Zwyrodnienie kręgosłupa: objawy, przyczyny i co realnie pomaga

Active ton protocole
Zwyrodnienie kręgosłupa: kobieta siedzi na brzegu łóżka, dłoń na dole pleców, druga na brzuchu, widoczne kręgi lędźwiowe

Zwyrodnienie kręgosłupa to stopniowa przebudowa krążków międzykręgowych, stawów międzywyrostkowych i kręgów. Nie da się jej cofnąć, ale w większości przypadków da się zatrzymać ból i utrzymać sprawność. Sam opis zmian na zdjęciu nie mówi jeszcze nic o rokowaniu: zwyrodnienie krążka stwierdza się u 37% zupełnie bezobjawowych dwudziestolatków.

To ostatnie zdanie jest w praktyce najważniejsze. Wiele osób trafia do lekarza z wynikiem badania obrazowego, który brzmi groźnie, i zaczyna ograniczać ruch ze strachu przed pogłębieniem zmian. Tymczasem to właśnie ograniczenie ruchu jest jednym z najsilniejszych czynników przejścia bólu w postać przewlekłą. Zanim więc zaczniesz cokolwiek sobie odmawiać, sprawdź, co z tego opisu naprawdę wynika.

Czym jest zwyrodnienie kręgosłupa

Kręgosłup składa się z kręgów przedzielonych krążkami międzykręgowymi i połączonych z tyłu parzystymi stawami międzywyrostkowymi. Krążek pełni funkcję amortyzatora i w około 80% składa się z wody. Z wiekiem i pod wpływem obciążeń traci ją stopniowo, staje się niższy i sztywniejszy, przez co gorzej rozprasza siły.

Plansza odcinka lędźwiowego z boku, od L3 do kości krzyżowej: cieńszy krążek L4-L5, zużyte stawy i osteofity
Krążek traci wodę i wysokość, obciążenie przechodzi na stawy międzywyrostkowe, a na brzegach kręgów powstają osteofity.

Kiedy krążek przestaje amortyzować, obciążenie przenosi się na stawy międzywyrostkowe i na brzegi trzonów. Chrząstka w tych stawach ściera się, a organizm dokłada tkankę kostną na brzegach, tworząc osteofity. Zwężają się szpary stawowe, a czasem także otwory międzykręgowe, przez które wychodzą korzenie nerwowe. To cały mechanizm w jednym zdaniu, i wyjaśnia, dlaczego objawy bywają tak różne u różnych osób.

OD PRZECIĄŻENIA DO OBJAWU

Krążek traci wodę i wysokość
›
Obciążenie przenosi się na stawy międzywyrostkowe
›
Chrząstka ściera się, powstają osteofity
›
Zwężają się szpary stawowe i otwory międzykręgowe
›
Sztywność, ból, czasem ucisk na korzeń nerwowy
Łańcuch trwa latami. Przerwać go można na każdym etapie, ale nie cofnąć.

Objawy zwyrodnienia kręgosłupa

Najczęstszym objawem jest ból pleców nasilający się przy ruchu i po długim trwaniu w jednej pozycji, ustępujący częściowo po rozruszaniu się. Drugim jest sztywność, najbardziej odczuwalna rano i po dłuższym siedzeniu, trwająca zwykle kilkanaście minut. Sztywność poranna dłuższa niż pół godziny, ustępująca po ruchu i nasilająca się w spoczynku, przemawia natomiast za bólem zapalnym, a więc za zesztywniającym zapaleniem stawów kręgosłupa, nie za zwyrodnieniem. Trzecim jest ograniczenie ruchomości: trudność ze schylaniem się, skręcaniem tułowia albo obracaniem głowy.

Osobną grupą są objawy neurologiczne, wynikające z ucisku na korzeń nerwowy albo na rdzeń. Należą do nich promieniowanie bólu do ręki przy zmianach w odcinku szyjnym i do nogi przy zmianach lędźwiowych, drętwienie, mrowienie i osłabienie siły mięśniowej. Ból schodzący poniżej kolana biegnie zwykle wzdłuż nerwu kulszowego, a jego przebieg mówi, który korzeń jest podrażniony. Te objawy zmieniają postępowanie, bo wymagają oceny lekarskiej, a nie tylko ćwiczeń.

Objawy, przy których nie czeka się

Zaburzenia oddawania moczu lub stolca, znieczulenie okolicy krocza, postępujące osłabienie nogi lub ręki, zaburzenia chodu i równowagi, a także ból z gorączką lub chudnięciem bez przyczyny wymagają pilnej konsultacji, a dwa pierwsze objawy wizyty na oddziale ratunkowym tego samego dnia.

Szyjny, piersiowy, lędźwiowy: trzy różne obrazy

Odcinek szyjny jest ruchomy i dźwiga głowę, więc zmiany pojawiają się tu wcześnie. Typowy obraz to ból karku, ograniczenie obracania głowy, bóle głowy wychodzące z potylicy i promieniowanie do barku lub ręki. Wielogodzinna praca z głową pochyloną nad ekranem jest tu głównym czynnikiem przeciążającym.

Odcinek piersiowy jest usztywniony przez żebra i choruje najrzadziej. Objawy bywają mylące: ból między łopatkami, uczucie obręczy wokół klatki piersiowej, czasem ból nasilający się przy głębokim oddechu. Zawsze wymaga wykluczenia przyczyn sercowych i płucnych.

Odcinek lędźwiowy przenosi największe obciążenia i daje najwięcej dolegliwości. Ból krzyża, sztywność poranna, trudność z prostowaniem się po dłuższym siedzeniu, a przy zwężeniu kanału kręgowego charakterystyczny ból nóg nasilający się przy chodzeniu i ustępujący po pochyleniu do przodu, na przykład przy oparciu się o wózek sklepowy.

Przyczyny: dlaczego zmiany bywają widoczne już po trzydziestce

Zwyrodnienie kręgosłupa nie zaczyna się w wieku emerytalnym. Brinjikji i współpracownicy przejrzeli 33 badania obejmujące 3110 osób bez żadnych dolegliwości bólowych i policzyli, jak często zmiany zwyrodnieniowe widać u nich w tomografii i rezonansie.

ZMIANY W BADANIU OBRAZOWYM U OSÓB BEZ ŻADNYCH DOLEGLIWOŚCI

Zwyrodnienie krążka, 20 lat 37%
Zwyrodnienie krążka, 80 lat 96%
Uwypuklenie krążka, 20 lat 30%
Uwypuklenie krążka, 80 lat 84%
Brinjikji W. i wsp., American Journal of Neuroradiology 2015, DOI 10.3174/ajnr.A4173. Wszystkie te osoby były bezobjawowe.

Wniosek nie brzmi „zmiany są nieistotne”. Brzmi: sama obecność zmian nie jest wystarczającym wyjaśnieniem bólu, a wiek, w którym się pojawiają, jest niższy, niż sugeruje potoczne wyobrażenie. Zwyrodnienie kręgosłupa w wieku 30 lat nie jest anomalią.

Na tempo zmian składają się czynniki, których nie wybierasz, i takie, na które masz wpływ. Do pierwszych należą wiek, predyspozycja rodzinna i wady postawy takie jak skolioza. Do drugich praca siedząca bez zmiany pozycji, dźwiganie w niekorzystnej pozycji, nadmierna masa ciała, brak aktywności osłabiający mięśnie stabilizujące oraz palenie tytoniu, które pogarsza odżywianie krążka.

To nie jest samo zużycie: komponenta zapalna

Obraz choroby zwyrodnieniowej jako czysto mechanicznego zużycia jest niepełny. Robinson i współpracownicy opisali w Nature Reviews Rheumatology niskonasilony, przewlekły stan zapalny jako kluczowego pośrednika w rozwoju choroby zwyrodnieniowej stawów, a nie jako jej skutek uboczny. Sanchez-Lopez i współpracownicy pokazali z kolei, że zapalenie błony maziowej wiąże się z postępem zmian radiologicznych i z nasileniem bólu.

Dla kręgosłupa ma to konkretne przełożenie. Stawy międzywyrostkowe są prawdziwymi stawami maziówkowymi, z torebką i błoną maziową, więc podlegają tym samym mechanizmom co kolano czy staw palca. To tłumaczy, dlaczego dolegliwości falują: bywają tygodnie gorsze i lepsze, mimo że kość i chrząstka nie zmieniają się z tygodnia na tydzień.

Praktycznie oznacza to, że czynniki wpływające na ogólnoustrojowy poziom zapalenia, czyli masa ciała, sen, aktywność fizyczna i sposób odżywiania, przestają być poradą ogólną i stają się elementem postępowania. Na tym tle rozważa się też wsparcie w chorobie zwyrodnieniowej składnikami badanymi pod kątem wpływu na procesy zapalne.

Jelita a kręgosłup: co wiadomo, a czego nie

Pytanie o związek stanu jelit ze zdrowiem stawów pojawia się coraz częściej i zasługuje na uczciwą odpowiedź, czyli taką, która oddziela to, co udokumentowane, od tego, co jest hipotezą.

Widok molekularny: ściana jelita z rozluźnionymi połączeniami, fragmenty bakterii przechodzą w stronę naczynia krwionośnego
Gdy bariera jelitowa traci szczelność, fragmenty bakterii przenikają do krwi i podtrzymują ogólnoustrojowe tło zapalne.

Udokumentowany jest mechanizm bariery jelitowej. Fasano opisał w Physiological Reviews rolę zonuliny w regulacji szczelności połączeń między komórkami nabłonka jelita i jej związek z procesami zapalnymi i autoimmunologicznymi. Wiadomo też, że przewlekły, niskonasilony stan zapalny sprzyja postępowi zmian zwyrodnieniowych, co opisali Robinson i Sanchez-Lopez. Ten sam mechanizm bariery wraca w dyskusji o nietolerancji glutenu, gdzie pozostaje hipotezą, a nie dowodem.

Nie zostało natomiast wykazane, że uszczelnienie bariery jelitowej cofa zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa ani że konkretna dieta eliminacyjna leczy zwyrodnienie. Uczciwy wniosek brzmi tak: jelita są jednym z miejsc, w których powstaje ogólnoustrojowe tło zapalne, a to tło wpływa na tempo zmian. To argument za dbaniem o sposób odżywiania, nie za zastępowaniem nim rehabilitacji.

Kiedy objawy jelitowe naprawdę powinny zaniepokoić

Jeśli bólowi pleców towarzyszą przewlekła biegunka, krew w stolcu, chudnięcie i stany podgorączkowe, kolejność myślenia się odwraca. Taki zestaw może wskazywać na spondyloartropatię towarzyszącą nieswoistemu zapaleniu jelit, a to rozpoznanie stawia reumatolog wspólnie z gastroenterologiem, nie fizjoterapeuta.

Diagnostyka i pułapka groźnie brzmiącego opisu

Rozpoznanie stawia się na podstawie wywiadu i badania. Zdjęcie rentgenowskie pokazuje zwężenie szpar, osteofity i sklerotyzację. Rezonans magnetyczny jest potrzebny wtedy, gdy występują objawy neurologiczne, gdy rozważana jest operacja albo gdy dolegliwości nie ustępują mimo właściwego postępowania.

Opis badania czytaj ze świadomością danych z poprzedniej sekcji. Sformułowania takie jak „zmiany zwyrodnieniowe”, „dehydratacja krążka” czy „uwypuklenie krążka” opisują stan, który u osób w tym samym wieku bywa zupełnie bezobjawowy. Znaczenie ma zgodność opisu z objawami: zmiana po stronie, po której boli, na poziomie odpowiadającym obszarowi drętwienia. Jeśli tej zgodności nie widzisz, zapytaj o nią lekarza, zanim zgodzisz się na jakikolwiek zabieg.

GDZIE JESTEŚ NA OSI ZAAWANSOWANIA

Zmiany widoczne, brak objawówUcisk na struktury nerwowe
Zmiany w opisie, żadnych dolegliwości
Sztywność poranna i ból po obciążeniu
Ból przewlekły ograniczający czynności
Drętwienie, osłabienie siły, zaburzenia chodu
Przejście na prawo nie jest nieuchronne. Większość osób zatrzymuje się na pierwszych dwóch stopniach przez całe lata.

Czy zwyrodnienie kręgosłupa da się wyleczyć

Uczciwa odpowiedź składa się z dwóch części. Zmian strukturalnych, czyli utraconej wysokości krążka i powstałych osteofitów, nie da się cofnąć żadną metodą zachowawczą. Natomiast ból, sztywność i ograniczenie sprawności są w dużym stopniu odwracalne, a tempo dalszych zmian daje się spowolnić.

Rozdzielenie tych dwóch rzeczy zmienia cel leczenia. Twoim celem nie jest „ładny wynik rezonansu”, tylko sprawność i brak bólu. Wiele osób funkcjonuje bez dolegliwości z obrazem, który na papierze wygląda źle, i odwrotnie.

Co realnie pomaga

Foster i współpracownicy podsumowali w The Lancet stan wiedzy o leczeniu bólu krzyża i wskazali problem, który dotyczy także zwyrodnienia kręgosłupa: w krajach rozwiniętych za dużo jest badań obrazowych, leków i zabiegów, a za mało edukacji i aktywności. Hartvigsen i współpracownicy w tym samym numerze pokazali, że unikanie ruchu z obawy przed bólem jest jednym z najsilniejszych czynników przewlekłości.

Kobieta idzie rano energicznym krokiem wzdłuż kanału, wyprostowana, w wygodnych butach
Marsz, pływanie albo rower przez 30 minut dziennie: ruch odżywia krążek, który nie ma własnych naczyń.
  • Regularny ruch o umiarkowanej intensywności. Marsz, pływanie, rower, 30 minut dziennie albo 3 razy po 10 minut. Ruch odżywia krążek, który nie ma własnych naczyń i korzysta z wymiany płynów przy zmianie obciążeń.
  • Ćwiczenia stabilizujące. Mięsień poprzeczny brzucha i mięśnie wielodzielne, 2 do 3 razy w tygodniu. Efekt widać po 8 do 12 tygodniach, nie po tygodniu.
  • Redukcja masy ciała. Działa dwutorowo: zdejmuje obciążenie mechaniczne i obniża ogólnoustrojowe tło zapalne.
  • Ergonomia i zmiana pozycji co 20 do 30 minut. Skuteczniejsza niż jakikolwiek pojedynczy zakup mebla. Wstań na 30 sekund, nawet jeśli nie masz po co.
  • Sen. Niedobór snu mierzalnie obniża próg bólowy, niezależnie od stanu kręgosłupa.

Czego nie wolno robić przy zwyrodnieniu kręgosłupa

Lista jest krótsza, niż większość osób sądzi, i celowo nie zawiera zakazu schylania się. Kręgosłup ma się zginać, a trwałe unikanie ruchu osłabia tkanki i pogarsza rokowanie.

  • Leżenie przez kilka dni w ostrym rzucie. Jeden dzień to maksimum.
  • Dźwiganie połączone ze skrętem tułowia, zwłaszcza z pozycji pochylonej.
  • Gwałtowne „nastawianie” kręgosłupa przez osoby bez uprawnień, szczególnie w odcinku szyjnym.
  • Przewlekłe stosowanie leków przeciwzapalnych bez kontroli lekarza.
  • Rezygnacja z aktywności po usłyszeniu diagnozy. To najczęstszy i najbardziej kosztowny błąd.

Leki, witaminy i suplementy

Niesteroidowe leki przeciwzapalne łagodzą ból w okresach zaostrzeń i mają sens jako narzędzie umożliwiające ruch, przez ograniczony czas. Leki rozluźniające mięśnie bywają stosowane krótko w bolesnym skurczu. Żaden z nich nie zmienia przebiegu choroby.

Wśród witamin najlepiej uzasadniona jest witamina D, ale nie jako lek na zwyrodnienie: jej niedobór jest w Polsce powszechny w miesiącach jesienno-zimowych i wpływa na stan kości i mięśni. Oznaczenie stężenia i suplementacja pod kontrolą wyniku jest sensowna, przyjmowanie dużych dawek na oślep nie jest.

Kolagen, glukozamina i siarczan chondroityny mają w chorobie zwyrodnieniowej dane niejednoznaczne i dotyczą głównie stawów obwodowych, nie kręgosłupa. Składniki badane pod kątem działania przeciwzapalnego, takie jak kurkumina o zwiększonej biodostępności czy boswellia, adresują komponentę zapalną opisaną wyżej i bywają rozważane jako wsparcie przy przewlekłym bólu pleców. To dodatek do ruchu i fizjoterapii, nigdy ich zamiennik.

Ścieżka leczenia w Polsce

Zaczynasz od lekarza podstawowej opieki zdrowotnej. Oceni objawy alarmowe, zleci podstawową diagnostykę i wystawi skierowanie. Skierowanie na fizjoterapię ambulatoryjną wystawia lekarz POZ lub specjalista, a NFZ finansuje do 5 zabiegów dziennie w 10-dniowym cyklu terapeutycznym, czyli maksymalnie 50 zabiegów w cyklu.

Ortopeda zajmuje się stroną strukturalną i kwalifikuje do zabiegów. Neurolog ocenia ubytek neurologiczny i prowadzi diagnostykę przy drętwieniu, osłabieniu siły i zaburzeniach chodu. Reumatolog jest potrzebny, gdy obraz sugeruje zapalną chorobę kręgosłupa, na przykład przy bólu budzącym w nocy i sztywności porannej dłuższej niż godzina u osoby młodej. Fizjoterapeuta prowadzi właściwe postępowanie ruchowe.

Terminy w publicznej ochronie zdrowia bywają odległe. To argument za tym, żeby zapisać się od razu i równolegle zacząć samodzielnie od codziennego ruchu i zmiany nawyków przy biurku, bo akurat te elementy nie wymagają niczyjej zgody ani sprzętu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy zwyrodnienia kręgosłupa da się wyleczyć?

Zmian strukturalnych, czyli obniżonych krążków i osteofitów, nie da się cofnąć. Ból, sztywność i ograniczenie sprawności są natomiast w dużym stopniu odwracalne, a tempo dalszych zmian daje się spowolnić ruchem, redukcją masy ciała i fizjoterapią.

Jakie są objawy zwyrodnienia kręgosłupa?

Ból pleców nasilający się przy ruchu i po długim bezruchu, sztywność poranna trwająca kilkanaście minut oraz ograniczenie ruchomości. Przy ucisku na struktury nerwowe dochodzą objawy neurologiczne: promieniowanie bólu do ręki lub nogi, drętwienie, mrowienie i osłabienie siły mięśniowej.

Czego nie wolno robić przy zwyrodnieniu kręgosłupa?

Nie leż w łóżku dłużej niż jeden dzień w ostrym rzucie, nie dźwigaj ze skrętem tułowia z pozycji pochylonej, nie pozwól na gwałtowne „nastawianie” kręgosłupa przez osoby bez uprawnień i nie stosuj przewlekle leków przeciwzapalnych bez kontroli. Zakaz schylania się nie jest na tej liście.

Co pomaga na zwyrodnienia kręgosłupa?

Regularny ruch o umiarkowanej intensywności, ćwiczenia stabilizujące 2 do 3 razy w tygodniu, redukcja masy ciała, zmiana pozycji co 20 do 30 minut przy pracy siedzącej oraz odpowiednia ilość snu. Leki przeciwbólowe mają sens doraźnie, jako narzędzie umożliwiające ruch.

Jakie witaminy brać na zwyrodnienie kręgosłupa?

Nie ma witaminy leczącej zwyrodnienie. Najlepiej uzasadniona jest witamina D, której niedobór jest w Polsce powszechny jesienią i zimą i wpływa na stan kości oraz mięśni. Warto oznaczyć jej stężenie i suplementować pod kontrolą wyniku, zamiast przyjmować duże dawki na oślep.

Czy zwyrodnienie kręgosłupa w wieku 30 lat to coś niepokojącego?

Nie jest anomalią. W przeglądzie obejmującym 3110 osób bez żadnych dolegliwości zwyrodnienie krążka stwierdzono u 37% dwudziestolatków, a uwypuklenie krążka u 30%. Znaczenie ma nasilenie objawów i ich zgodność z obrazem, a nie sam wiek wystąpienia zmian.

Czy jelita mają związek ze zwyrodnieniem kręgosłupa?

Pośrednio. Jelita współtworzą ogólnoustrojowe tło zapalne, a przewlekły niskonasilony stan zapalny sprzyja postępowi zmian zwyrodnieniowych. Nie wykazano natomiast, by jakakolwiek dieta cofała zmiany w kręgosłupie. Objawy jelitowe z krwią w stolcu i chudnięciem wymagają osobnej diagnostyki.

Co warto zapamiętać

  • Zmian strukturalnych nie da się cofnąć, ale ból i sprawność są w dużym stopniu odwracalne.
  • Zwyrodnienie krążka widać u 37% bezobjawowych dwudziestolatków: opis badania sam w sobie nie jest diagnozą.
  • Ruch odżywia krążek, który nie ma własnych naczyń. Unikanie ruchu przyspiesza przejście bólu w postać przewlekłą.
  • Objawy neurologiczne, czyli drętwienie, osłabienie siły i zaburzenia chodu, wymagają oceny lekarskiej, a nie samych ćwiczeń.

Źródła

Brinjikji W., Luetmer P.H., Comstock B., Bresnahan B.W., Chen L.E. i wsp. (2015). Systematic Literature Review of Imaging Features of Spinal Degeneration in Asymptomatic Populations. American Journal of Neuroradiology, 36(4), 811-816. DOI: 10.3174/ajnr.A4173

Hartvigsen J., Hancock M.J., Kongsted A., Louw Q. i wsp. (2018). What low back pain is and why we need to pay attention. The Lancet, 391(10137), 2356-2367. DOI: 10.1016/S0140-6736(18)30480-X

Foster N.E., Anema J.R., Cherkin D., Chou R. i wsp. (2018). Prevention and treatment of low back pain: evidence, challenges, and promising directions. The Lancet, 391(10137), 2368-2383. DOI: 10.1016/S0140-6736(18)30489-6

Robinson W.H., Lepus C.M., Wang Q., Raghu H., Mao R. i wsp. (2016). Low-grade inflammation as a key mediator of the pathogenesis of osteoarthritis. Nature Reviews Rheumatology, 12(10), 580-592. DOI: 10.1038/nrrheum.2016.136

Sanchez-Lopez E., Coras R., Torres A., Lane N.E., Guma M. (2022). Synovial inflammation in osteoarthritis progression. Nature Reviews Rheumatology, 18(5), 258-275. DOI: 10.1038/s41584-022-00749-9

Fasano A. (2011). Zonulin and its regulation of intestinal barrier function: the biological door to inflammation, autoimmunity, and cancer. Physiological Reviews, 91(1), 151-175. DOI: 10.1152/physrev.00003.2008

0