komórkach ludzkiej wątroby | Laboratorium; znaczenie kliniczne nieznane | Nie zaczynać bez porady lekarza |
| Leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkowe | Interakcja powtarzana wszędzie, bez opublikowanego badania klinicznego, o ile nam wiadomo | Ostrożność | Powiedzieć lekarzowi lub farmaceucie |
| Leki przeciwcukrzycowe | Wymieniane w poradnikach, bez badania interakcji u ludzi, które byśmy znaleźli | Nieznana | Częściej mierzyć glikemię na początku |
| Lewotyroksyna | Brak opublikowanych danych | Nieznana | Przyjmować w odstępie, uprzedzić lekarza |
Ciąża, dzieci, nastolatki: kto powinien zrezygnować?
Nie znaleźliśmy żadnego badania bezpieczeństwa suplementów z astaksantyną u kobiet w ciąży lub karmiących piersią. Przy braku danych suplementacja jest odradzana: to przeciwwskazanie z ostrożności, a nie skutek zaobserwowanego działania. Łosoś i krewetki zostają na talerzu.
U dzieci i nastolatków wystarczą liczby EFSA: przy 8 mg dziennie dziecko w wieku 10 do 13 lat przekracza dopuszczalne spożycie o 28%. Suplement dla dorosłych nie ma więc czego szukać w codziennej rutynie ucznia, nawet takiego, który dużo trenuje.
Naturalna czy syntetyczna: która astaksantyna jest najlepsza?
Astaksantyna w sprzedaży ma trzy źródła: mikroalgę Haematococcus pluvialis, niektóre drożdże i syntezę chemiczną. Różnica nie sprowadza się do etykiety. Alga wytwarza jedną postać cząsteczki, oznaczaną 3S,3’S, najczęściej połączoną z kwasami tłuszczowymi. Wersja syntetyczna to mieszanina trzech postaci. W suplementach dla ludzi głównym źródłem pozostaje alga.
Prawie wszystkie badania bezpieczeństwa na ludziach dotyczą formy naturalnej. Brendler i Williamson podkreślają, że formę syntetyczną zbadano u ludzi bardzo słabo. Przy wyborze suplementu wystarczą trzy sprawdzenia:
- pochodzenie z Haematococcus pluvialis napisane wprost;
- dawka podana w mg astaksantyny, a nie w mg oleożywicy: przepisy UE przewidują 40 do 80 mg oleożywicy na najwyżej 8 mg astaksantyny;
- dzienna porcja nieprzekraczająca 8 mg.
„Najsilniejszy przeciwutleniacz na świecie”?
To hasło wraca prawie na każdej stronie, czasem z porównaniem „6000 razy silniejsza niż witamina C”. Takie porównania pochodzą z testów chemicznych w probówce, które mierzą zdolność cząsteczki do neutralizowania jednego typu wolnych rodników. Nie mówią nic o tym, co dzieje się w twoich komórkach, ani o tym, ile cząsteczki tam dociera.
Skoncentrowany przeciwutleniacz nie zawsze jest korzyścią. U starszych mężczyzn inny przeciwutleniacz, resweratrol, osłabił korzystne efekty treningu dla serca i naczyń, co opisujemy w artykule o tym, na co naprawdę pomaga resweratrol. Żeby obniżyć stres oksydacyjny na co dzień, sposób odżywiania, sen i ruch idą przed kapsułką.
Co astaksantyna naprawdę daje i w jakiej dawce?
Bilans korzyści i ryzyka trzeba postawić uczciwie. Park podawał przez 8 tygodni 0, 2 albo 8 mg astaksantyny dziennie młodym kobietom, po 14 w każdej grupie (Nutrition & Metabolism, 2010). W grupie 2 mg spadło CRP, a marker uszkodzeń DNA zmniejszył się już po 4 tygodniach suplementacji. W grupie 8 mg wzrosły natomiast dwie cytokiny, interleukina 6 i interferon gamma. Autorzy widzą w tym pobudzenie odporności, ale interleukina 6 to także sygnał zapalny. Więcej nie znaczy więc lepiej.
Pozostałe kierunki, skóra, oczy, regeneracja po wysiłku, opierają się na krótkich i małych badaniach. W przypadku oczu astaksantyna nie jest zresztą najlepiej zbadanym karotenoidem: luteina na oczy, która gromadzi się w siatkówce, ma za sobą duże badania kliniczne.
Jeśli twoim celem jest wsparcie przy przewlekłym stanie zapalnym, astaksantyna to tylko jedna z opcji i nie ma jej w składzie INFLA HARMONY. Ta formuła przeciwzapalna z jawnymi dawkami łączy 400 mg kurkuminy Longvida, standaryzowaną boswellię, 300 mg kwercetyny, imbir i kwas alfa-liponowy, a jej przeciwwskazania są napisane czarno na białym: ciąża i karmienie piersią, leki przeciwkrzepliwe, choroby dróg żółciowych. Takiej przejrzystości warto wymagać od każdego suplementu, także z astaksantyną.
Objawy, przy których przerywasz suplementację
Większość dolegliwości jest łagodna. Przerwij i od razu skonsultuj się z lekarzem, jeśli pojawi się czarny stolec lub krew w stolcu, zażółcenie skóry albo oczu, wysypka, osłabienie lub zawroty głowy przy leczeniu nadciśnienia. Zabierz na wizytę opakowanie suplementu: skład i dawka z etykiety ułatwią ocenę.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie są przeciwwskazania do stosowania astaksantyny?
Ciąża i karmienie piersią, z braku danych, a także wiek dziecięcy: przy 8 mg dziennie dziecko w wieku 10 do 13 lat przekracza o 28% dopuszczalne dzienne spożycie według EFSA. Leki na nadciśnienie, terapia hormonalna lub leki usuwane przez wątrobę wymagają porady lekarza. Przy alergii na skorupiaki sprawdź, czy astaksantyna nie pochodzi z kryla.
Jak długo można przyjmować astaksantynę?
Badania bezpieczeństwa i skuteczności trwają najczęściej od 8 do 12 tygodni, przy dawkach od 2 do 12 mg dziennie. Dłuższe obserwacje istnieją, ale jest ich mniej. Najostrożniej jest przyjmować ją przez 8 do 12 tygodni, w trakcie posiłku z tłuszczem, a potem zrobić przerwę i ocenić, czy przyniosła jakąkolwiek zmianę.
O jakiej porze dnia brać astaksantynę?
Pora dnia ma mniejsze znaczenie niż posiłek. Astaksantyna rozpuszcza się w tłuszczach, więc wchłania się lepiej, gdy połkniesz ją w trakcie jedzenia zawierającego trochę tłuszczu, na przykład obiadu z rybą, jajkami albo oliwą. Na czczo częściej podrażnia żołądek. Przyjmowanie o stałej porze ułatwia po prostu pamiętanie o dawce.
Czy astaksantyna jest dobra dla tarczycy?
Nie znaleźliśmy badań klinicznych, które pokazywałyby korzyść albo szkodę astaksantyny dla tarczycy u ludzi. Jeśli przyjmujesz lewotyroksynę, łykaj suplement w odstępie kilku godzin i uprzedź lekarza. Przy chorobie Hashimoto decyzję o każdym nowym suplemencie warto omówić z endokrynologiem, który zna twoje wyniki TSH.
Źródła
Brendler T., Williamson E.M. (2019). Astaxanthin: how much is too much? A safety review. Phytotherapy Research, 33(12), 3090-3111. DOI: 10.1002/ptr.6514
Spiller G.A., Dewell A. (2003). Safety of an astaxanthin-rich Haematococcus pluvialis algal extract: a randomized clinical trial. Journal of Medicinal Food, 6(1), 51-56. DOI: 10.1089/109662003765184741
Katsumata T., Ishibashi T., Kyle D. (2014). A sub-chronic toxicity evaluation of a natural astaxanthin-rich carotenoid extract of Paracoccus carotinifaciens in rats. Toxicology Reports, 1, 582-588. DOI: 10.1016/j.toxrep.2014.08.008
Ambati R.R., Phang S.M., Ravi S., Aswathanarayana R.G. (2014). Astaxanthin: sources, extraction, stability, biological activities and its commercial applications, a review. Marine Drugs, 12(1), 128-152. DOI: 10.3390/md12010128
Hussein G., Nakamura M., Zhao Q. et al. (2005). Antihypertensive and neuroprotective effects of astaxanthin in experimental animals. Biological and Pharmaceutical Bulletin, 28(1), 47-52. DOI: 10.1248/bpb.28.47
Angwafor F., Anderson M.L. (2008). An open label, dose response study to determine the effect of a dietary supplement on dihydrotestosterone, testosterone and estradiol levels in healthy males. Journal of the International Society of Sports Nutrition, 5, 12. DOI: 10.1186/1550-2783-5-12
Kistler A., Liechti H., Pichard L. et al. (2001). Metabolism and CYP-inducer properties of astaxanthin in man and primary human hepatocytes. Archives of Toxicology, 75(11-12), 665-675. DOI: 10.1007/s00204-001-0287-5
Park J.S., Chyun J.H., Kim Y.K., Line L.L., Chew B.P. (2010). Astaxanthin decreased oxidative stress and inflammation and enhanced immune response in humans. Nutrition & Metabolism, 7, 18. DOI: 10.1186/1743-7075-7-18