Astaksantyna i jej skutki uboczne: co pokazują badania bezpieczeństwa

Active ton protocole
Kobieta po pięćdziesiątce patrzy z wahaniem na czerwoną kapsułkę na dłoni, żołądek widoczny w prześwietleniu z pomarańczową poświatą

Astaksantyna w dawkach dopuszczonych w Unii Europejskiej, do 8 mg dziennie u dorosłych, nie wykazała w badaniach poważnych skutków ubocznych: przegląd 87 badań na ludziach nie znalazł problemów z bezpieczeństwem formy naturalnej. Najczęstszy efekt to czerwonawy stolec. Ostrożność dotyczy dzieci i nastolatków, ciąży, niektórych leków i jakości preparatu.

W sieci przeczytasz, że astaksantyna barwi stolec i skórę, obniża ciśnienie, rozregulowuje hormony, wchodzi w interakcje z lekami na cukrzycę i na krzepliwość. Część tych zdań jest prawdziwa. Inne opierają się na badaniu na szczurach albo na mieszance ziół. Zanim połkniesz pierwszą kapsułkę, sprawdź, co zmierzono, u kogo i w jakiej dawce. To ta sama metoda co przy skutkach ubocznych kwercetyny: oddzielić udokumentowane ryzyko od plotki.

Skąd pochodzi astaksantyna i ile jej już jesz?

Astaksantyna to czerwony barwnik z rodziny karotenoidów, jak beta-karoten, ale w przeciwieństwie do niego nie zamienia się w witaminę A. W dużych ilościach wytwarza ją słodkowodna mikroalga Haematococcus pluvialis, kiedy jest w stresie: brakuje jej azotu, ma za dużo światła albo ciepła. Krewetki i kryl żywią się tymi algami, a łososie krewetkami. To astaksantyna nadaje łososiowi kolor.

Zawartość w rybach, zebrana w przeglądzie Ambatiego (Marine Drugs, 2014), mocno się różni. Dziki łosoś nerka z Pacyfiku ma 26 do 38 mg astaksantyny na kilogram mięsa, łosoś atlantycki z hodowli 6 do 8 mg. Porcja 150 g łososia hodowlanego dostarcza więc około 1 mg.

Jaskrawoczerwony filet dzikiego łososia obok jaśniejszego fileta łososia hodowlanego i kilku krewetek, na czarnym tle
Łosoś hodowlany nie je dzikich krewetek, więc astaksantynę dostaje w paszy, w mniejszej ilości. Stąd jego mięso jest bledsze od mięsa dzikiego łososia nerki.

Kapsułka zawiera najczęściej 4 do 8 mg, czasem 12. Przechodzisz więc od około miligrama z talerza do skoncentrowanej dawki, przyjmowanej codziennie przez wiele tygodni. To ta zmiana skali uzasadnia pytanie o bezpieczeństwo.

ASTAKSANTYNA: GDZIE LEŻĄ DAWKI

TALERZBADANIA DUŻYCH DAWEK
Porcja łososia hodowlanego: około 1 mg
Limit UE dla suplementów: 8 mg
35 badań z dawką 12 mg i większą
Najwyższa dawka dopuszczona w jednym z krajów: 24 mg
Punkty rozmieszczone dla czytelności, oś nie jest proporcjonalna. Limit 8 mg dotyczy dorosłych i nie przenosi się na dzieci.

Co pokazują badania bezpieczeństwa astaksantyny?

Najpełniejszy przegląd opublikowali w 2019 roku Brendler i Williamson w Phytotherapy Research. Dawki zalecane lub dopuszczone w różnych krajach wahają się od 2 do 24 mg dziennie. Autorzy przeanalizowali 87 badań na ludziach: żadne nie wykazało problemu z bezpieczeństwem naturalnej astaksantyny, a w 35 z nich podawano 12 mg dziennie lub więcej.

Konkretny przykład daje badanie Spillera i Dewell z 2003 roku. 35 zdrowych dorosłych w wieku 35 do 69 lat przyjmowało przez 8 tygodni 6 mg astaksantyny dziennie albo placebo. Ciśnienie, pełna biochemia krwi, morfologia: grupy różniły się tylko trzema parametrami, wapniem, białkiem całkowitym i eozynofilami, czyli jednym z typów białych krwinek. Autorzy ocenili te różnice jako zbyt małe, by miały znaczenie kliniczne. Stąd bierze się zdanie „może wpływać na poziom wapnia”, które pojawia się w niektórych opisach.

Stanowisko EFSA i prawo w Polsce

W 2020 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności ponownie ocenił astaksantynę w suplementach. Opiera się na dopuszczalnym dziennym spożyciu 0,2 mg na kilogram masy ciała, czyli 14 mg dla dorosłego ważącego 70 kg. Wniosek: 8 mg dziennie z suplementu, dodane do tego, co dostarczają ryby i skorupiaki, jest bezpieczne dla dorosłych. Ten limit 8 mg stosuje prawo unijne do suplementów z oleożywicą z Haematococcus, obowiązujące także w Polsce.

U młodszych rachunek wygląda inaczej, bo ta sama dawka przypada na znacznie mniejszą masę ciała:

WiekDieta + 8 mg z suplementuCo to oznacza
DorośliPoniżej dopuszczalnego dziennego spożyciaNarażenie uznane za bezpieczne
14 do 17 latOsiąga dopuszczalne dzienne spożycieBrak marginesu: decyzja z lekarzem
10 do 13 latPrzekracza dopuszczalne spożycie o 28%Suplement odradzany
Niemowlęta od 4 do 6 miesięcyDo 524% dopuszczalnego spożyciaNigdy suplementu

Ta logika trafia też na etykiety. Dla oleju z widłonoga Calanus finmarchicus, innego źródła estrów astaksantyny, rozporządzenie wykonawcze Komisji (UE) 2022/966 nakazuje ostrzeżenie, by nie łączyć go tego samego dnia z innymi suplementami zawierającymi estry astaksantyny. Przy wyższej zawartości nie jest on przeznaczony dla dzieci poniżej 14 lat. Pamiętaj też, że suplementy trafiają w Polsce do obrotu po powiadomieniu Głównego Inspektoratu Sanitarnego, bez wcześniejszego dopuszczenia, przez które przechodzą leki.

Sama norma też się zmieniała. W 2014 roku dopuszczalne spożycie wynosiło 0,034 mg na kilogram, na podstawie badania na szczurach z astaksantyną syntetyczną. Brendler i Williamson kwestionują ten wybór: cząsteczka syntetyczna nie jest chemicznie identyczna z naturalną i jej wyniki nie powinny służyć do oceny tej drugiej.

Skutki uboczne astaksantyny po kolei

Czerwony stolec: barwnik, który wychodzi

O tym efekcie mówi się najwięcej, a jest najmniej groźny. Astaksantyna to silny barwnik: część, która się nie wchłonie, przechodzi przez jelito i barwi stolec na ciemnoczerwono. U szczurów Katsumata obserwował to przy wszystkich badanych dawkach ekstraktu, od 250 do 1000 mg na kilogram dziennie przez 13 tygodni, bez żadnych innych nieprawidłowości: ani w badaniach krwi, ani w ocenie narządów.

DLACZEGO STOLEC MOŻE SIĘ ZABARWIĆ

Czerwony barwnik rozpuszczalny w tłuszczach, połknięty w kapsułce
›
Wchłania się tylko częściowo, lepiej z posiłkiem zawierającym tłuszcz
›
Niewchłonięta część przechodzi przez jelito i barwi stolec, bez krwawienia
Smolisty, czarny stolec albo jasnoczerwona krew nie biorą się z barwnika: wymagają szybkiej wizyty u lekarza.

Zabarwienie skóry

Karotenoidy częściowo odkładają się w skórze, a pomarańczowy odcień jest dobrze znany przy dużych dawkach beta-karotenu. W przypadku astaksantyny w dawkach suplementowych takie zabarwienie nie znalazło się wśród problemów opisanych w przeglądzie Brendlera. Jeśli twoja skóra żółknie, a zwłaszcza białka oczu, nie podejrzewaj najpierw barwnika: żółtaczkę widać najpierw w oczach i wymaga ona badań.

Dolegliwości żołądkowe i alergia

Dyskomfort w żołądku, wzdęcia, luźniejsze stolce: takie skargi pojawiają się głównie wtedy, gdy kapsułka jest przyjmowana na czczo. Rozwiązanie jest proste, przyjmuj ją w trakcie posiłku z odrobiną tłuszczu, co przy okazji poprawia wchłanianie.

Przy alergii na skorupiaki sprawdź pochodzenie. Astaksantyna z alg Haematococcus nie pochodzi od skorupiaków, ale ta z kryla, z pancerzyków krewetek albo z oleju z Calanus już tak. Prawna nazwa tego ostatniego składnika na etykiecie brzmi zresztą „olej z Calanus finmarchicus (skorupiak)”.

Interakcje: ciśnienie, hormony, leki

Tu leżą prawdziwe środki ostrożności. Opierają się na słabszych danych niż badania bezpieczeństwa, co nie znaczy, że można je zlekceważyć.

Ciśnienie tętnicze

Hussein pokazał w 2005 roku, że astaksantyna obniża ciśnienie u szczurów genetycznie nadciśnieniowych, przy 50 mg na kilogram przez 5 tygodni, ale nie u szczurów z prawidłowym ciśnieniem. U zdrowych ludzi badanie Spillera nie wykazało żadnej zmiany przy 6 mg dziennie. Jeśli przyjmujesz leki na nadciśnienie, sumowanie się obu działań pozostaje teoretyczne, ale warto kontrolować ciśnienie przez pierwsze tygodnie.

Mężczyzna po pięćdziesiątce mierzy ciśnienie mankietem na lewym ramieniu, tętnica ramienna widoczna w prześwietleniu pod mankietem
Ciśnieniomierz naramienny, trzy pomiary rano i trzy wieczorem przez 3 dni: tak najlepiej ocenić w domu, czy ciśnienie się zmieniło.

Hormony i prostata

W laboratorium astaksantyna hamuje 5-alfa-reduktazę, enzym, który zamienia testosteron w dihydrotestosteron (DHT) i który blokuje finasteryd. Najczęściej cytowane badanie na ludziach, Angwafora z 2008 roku, objęło 42 mężczyzn w wieku 37 do 70 lat przez 14 dni: testosteron rósł, a DHT spadał. Ale patentowany preparat łączył astaksantynę z palmą sabałową, a badanie było otwarte, bez grupy placebo. Jeśli leczysz prostatę albo przyjmujesz terapię hormonalną, zapytaj lekarza.

Leki usuwane przez wątrobę

Kistler wykazał w 2001 roku, że w hodowanych komórkach ludzkiej wątroby astaksantyna pobudza dwa enzymy, które usuwają wiele leków: CYP3A4 i CYP2B6. Ten sam zespół znalazł produkty jej rozkładu we krwi dwóch ochotników, 24 godziny po przyjęciu 100 mg. Nikt nie zmierzył, czy w dawkach suplementowych zmienia to stężenie jakiegokolwiek leku. Oto, lek po leku, co opisano i co robić:

LeczenieCo opisanoSiła dowodówCo robić
Leki na nadciśnienieSpadek ciśnienia u szczurów z nadciśnieniemZwierzęta; brak efektu przy 6 mg u zdrowych dorosłychKontrolować ciśnienie na początku suplementacji
Finasteryd, dutasteryd, leczenie hormonalneWpływ na 5-alfa-reduktazę, mierzony z mieszanką z palmą sabałowąKrótkie badanie bez placeboKonsultacja z urologiem lub endokrynologiem
Leki usuwane przez CYP3A4 (immunosupresyjne, część przeciwnowotworowych)Pobudzenie CYP3A4 i CYP2B6 w komórkach ludzkiej wątrobyLaboratorium; znaczenie kliniczne nieznaneNie zaczynać bez porady lekarza
Leki przeciwkrzepliwe i przeciwpłytkoweInterakcja powtarzana wszędzie, bez opublikowanego badania klinicznego, o ile nam wiadomoOstrożnośćPowiedzieć lekarzowi lub farmaceucie
Leki przeciwcukrzycoweWymieniane w poradnikach, bez badania interakcji u ludzi, które byśmy znaleźliNieznanaCzęściej mierzyć glikemię na początku
LewotyroksynaBrak opublikowanych danychNieznanaPrzyjmować w odstępie, uprzedzić lekarza

Ciąża, dzieci, nastolatki: kto powinien zrezygnować?

Nie znaleźliśmy żadnego badania bezpieczeństwa suplementów z astaksantyną u kobiet w ciąży lub karmiących piersią. Przy braku danych suplementacja jest odradzana: to przeciwwskazanie z ostrożności, a nie skutek zaobserwowanego działania. Łosoś i krewetki zostają na talerzu.

U dzieci i nastolatków wystarczą liczby EFSA: przy 8 mg dziennie dziecko w wieku 10 do 13 lat przekracza dopuszczalne spożycie o 28%. Suplement dla dorosłych nie ma więc czego szukać w codziennej rutynie ucznia, nawet takiego, który dużo trenuje.

Naturalna czy syntetyczna: która astaksantyna jest najlepsza?

Astaksantyna w sprzedaży ma trzy źródła: mikroalgę Haematococcus pluvialis, niektóre drożdże i syntezę chemiczną. Różnica nie sprowadza się do etykiety. Alga wytwarza jedną postać cząsteczki, oznaczaną 3S,3’S, najczęściej połączoną z kwasami tłuszczowymi. Wersja syntetyczna to mieszanina trzech postaci. W suplementach dla ludzi głównym źródłem pozostaje alga.

Okrągłe komórki mikroalgi Haematococcus pluvialis pod mikroskopem, część zielonych, część jaskrawoczerwonych
Mikroalga jest zielona, dopóki ma dobre warunki. Pozbawiona azotu albo wystawiona na silne światło otacza się otoczką i czerwienieje, gromadząc astaksantynę.

Prawie wszystkie badania bezpieczeństwa na ludziach dotyczą formy naturalnej. Brendler i Williamson podkreślają, że formę syntetyczną zbadano u ludzi bardzo słabo. Przy wyborze suplementu wystarczą trzy sprawdzenia:

  • pochodzenie z Haematococcus pluvialis napisane wprost;
  • dawka podana w mg astaksantyny, a nie w mg oleożywicy: przepisy UE przewidują 40 do 80 mg oleożywicy na najwyżej 8 mg astaksantyny;
  • dzienna porcja nieprzekraczająca 8 mg.

„Najsilniejszy przeciwutleniacz na świecie”?

To hasło wraca prawie na każdej stronie, czasem z porównaniem „6000 razy silniejsza niż witamina C”. Takie porównania pochodzą z testów chemicznych w probówce, które mierzą zdolność cząsteczki do neutralizowania jednego typu wolnych rodników. Nie mówią nic o tym, co dzieje się w twoich komórkach, ani o tym, ile cząsteczki tam dociera.

Medyczny rendering złotych cząsteczek astaksantyny osadzonych w błonie komórkowej, naprzeciw pomarańczowoczerwonych wolnych rodników
● Astaksantyna. ● Wolne rodniki. ● Błona komórkowa. Długa, rozpuszczalna w tłuszczach cząsteczka układa się w poprzek tej ściany.

Skoncentrowany przeciwutleniacz nie zawsze jest korzyścią. U starszych mężczyzn inny przeciwutleniacz, resweratrol, osłabił korzystne efekty treningu dla serca i naczyń, co opisujemy w artykule o tym, na co naprawdę pomaga resweratrol. Żeby obniżyć stres oksydacyjny na co dzień, sposób odżywiania, sen i ruch idą przed kapsułką.

Co astaksantyna naprawdę daje i w jakiej dawce?

Bilans korzyści i ryzyka trzeba postawić uczciwie. Park podawał przez 8 tygodni 0, 2 albo 8 mg astaksantyny dziennie młodym kobietom, po 14 w każdej grupie (Nutrition & Metabolism, 2010). W grupie 2 mg spadło CRP, a marker uszkodzeń DNA zmniejszył się już po 4 tygodniach suplementacji. W grupie 8 mg wzrosły natomiast dwie cytokiny, interleukina 6 i interferon gamma. Autorzy widzą w tym pobudzenie odporności, ale interleukina 6 to także sygnał zapalny. Więcej nie znaczy więc lepiej.

Pozostałe kierunki, skóra, oczy, regeneracja po wysiłku, opierają się na krótkich i małych badaniach. W przypadku oczu astaksantyna nie jest zresztą najlepiej zbadanym karotenoidem: luteina na oczy, która gromadzi się w siatkówce, ma za sobą duże badania kliniczne.

Jeśli twoim celem jest wsparcie przy przewlekłym stanie zapalnym, astaksantyna to tylko jedna z opcji i nie ma jej w składzie INFLA HARMONY. Ta formuła przeciwzapalna z jawnymi dawkami łączy 400 mg kurkuminy Longvida, standaryzowaną boswellię, 300 mg kwercetyny, imbir i kwas alfa-liponowy, a jej przeciwwskazania są napisane czarno na białym: ciąża i karmienie piersią, leki przeciwkrzepliwe, choroby dróg żółciowych. Takiej przejrzystości warto wymagać od każdego suplementu, także z astaksantyną.

Objawy, przy których przerywasz suplementację

Większość dolegliwości jest łagodna. Przerwij i od razu skonsultuj się z lekarzem, jeśli pojawi się czarny stolec lub krew w stolcu, zażółcenie skóry albo oczu, wysypka, osłabienie lub zawroty głowy przy leczeniu nadciśnienia. Zabierz na wizytę opakowanie suplementu: skład i dawka z etykiety ułatwią ocenę.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie są przeciwwskazania do stosowania astaksantyny?

Ciąża i karmienie piersią, z braku danych, a także wiek dziecięcy: przy 8 mg dziennie dziecko w wieku 10 do 13 lat przekracza o 28% dopuszczalne dzienne spożycie według EFSA. Leki na nadciśnienie, terapia hormonalna lub leki usuwane przez wątrobę wymagają porady lekarza. Przy alergii na skorupiaki sprawdź, czy astaksantyna nie pochodzi z kryla.

Jak długo można przyjmować astaksantynę?

Badania bezpieczeństwa i skuteczności trwają najczęściej od 8 do 12 tygodni, przy dawkach od 2 do 12 mg dziennie. Dłuższe obserwacje istnieją, ale jest ich mniej. Najostrożniej jest przyjmować ją przez 8 do 12 tygodni, w trakcie posiłku z tłuszczem, a potem zrobić przerwę i ocenić, czy przyniosła jakąkolwiek zmianę.

O jakiej porze dnia brać astaksantynę?

Pora dnia ma mniejsze znaczenie niż posiłek. Astaksantyna rozpuszcza się w tłuszczach, więc wchłania się lepiej, gdy połkniesz ją w trakcie jedzenia zawierającego trochę tłuszczu, na przykład obiadu z rybą, jajkami albo oliwą. Na czczo częściej podrażnia żołądek. Przyjmowanie o stałej porze ułatwia po prostu pamiętanie o dawce.

Czy astaksantyna jest dobra dla tarczycy?

Nie znaleźliśmy badań klinicznych, które pokazywałyby korzyść albo szkodę astaksantyny dla tarczycy u ludzi. Jeśli przyjmujesz lewotyroksynę, łykaj suplement w odstępie kilku godzin i uprzedź lekarza. Przy chorobie Hashimoto decyzję o każdym nowym suplemencie warto omówić z endokrynologiem, który zna twoje wyniki TSH.


Źródła

Brendler T., Williamson E.M. (2019). Astaxanthin: how much is too much? A safety review. Phytotherapy Research, 33(12), 3090-3111. DOI: 10.1002/ptr.6514

Spiller G.A., Dewell A. (2003). Safety of an astaxanthin-rich Haematococcus pluvialis algal extract: a randomized clinical trial. Journal of Medicinal Food, 6(1), 51-56. DOI: 10.1089/109662003765184741

Katsumata T., Ishibashi T., Kyle D. (2014). A sub-chronic toxicity evaluation of a natural astaxanthin-rich carotenoid extract of Paracoccus carotinifaciens in rats. Toxicology Reports, 1, 582-588. DOI: 10.1016/j.toxrep.2014.08.008

Ambati R.R., Phang S.M., Ravi S., Aswathanarayana R.G. (2014). Astaxanthin: sources, extraction, stability, biological activities and its commercial applications, a review. Marine Drugs, 12(1), 128-152. DOI: 10.3390/md12010128

Hussein G., Nakamura M., Zhao Q. et al. (2005). Antihypertensive and neuroprotective effects of astaxanthin in experimental animals. Biological and Pharmaceutical Bulletin, 28(1), 47-52. DOI: 10.1248/bpb.28.47

Angwafor F., Anderson M.L. (2008). An open label, dose response study to determine the effect of a dietary supplement on dihydrotestosterone, testosterone and estradiol levels in healthy males. Journal of the International Society of Sports Nutrition, 5, 12. DOI: 10.1186/1550-2783-5-12

Kistler A., Liechti H., Pichard L. et al. (2001). Metabolism and CYP-inducer properties of astaxanthin in man and primary human hepatocytes. Archives of Toxicology, 75(11-12), 665-675. DOI: 10.1007/s00204-001-0287-5

Park J.S., Chyun J.H., Kim Y.K., Line L.L., Chew B.P. (2010). Astaxanthin decreased oxidative stress and inflammation and enhanced immune response in humans. Nutrition & Metabolism, 7, 18. DOI: 10.1186/1743-7075-7-18

0