Zmiany zwyrodnieniowe w stawach międzykręgowych: co oznacza ten opis i kiedy naprawdę boli

Active ton protocole
Mężczyzna po sześćdziesiątce widziany od tyłu, z dłońmi na krzyżu, kręgi lędźwiowe i ich małe stawy z tyłu widoczne w prześwietleniu z pomarańczową poświatą

Zmiany zwyrodnieniowe w stawach międzykręgowych to zużycie małych, parzystych stawów z tyłu kręgosłupa, nazywanych też stawami międzywyrostkowymi. W tomografii i rezonansie widać je u większości osób po pięćdziesiątce, często bez żadnego bólu. Kiedy bolą, dają głęboki ból krzyża lub karku, gorszy przy staniu i odchylaniu się do tyłu, rzadko schodzący poniżej kolana.

Jeśli to zdanie widnieje w opisie twojego badania, nie wyciągaj z niego pochopnych wniosków. Ten sam zapis pasuje do kręgosłupa, który boli, i do takiego, który nie boli wcale. Cała rzecz w tym, żeby sprawdzić, czy twój ból naprawdę pochodzi z tych stawów.

Co to jest staw międzykręgowy?

Każdy kręg opiera się na sąsiednim w trzech punktach. Z przodu leży krążek międzykręgowy. Z tyłu są dwa małe stawy, prawy i lewy: stawy międzywyrostkowe, w opisach badań nazywane też stawami międzykręgowymi, stawami wyrostków stawowych albo fasetkowymi. Prowadzą ruch kręgosłupa i nie pozwalają kręgom przesunąć się ani obrócić za daleko.

To prawdziwe stawy, zbudowane jak kolano w miniaturze: chrząstka, torebka stawowa i błona maziowa, która wytwarza płyn smarujący. Mogą się więc zużywać, zapalać, obrastać wyroślami kostnymi, a czasem wytworzyć małą torbiel. Każdy z nich unerwiają dwie cienkie gałązki nerwowe, tak zwane gałęzie przyśrodkowe. Ten szczegół anatomiczny decyduje o całej diagnostyce i o części leczenia.

Plansza anatomiczna kręgów lędźwiowych widzianych skośnie od tyłu, prawe i lewe stawy międzywyrostkowe najniższego poziomu podświetlone na pomarańczowo
W odcinku lędźwiowym powierzchnie stawów międzywyrostkowych ustawione są prawie pionowo, jak prowadnice: hamują skręt dolnej części pleców i przyjmują więcej obciążenia, gdy wyginasz się w łuk.

Ich zużycie często idzie w parze ze zużyciem krążka. Gdy krążek się obniża, kręgi zbliżają się do siebie, a obciążenie przesuwa się do tyłu, na stawy, które nie były do niego stworzone. Przegląd Cohena i Raji z 2007 roku wymienia wśród czynników sprzyjających wiek, zwyrodnienie krążka i kręgozmyk, czyli ześlizg jednego kręgu względem drugiego.

W odcinku szyjnym opis bywa bardziej złożony. Obok stawów międzywyrostkowych pojawiają się tam stawy Luschki, czyli unkowertebralne, położone po bokach krążków od C3 do C7. To inne stawy, a ich przerost częściej zwęża otwory, przez które wychodzą korzenie nerwowe do ręki.

Co oznacza ten zapis w opisie rezonansu lub tomografii?

To pierwsza rzecz, którą warto wiedzieć, jeśli czytasz „zmiany zwyrodnieniowe stawów międzykręgowych L4-L5, L5-S1” albo „obustronny przerost stawów międzywyrostkowych”. W badaniu przeprowadzonym w amerykańskiej kohorcie Framingham tomografia wykazała takie zmiany u 59,6% mężczyzn i 66,7% kobiet. Ich częstość rosła z wiekiem: 44,7% między 40. a 49. rokiem życia, 74,2% między 50. a 59., aż 89,2% między 60. a 69. Najczęściej dotyczyły poziomu L4-L5.

Co ważniejsze, osoby z tymi zmianami w tomografii nie miały częściej bólu krzyża niż pozostałe. Obraz pokazuje zużycie, ale nie mówi, skąd bierze się ból. Kilka określeń z opisu brzmi groźniej, niż wynika z ich treści:

  • zmiany zwyrodnieniowo-wytwórcze: zużycie chrząstki plus wyrośla kostne, czyli osteofity, którymi organizm poszerza brzegi stawu;
  • przerost stawów międzywyrostkowych: stawy powiększone przez te wyrośla i pogrubiałą torebkę;
  • sklerotyzacja podchrzęstna: zagęszczenie kości pod zużytą chrząstką;
  • zmiany przeciążeniowe: zwykle mniej zaawansowany obraz, który radiolog wiąże z obciążeniem stawów, na przykład przy pogłębionej lordozie;
  • płyn w stawach albo torbiel maziówkowa: ślad podrażnienia stawu; torbiel ma znaczenie wtedy, gdy uciska korzeń nerwowy.

Wśród osób, które naprawdę cierpią na przewlekły ból krzyża, udział stawów międzywyrostkowych różni się w zależności od badania. Cohen i Raja szacują go maksymalnie na 15%. W ośrodku specjalistycznym, który potwierdzał każde źródło bólu wstrzyknięciami testowymi, DePalma doliczył się 31%, a udział ten rósł z wiekiem.

SKĄD BIERZE SIĘ PRZEWLEKŁY BÓL KRZYŻA? ŹRÓDŁA POTWIERDZONE WSTRZYKNIĘCIEM TESTOWYM

Krążek międzykręgowy (pęknięcie wewnętrzne) 42%
Stawy międzywyrostkowe 31%
Staw krzyżowo-biodrowy 18%
DePalma i wsp., Pain Medicine, 2011: 170 przypadków w uniwersyteckim ośrodku leczenia kręgosłupa. Osoby, u których ból pochodził z krążka, były wyraźnie młodsze od tych z bólem ze stawów międzywyrostkowych.

Ogólny obraz zwyrodnienia całego kręgosłupa, z krążkami, osteofitami trzonów i spondyloartrozą, opisujemy w artykule o zwyrodnieniu kręgosłupa. Tutaj zostajemy przy małych stawach z tyłu.

Jaki ból dają zwyrodniałe stawy międzywyrostkowe?

Ból ze stawów międzywyrostkowych odcinka lędźwiowego jest głęboki, tępy i trudny do wskazania palcem. Siedzi po jednej lub po obu stronach krzyża i chętnie rozlewa się na pośladek, biodro, pachwinę albo tył uda. Rano i po dłuższym siedzeniu plecy są sztywne, a po kilku minutach ruchu się rozchodzą.

Klasyczne opisy podkreślają ból przy odchylaniu się do tyłu, skręcaniu tułowia albo przy długim staniu w miejscu, na przykład w kolejce czy przy zmywaniu. Często tak bywa. Ale ten objaw, ból przy wyproście, najczęściej cytowany ze wszystkich, nie przetrwał próby badań: sam w sobie nie pozwala rozpoznać bólu ze stawów międzywyrostkowych.

Kobieta po pięćdziesiątce stoi z uniesionymi rękami przy wysokiej szafce, dolna część pleców wygięta w łuk, stawy z tyłu kręgów lędźwiowych widoczne w prześwietleniu z pomarańczową poświatą
Wygięcie w łuk zbliża do siebie powierzchnie stawów i je dociska. Dlatego czynności na stojąco z rękami w górze, jak odstawianie miski na wysoką półkę, często budzą ból.

W odcinku szyjnym zwyrodnienie tych stawów daje ból karku, czasem sztywność, która ogranicza obracanie głowy. Fukui zmapował ból wywołany u 61 pacjentów: stawy górnej części szyi, między C2 a C3, rzutują go na tył głowy, a stawy dolnej części na okolicę nad łopatką i między łopatkami. Jeśli bólowi karku towarzyszy mrowienie rąk albo dłonie stają się niezgrabne, to już nie jest zwykłe zużycie małych stawów: takie objawy zwyrodnienia kręgosłupa szyjnego czyta się inaczej.

Dlaczego ten ból rzadko schodzi poniżej kolana?

Staw międzywyrostkowy nie jest nerwem. Gdy boli, sygnał biegnie gałęziami przyśrodkowymi i trafia do rdzenia razem z sygnałami z mięśni, więzadeł i skóry tej okolicy. Mózg rozlewa ból na cały ten obszar. To ból rzutowany: szeroki, rozmyty, bez wyraźnego przebiegu.

W serii Marksa, obejmującej 385 prowokacji u 138 pacjentów, ból wywołany drażnieniem tych stawów promieniował na pośladek i okolicę krętarza z poziomów L4 i L5, a na pachwinę z poziomów od L2 do L5, bez związku z obszarem konkretnego korzenia. W praktyce przyjmuje się, że rzadko schodzi poniżej kolana i nie daje ani mrowienia, ani osłabienia siły.

Uciśnięty korzeń nerwowy działa odwrotnie. Jego ból to wąskie, elektryzujące pasmo, które schodzi do łydki i stopy, z mrowieniem w określonych palcach. Tak wygląda przebieg nerwu kulszowego przy rwie kulszowej. Najważniejsze różnice zbiera tabela.

KryteriumBól ze stawów międzywyrostkowychBól korzeniowy (rwa kulszowa)
CharakterGłęboki, tępy, rozlanyWąskie pasmo, rażenie prądem, pieczenie
ZasięgKrzyż, pośladek, biodro, pachwina, udoPoniżej kolana, aż do stopy
Mrowienie, drętwienieBrakCzęste, w określonych palcach
Siła i odruchyPrawidłoweCzasem osłabione
Co nasilaStanie w miejscu, wygięcie do tyłu, skręt tułowiaKaszel, kichanie, siedzenie, skłon do przodu
Co przynosi ulgęLeżenie, lekki skłon do przoduRóżnie, często powolny chód lub leżenie
Dwie sylwetki widziane od tyłu: po lewej rozlany ból krzyża, pośladka i górnej części uda, po prawej wąska linia bólu schodząca aż do stopy
Po lewej typowy obszar bólu ze stawów międzywyrostkowych: szeroki i kończący się nad kolanem. Po prawej przebieg rwy kulszowej, wąski i sięgający stopy.

Jest wyjątek, o którym trzeba wiedzieć. Duży osteofit albo torbiel maziówkowa wyrastająca ze stawu może uciskać korzeń, który przechodzi tuż obok. Ból staje się wtedy prawdziwą rwą kulszową i leczy się korzeń, nie staw.

Jak lekarz potwierdza, że boli właśnie staw?

Żadne badanie fizykalne nie pozwala stwierdzić, że ból pochodzi ze stawów międzywyrostkowych. Przegląd Cohena i Raji w czasopiśmie Anesthesiology mówi to wprost: ani wywiad, ani testy kliniczne nie wystarczają do rozpoznania. Badanie obrazowe też nie, skoro zmiany widać u większości osób, które nic nie boli.

Francuski zespół Revela szukał bardziej wiarygodnego profilu. Wybrał 7 cech, a obecność co najmniej 5 z nich, zawsze z wyraźną ulgą w pozycji leżącej, wyróżniała 92% pacjentów, którym pomogło znieczulenie stawu. Sami autorzy zastrzegają, że ten profil służy do kwalifikacji pacjentów, a nie do ostatecznego rozpoznania.

Testem odniesienia pozostaje więc blokada diagnostyczna. Pod kontrolą fluoroskopii lekarz wstrzykuje niewielką dawkę środka znieczulającego do stawu albo w okolicę gałęzi przyśrodkowych, a ty przez kilka godzin zapisujesz nasilenie bólu. Wyniki fałszywie dodatnie zdarzają się często. Dlatego przed każdym trwalszym zabiegiem wykonuje się drugą, potwierdzającą blokadę.

W Polsce pierwszym krokiem jest zwykle lekarz rodzinny. Przy bólu, który utrzymuje się mimo ruchu, kieruje do ortopedy, neurochirurga albo neurologa. Blokady i termolezję wykonują poradnie leczenia bólu, do których w ramach NFZ potrzebne jest skierowanie, a także gabinety prywatne.

DROGA DO ROZPOZNANIA BÓLU ZE STAWÓW MIĘDZYWYROSTKOWYCH

01

Badanie i objawy alarmowe

Lekarz wyklucza ucisk korzenia, złamanie, zakażenie albo chorobę zapalną.

02

Celowane badanie obrazowe

RTG, tomografia lub rezonans, głównie po to, by wykluczyć inną przyczynę: widoczne zwyrodnienie samo niczego nie dowodzi.

03

Pierwsza blokada diagnostyczna

Wstrzyknięcie testowe pod kontrolą fluoroskopii i zapis bólu w kolejnych godzinach.

04

Blokada potwierdzająca

Drugi test, często z innym środkiem, ogranicza wyniki fałszywie dodatnie.

05

Rozmowa o termolezji

Tylko gdy obie blokady wyraźnie pomogły, i po rzetelnym programie ćwiczeń.

Ta ścieżka dotyczy bólu trwającego od miesięcy, który nie ustępuje mimo dobrze prowadzonych ćwiczeń. Przy kilkutygodniowym zaostrzeniu nie ma uzasadnienia.

Leczenie: od ćwiczeń do termolezji

Podstawą leczenia pozostaje ruch. Na fizjoterapię w ramach NFZ potrzebne jest skierowanie od lekarza ubezpieczenia zdrowotnego, na przykład rodzinnego, a jej trzonem powinny być ćwiczenia, nie same zabiegi. Przy stawach międzywyrostkowych liczą się dwie grupy ćwiczeń. Wzmacnianie głębokich mięśni tułowia i pośladków, które odciąża stawy. I ruchy w łagodnym zgięciu, które je rozsuwają.

Mężczyzna po sześćdziesiątce leży na macie i przyciąga dłońmi oba kolana do klatki piersiowej, dolna część pleców w prześwietleniu z gasnącą pomarańczową poświatą
Przyciągnięcie kolan do klatki piersiowej rozsuwa tylną część kręgów lędźwiowych i zmniejsza nacisk na stawy międzywyrostkowe. To ruch, który najczęściej przynosi ulgę w zaostrzeniu.

W praktyce: połóż się na plecach, przyciągnij oba kolana do klatki piersiowej i wytrzymaj 20 do 30 sekund, 3 do 5 razy, rano i wieczorem. Dodaj 2 do 3 sesji ćwiczeń wzmacniających w tygodniu. W ciągu dnia zmieniaj pozycję, unikaj długiego wyginania się w łuk z rękami w górze, a jeśli musisz długo stać, oprzyj jedną stopę na niskim podnóżku.

Niesteroidowe leki przeciwzapalne pomagają w zaostrzeniu, w ograniczonej dawce i przez krótki czas. Iniekcje kortykosteroidu do stawu dają w badaniach rozbieżne wyniki. Termolezja, czyli denerwacja prądem o częstotliwości radiowej, podgrzewa gałęzie przyśrodkowe i wyłącza je na kilka miesięcy. Jej skuteczność bardzo zależy od tego, jak starannie wybrano pacjentów.

263 dni

tyle wynosiła mediana ulgi po termolezji stawów szyjnych, wobec 8 dni po zabiegu pozorowanym. Badano 24 pacjentów po urazie typu smagnięcia biczem, u których ból ze stawów potwierdziła podwójna blokada.

Lord i wsp., New England Journal of Medicine, 1996

U tak starannie wybranych pacjentów z bólem szyi efekt był wyraźny: po 27 tygodniach bólu nie miało 7 z 12 osób, wobec 1 z 12 po zabiegu pozorowanym. W odcinku lędźwiowym wygląda to inaczej. Holenderskie badania MINT porównały u 251 pacjentów z dodatnią blokadą sam program ćwiczeń i ten sam program z termolezją. Po 3 miesiącach różnica wyniosła 0,18 punktu na skali od 0 do 10, bez znaczenia klinicznego.

Termolezja lędźwiowa nie jest więc obowiązkowym etapem i nigdy nie zastępuje ćwiczeń. Brytyjskie zalecenia NICE dopuszczają ją dopiero po dodatniej blokadzie gałęzi przyśrodkowych i po nieudanym leczeniu zachowawczym. Jeśli zaproponowano ci taki zabieg bez blokady testowej, zapytaj, dlaczego.

Czym grozi nieleczone zwyrodnienie stawów międzykręgowych?

Samo zwyrodnienie stawów międzywyrostkowych nie prowadzi do niepełnosprawności. Większość osób z tym rozpoznaniem dalej pracuje, czasem z drobnymi zmianami: naprzemienne siedzenie i stanie, mniej powtarzanego dźwigania i pracy z rękami nad głową, krótsze okresy stania w miejscu. Ryzyko leży gdzie indziej. Przerośnięte stawy razem z obniżonym krążkiem mogą po latach zwężać kanał kręgowy albo sprzyjać kręgozmykowi zwyrodnieniowemu, co daje ból nóg przy chodzeniu, ustępujący po pochyleniu się do przodu.

Badacze nie widzą już w chorobie zwyrodnieniowej wyłącznie mechanicznego zużycia. Przewlekły stan zapalny niskiego stopnia w błonie maziowej uczestniczy w niszczeniu stawu, a ta sama logika dotyczy małych stawów kręgosłupa. Spośród ekstraktów roślinnych badanych w chorobie zwyrodnieniowej najlepiej udokumentowane są kurkumina i boswellia, głównie przy kolanie. O ile nam wiadomo, żadnego nie badano konkretnie w zwyrodnieniu stawów międzywyrostkowych.

Jeśli chcesz wspierać ćwiczenia od tej strony, nasze kapsułki na ból pleców ze standaryzowanymi ekstraktami łączą kurkuminę Longvida, boswellię, imbir, kwercetynę i kwas alfa-liponowy, 4 kapsułki dziennie. To suplement diety: nie naprawi stawu i nie zastąpi ruchu ani porady lekarskiej. Nie jest zalecany w ciąży i podczas karmienia piersią, przy chorobach dróg żółciowych lub cukrzycy oraz przy lekach przeciwkrzepliwych, przeciwnowotworowych lub immunosupresyjnych.

Kiedy iść do lekarza szybko

Zgłoś się w ciągu kilku dni, jeśli ból budzi cię co noc i nie mija po zmianie pozycji, jeśli towarzyszy mu gorączka, chudnięcie bez przyczyny albo przebyty nowotwór, lub jeśli noga traci siłę. Drętwienie krocza albo kłopoty z oddawaniem moczu to wskazanie do pilnej pomocy: telefon pod 112 albo SOR. A ból krzyża, który budzi nad ranem, z poranną sztywnością trwającą ponad 30 minut, przypomina raczej zapalny ból kręgosłupa, typowy dla zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa, niż ból ze stawów międzywyrostkowych.

Najczęściej zadawane pytania

Co to są zmiany zwyrodnieniowo-wytwórcze?

To określenie z opisu RTG, tomografii lub rezonansu: zużycie chrząstki stawowej połączone z wyroślami kostnymi, czyli osteofitami, które organizm dobudowuje na brzegach kręgów i stawów. Po pięćdziesiątce widać je u większości osób. Same nie przesądzają o bólu. Znaczenie mają wtedy, gdy zgadzają się z objawami albo uciskają korzeń nerwowy.

Jaki ból dają zmiany zwyrodnieniowe w stawach międzykręgowych?

Głęboki, tępy ból krzyża lub karku, po jednej albo po obu stronach, który może rozlewać się na pośladek, biodro, pachwinę lub tył uda, zwykle bez schodzenia poniżej kolana. Nasila się przy staniu w miejscu i wyginaniu do tyłu, słabnie w pozycji leżącej. Nie daje mrowienia ani osłabienia nogi.

Czym grozi nieleczone zwyrodnienie stawów międzykręgowych?

Zwykle niczym groźnym: większość osób żyje i pracuje z tymi zmianami, często bez bólu. Po latach przerośnięte stawy mogą jednak zwężać kanał kręgowy albo sprzyjać kręgozmykowi, co daje ból nóg przy chodzeniu. Osłabienie nogi, drętwienie krocza lub kłopoty z oddawaniem moczu wymagają pilnej konsultacji.

Jak leczyć zmiany przeciążeniowe w stawach międzykręgowych?

Przede wszystkim ruchem: ćwiczenia wzmacniające mięśnie tułowia i pośladków, ruchy w łagodnym zgięciu, jak przyciąganie kolan do klatki piersiowej, i częsta zmiana pozycji w ciągu dnia. Leki przeciwzapalne pomagają krótko w zaostrzeniu. Blokadę i termolezję rozważa się dopiero przy bólu trwającym miesiącami, po dwóch dodatnich blokadach testowych.


Źródła

Kalichman L., Li L., Kim D.H. et al. (2008). Facet joint osteoarthritis and low back pain in the community-based population. Spine, 33(23), 2560-2565. DOI: 10.1097/BRS.0b013e318184ef95

DePalma M.J., Ketchum J.M., Saullo T. (2011). What is the source of chronic low back pain and does age play a role? Pain Medicine, 12(2), 224-233. DOI: 10.1111/j.1526-4637.2010.01045.x

Cohen S.P., Raja S.N. (2007). Pathogenesis, diagnosis, and treatment of lumbar zygapophysial (facet) joint pain. Anesthesiology, 106(3), 591-614. DOI: 10.1097/00000542-200703000-00024

Revel M., Poiraudeau S., Auleley G.R. et al. (1998). Capacity of the clinical picture to characterize low back pain relieved by facet joint anesthesia. Proposed criteria to identify patients with painful facet joints. Spine, 23(18), 1972-1976. DOI: 10.1097/00007632-199809150-00011

Marks R. (1989). Distribution of pain provoked from lumbar facet joints and related structures during diagnostic spinal infiltration. Pain, 39(1), 37-40. DOI: 10.1016/0304-3959(89)90173-5

Fukui S., Ohseto K., Shiotani M. et al. (1996). Referred pain distribution of the cervical zygapophyseal joints and cervical dorsal rami. Pain, 68(1), 79-83. DOI: 10.1016/S0304-3959(96)03173-9

Lord S.M., Barnsley L., Wallis B.J., McDonald G.J., Bogduk N. (1996). Percutaneous radio-frequency neurotomy for chronic cervical zygapophyseal-joint pain. New England Journal of Medicine, 335(23), 1721-1726. DOI: 10.1056/NEJM199612053352302

Juch J.N.S., Maas E.T., Ostelo R.W.J.G. et al. (2017). Effect of radiofrequency denervation on pain intensity among patients with chronic low back pain: the Mint randomized clinical trials. JAMA, 318(1), 68-81. DOI: 10.1001/jama.2017.7918

0