Woda w kolanie to potoczna nazwa wysięku, czyli nadmiaru płynu w stawie kolanowym. Płyn bywa mechaniczny (łąkotka, zwyrodnienie), zapalny (choroba reumatyczna, dna moczanowa, chondrokalcynoza), zakażony albo jest krwią po urazie. Kolano gorące i czerwone albo napięte w ciągu kilku godzin po upadku trzeba pokazać lekarzowi tego samego dnia.
Zauważasz, że kolano zmieniło kształt, dołek z tyłu się wygładził, nogawka zaczyna uciskać. Zanim zaczniesz szukać sposobu na wodę w kolanie, sprawdź trzy rzeczy: okoliczności, ciepło i tempo, w jakim kolano spuchło. To one wyznaczają, jak pilnie potrzebujesz lekarza.
Skąd się bierze woda w kolanie?
Staw kolanowy zamyka torebka, wysłana od środka cienką błoną maziową. Błona ta stale wytwarza niewielką ilość lepkiego płynu, który nawilża chrząstkę. Gdy coś ją podrażni, uszkodzona łąkotka, kryształy albo bakteria, zapala się i produkuje dużo więcej płynu, niż zdąży wchłonąć. Tak powstaje wysięk, czyli w codziennym języku woda w kolanie.
To więc nie choroba, tylko reakcja. I to bardzo częsta: wśród 3755 dorosłych Chińczyków po 50. roku życia zbadanych w USG aż 46,6% miało wysięk co najmniej 4 mm, często o tym nie wiedząc. Nie był on przy tym obojętny, bo szedł w parze z częstszym bólem kolana (iloraz szans 1,58).
Liczy się nie tylko ilość, ale przede wszystkim rodzaj płynu. Wysięk mechaniczny pozostaje przejrzysty i ubogi w krwinki białe. Zapalny mętnieje. Zakażony staje się ropny. A po urazie może to być czysta krew.
Spuchnięte kolano: woda w stawie czy obrzęk wokół kolana?
Nie każde spuchnięte kolano kryje wodę w stawie. Popatrz, gdzie dokładnie jest wypukłość.
Gdy płyn gromadzi się w stawie, zaokrągla się całe kolano, dołki po obu stronach rzepki znikają, a nad rzepką często pojawia się wał, w miejscu, gdzie torebka sięga pod udo. Zginanie staje się trudne, czasem niemożliwe powyżej 90 stopni. Lekarz potwierdza to, uciskając rzepkę, która odbija się od płynu: to objaw balotowania rzepki.
Gdy wypukłość ogranicza się do przodu rzepki, jest miękka, a kolano zgina się prawie normalnie, wypełniła się kaletka przedrzepkowa. To zapalenie kaletki przedrzepkowej, które leczy się osobno. Guzek w dole podkolanowym to najczęściej torbiel Bakera, przepuklina płynu stawowego, która zdradza wysięk wewnątrz stawu. Obrzęk całej nogi aż po kostkę ma z kolei inne źródło: żyły, serce albo nerki. Jeśli dotyczy tylko jednej nogi, wymaga szybkiej oceny lekarskiej.
Mechaniczna, zapalna, zakażona czy krwista: jak rozpoznać przyczynę?
Tylko punkcja pokazuje, co dokładnie jest w kolanie. Możesz jednak już teraz zadać sobie trzy pytania. Wystarczą, żeby zdecydować o dalszych krokach.
Spuchło w kilka godzin po urazie
Kolano, które szybko napina się po skręcie lub upadku, często zawiera krew: do sprawdzenia więzadło, rzepka, łąkotka.
Gorące, czerwone, bez urazu
Kolano, które puchnie samo i pali, wskazuje na ostre zapalenie: kryształy dny lub pirofosforanu, a przede wszystkim zakażenie do wykluczenia.
Puchnie powoli, letnie lub chłodne
Obrzęk, który narasta przez kilka dni po wysiłku, jest zwykle mechaniczny: zużyta łąkotka, zaostrzenie zwyrodnienia, przeciążenie.
Okoliczności znaczą bardzo dużo. Kolano, które puchnie po meczu piłki nożnej, to inne pytanie niż kolano, które puchnie samo w nocy u mężczyzny po dawnym ataku dny w dużym palcu stopy. Ciepło jest z kolei najbardziej użytecznym objawem do sprawdzenia w domu: przyłóż grzbiet dłoni do jednego kolana, a potem do drugiego. Wyraźna różnica oznacza czynny stan zapalny.
W laboratorium płyn pobrany podczas punkcji ogląda się, liczy się w nim krwinki białe, szuka kryształów pod mikroskopem i zakłada posiew. Ta trójka odróżnia wysięk mechaniczny, atak krystaliczny i zakażenie.
Jakie badania przy wodzie w kolanie?
USG wykrywa nawet niewielki wysięk, pokazuje torbiel Bakera, kaletki i pogrubiałą błonę maziową, a przy okazji pomaga trafić igłą podczas punkcji. RTG pokazuje zwyrodnienie, złamanie po urazie i czasem zwapnienia chrząstki, choć do rozpoznania chondrokalcynozy nie wystarcza. Rezonans magnetyczny zostawia się na podejrzenie uszkodzenia łąkotki lub więzadeł. Badania krwi, takie jak CRP, OB czy kwas moczowy, uzupełniają obraz, ale nie zastępują badania płynu.
Przyczyny wody w kolanie i co je odróżnia
Tabela zbiera najczęstsze przyczyny, okoliczności, które każą je podejrzewać, i rozsądny termin wizyty u lekarza.
| Przyczyna | Typowe okoliczności | Kolano | Płyn | Kiedy do lekarza |
|---|---|---|---|---|
| Uszkodzenie łąkotki | Skręt, kucanie, kolano po pięćdziesiątce | Spuchnięte następnego dnia, mało ciepłe, czasem blokuje się | Jasnożółty, mechaniczny | W ciągu tygodnia, szybciej, jeśli się blokuje |
| Zerwanie więzadła krzyżowego, zwichnięcie rzepki | Uraz, skręt na stopie, trzask | Napięte w ciągu kilku godzin, trudno na nim stanąć | Krew (krwiak stawu) | Tego samego dnia |
| Zaostrzenie zwyrodnienia | Po nietypowym wysiłku, krótka sztywność rano | Letnie, umiarkowanie spuchnięte | Przejrzysty, mało krwinek białych | W ciągu tygodnia, jeśli nie mija |
| Zapalenie błony maziowej w chorobie reumatycznej | Bez urazu, czasem inne stawy, długa sztywność rano | Spuchnięte, letnie, często oba | Mętny, zapalny | W ciągu tygodnia |
| Dna moczanowa | Nagły atak, często w nocy, mężczyzna, wcześniej atak w dużym palcu | Bardzo bolesne, czerwone, gorące | Mętny, kryształy moczanu | W ciągu 24 godzin |
| Chondrokalcynoza (dna rzekoma) | Po 60. roku życia, często po innej chorobie lub operacji | Czerwone, gorące, bardzo bolesne | Mętny, kryształy pirofosforanu | W ciągu 24 godzin |
| Septyczne zapalenie stawu (zakażenie) | Cukrzyca, endoproteza, rana, niedawny zastrzyk, starszy wiek | Gorące, bardzo bolesne, gorączka nie zawsze | Ropny, bardzo dużo krwinek białych | SOR |
| Zapalenie kaletki | Praca na kolanach, uderzenie | Kieszeń przed rzepką, staw swobodny | Poza stawem | Tego samego dnia, jeśli czerwone i gorące |
Dwie przyczyny wymagają dodatkowego zdania. Zapalenie błony maziowej jest nie tyle osobną przyczyną, co mechanizmem wspólnym dla zwyrodnienia, dny i chorób reumatycznych: to ono wytwarza płyn w większości wysięków zapalnych. A jeśli obrzęk towarzyszy znanemu zwyrodnieniu, proste metody, które wytrzymują konfrontację z badaniami, omawia nasz artykuł o domowych sposobach na ból kolana, łącznie z tym, co zrobić z wodą w kolanie w pierwszych dniach.
Jak boli kolano, gdy jest w nim woda?
Najczęściej czujesz rozpieranie i napięcie, a nie ostry ból. Kolano trudno zgiąć do końca, przy pełnym zgięciu ciągnie z tyłu, w dole podkolanowym. Rano bywa sztywne, a pod koniec dnia, po długim staniu, puchnie bardziej.
Natężenie bólu zależy bardziej od przyczyny niż od ilości płynu. Niewielki wysięk mechaniczny potrafi prawie nie boleć, a mały wysięk z kryształami dny boli tak, że nie da się dotknąć prześcieradłem. Nagłe zablokowanie kolana w zgięciu przemawia raczej za łąkotką, ból przy obciążaniu nogi za zwyrodnieniem.
Woda w kolanie po upadku lub skręcie
Pierwszym punktem odniesienia jest czas. Kolano, które napina się w ciągu kilku godzin po urazie, bardzo często zawiera krew. U 320 fińskich pacjentów zbadanych artroskopowo z powodu ostrego krwiaka stawu najczęstszym uszkodzeniem było zerwanie więzadła krzyżowego przedniego, w 45% przypadków, przed zwichnięciem rzepki (23%) i uszkodzeniem łąkotki (21%).
U sportowców odsetek jest jeszcze wyższy. W angielskiej serii 106 mężczyzn w wieku od 16 do 44 lat aż 71 miało częściowe lub całkowite uszkodzenie więzadła krzyżowego przedniego. Autorzy zalecali nakłucie każdego napiętego wysięku, który pojawił się w ciągu 12 godzin od urazu. Obrzęk narastający raczej następnego dnia częściej wskazuje na łąkotkę.
Czy potrzebne jest RTG? Reguła ottawska
Po urazie kolana zdjęcie RTG ma sens tylko wtedy, gdy spełniony jest jeden z pięciu warunków: masz 55 lat lub więcej, bolesna przy ucisku jest sama rzepka, boli głowa kości strzałkowej (guzek po zewnętrznej stronie, pod kolanem), nie zginasz kolana do 90 stopni albo nie udało się zrobić czterech kroków zaraz po urazie ani w gabinecie. Opracowana w Kanadzie na 1047 poszkodowanych reguła wykrywa 98,5% złamań według przeglądu 6 badań z udziałem 4249 dorosłych.
Jeśli żaden warunek nie jest spełniony, złamanie jest bardzo mało prawdopodobne. Nie wyklucza to jednak zerwania więzadła, którego RTG nie pokazuje: kolano, które ucieka na schodach albo przy obrotach, powinien obejrzeć ortopeda lub lekarz sportowy, zwykle z badaniem USG lub rezonansem. Rzadziej kolano, które tygodniami po skręcie albo operacji pozostaje spuchnięte, sztywne i bolesne, ze zmienionym kolorem skóry, nasuwa podejrzenie zespołu Sudecka.
Kolano spuchnięte, gorące i czerwone: zakażenie czy kryształy?
Tej sytuacji nigdy nie wolno zostawić samej sobie, bo zakażenie stawu potrafi zniszczyć chrząstkę w ciągu kilku dni. Przegląd Margaretten i współpracowników, obejmujący 14 badań i 6242 pacjentów, daje dwie praktyczne wskazówki.
Po pierwsze, gorączki często brakuje: miało ją tylko 57% chorych z zakażeniem. Jej brak niczego więc nie wyklucza. Ryzyko rośnie z wiekiem, przy cukrzycy, reumatoidalnym zapaleniu stawów, po operacji kolana lub przy endoprotezie i przy zakażeniu skóry. Po drugie, rozstrzyga tylko punkcja. Powyżej 50 000 krwinek białych w mikrolitrze płynu zakażenie staje się wyraźnie prawdopodobne (iloraz wiarygodności 7,7), a powyżej 100 000 bardzo prawdopodobne (iloraz 28).
Kryształy dają bardzo podobny obraz, bez zakażenia. Dna moczanowa odkłada kryształy moczanu, chondrokalcynoza kryształy pirofosforanu wapnia, zwłaszcza po 60. roku życia. W tej drugiej europejskie zalecenia EULAR są jednoznaczne: pewne rozpoznanie opiera się na kryształach znalezionych w płynie, bo RTG nie jest ani dość czułe, ani dość swoiste. Znane podłoże to starzenie się, zwyrodnienie, nadczynność przytarczyc i hemochromatoza.
Co robić w domu i kiedy iść do lekarza?
Jeśli kolano nie jest ani gorące, ani czerwone, a ty możesz chodzić, pierwsze 48 do 72 godzin zwykle da się przetrwać w domu. Oszczędzaj staw, ale go nie unieruchamiaj, trzymaj nogę w górze i przykładaj zimny okład na 15 do 20 minut, owinięty w ściereczkę, kilka razy dziennie.
Spuchnięte kolano prawie nigdy nie zagraża życiu. Niektóre objawy zmieniają jednak sytuację, a to, jak szybko iść do lekarza, odczytasz z tej skali.
Jak szybko do lekarza
Gorące kolano z gorączką i kolano napięte zaraz po urazie to sprawa dla SOR. W pozostałych przypadkach zacznij od lekarza rodzinnego, a w nocy i w święta od nocnej i świątecznej opieki zdrowotnej. Zbada kolano, zleci USG lub RTG i w razie potrzeby wystawi skierowanie do ortopedy albo reumatologa, bez którego nie dostaniesz się do nich w ramach NFZ. Punkcję wykonuje zwykle ortopeda, często pod kontrolą USG.
Żeby woda nie wracała, trzeba zająć się tym, co ją wytwarza. Przy zwyrodnieniu najwięcej dają regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie uda i zmniejszenie masy ciała przy nadwadze. Przy dnie liczy się obniżenie stężenia kwasu moczowego, a po urazie więzadła pełna rehabilitacja przed powrotem do sportu. Przy pracy na kolanach chroni je miękka podkładka.
Poza samą przyczyną kolano, które często puchnie, zadaje też pytanie o tło. Nadwaga, mało ruchu i przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu mogą podtrzymywać podrażnienie błony maziowej między zaostrzeniami. Niektórzy wspierają wtedy leczenie przyczyny kapsułkami przeciwzapalnymi na bóle stawów z kurkuminą i boswellią. Nie zastąpią ani punkcji, ani diagnozy, ani leczenia zakażenia czy ataku dny. Nie są wskazane przy cukrzycy, chorobach dróg żółciowych, w ciąży i podczas karmienia piersią ani przy lekach przeciwzakrzepowych, przeciwnowotworowych i immunosupresyjnych.
Najczęściej zadawane pytania
Czy woda w kolanie zejdzie sama?
Często tak, jeśli wysięk jest mechaniczny, a jego przyczyna się wycisza: po przeciążeniu zwykle w ciągu kilku dni, po skręceniu raczej w ciągu kilku tygodni. Jeśli woda wraca, trzeba leczyć przyczynę, czyli łąkotkę, zwyrodnienie, chorobę reumatyczną albo kryształy. Kolano gorące i czerwone nie powinno czekać, aż samo przejdzie.
Jak pozbyć się wody w kolanie?
Przez leczenie tego, co ją wytwarza. W pierwszych dniach pomagają chłód, uniesiona noga i oszczędzanie stawu bez unieruchamiania. Lekarz może ściągnąć płyn punkcją, co przynosi ulgę i pozwala zbadać jego skład, ale bez leczenia przyczyny woda zwykle wraca. Przy dnie, chorobie reumatycznej lub zakażeniu potrzebne są odpowiednie leki.
Czy trzeba ściągać wodę z kolana?
Nie zawsze. Punkcja jest konieczna, gdy kolano jest gorące bez wyraźnej przyczyny, żeby wykluczyć zakażenie i poszukać kryształów, oraz gdy napina się w ciągu kilku godzin po urazie. Przynosi też ulgę przy bardzo napiętym kolanie. Przy małym, dobrze wyjaśnionym wysięku mechanicznym nie jest potrzebna.
Czy z wodą w kolanie można chodzić?
Tak, jeśli możesz stanąć na nodze, a kolano nie jest gorące ani zablokowane. Chodź niewiele, po płaskim, a między wyjściami odpoczywaj z uniesioną nogą. Jeśli po urazie nie dajesz rady zrobić czterech kroków albo kolano jest czerwone i gorące, nie forsuj go i pokaż je lekarzowi.
Co grozi, gdy woda w kolanie nie jest leczona?
To zależy od przyczyny. Nieleczone zakażenie stawu niszczy chrząstkę w ciągu kilku dni. Krew po urazie często oznacza zerwane więzadło, które bez leczenia osłabia stabilność kolana. Długo utrzymujący się wysięk ogranicza zginanie, a mięsień uda słabnie, bo nogę się oszczędza. Dlatego nawracający obrzęk warto zdiagnozować.
Co warto zapamiętać
Woda w kolanie to wysięk, reakcja błony maziowej, a nie choroba. O tym, jak pilna jest wizyta, decydują trzy pytania: uraz, ciepło, tempo obrzęku. Kolano napięte w kilka godzin po urazie często zawiera krew, kolano gorące i czerwone wymaga wykluczenia zakażenia, nawet bez gorączki. Spokojne, letnie kolano po wysiłku możesz przez dwa, trzy dni leczyć w domu: chłodem, uniesieniem nogi i oszczędzaniem bez unieruchamiania.
Źródła
Margaretten M.E., Kohlwes J., Moore D. i wsp. (2007). Does this adult patient have septic arthritis? JAMA, 297(13), 1478-1488. DOI: 10.1001/jama.297.13.1478
Maffulli N., Binfield P.M., King J.B. i wsp. (1993). Acute haemarthrosis of the knee in athletes. A prospective study of 106 cases. Journal of Bone and Joint Surgery, British volume, 75(6), 945-949. DOI: 10.1302/0301-620X.75B6.8245089
Sarimo J., Rantanen J., Heikkilä J. i wsp. (2002). Acute traumatic hemarthrosis of the knee. Is routine arthroscopic examination necessary? A study of 320 consecutive patients. Scandinavian Journal of Surgery, 91(4), 361-364. DOI: 10.1177/145749690209100410
Stiell I.G., Greenberg G.H., Wells G.A. i wsp. (1995). Derivation of a decision rule for the use of radiography in acute knee injuries. Annals of Emergency Medicine, 26(4), 405-413. DOI: 10.1016/s0196-0644(95)70106-0
Bachmann L.M., Haberzeth S., Steurer J. i wsp. (2004). The accuracy of the Ottawa knee rule to rule out knee fractures: a systematic review. Annals of Internal Medicine, 140(2), 121-124. DOI: 10.7326/0003-4819-140-5-200403020-00013
Jiang T., Yang T., Zhang W. i wsp. (2021). Prevalence of ultrasound-detected knee synovial abnormalities in a middle-aged and older general population: the Xiangya Osteoarthritis Study. Arthritis Research and Therapy, 23(1), 156. DOI: 10.1186/s13075-021-02539-2
Zhang W., Doherty M., Bardin T. i wsp. (2011). European League Against Rheumatism recommendations for calcium pyrophosphate deposition. Part I: terminology and diagnosis. Annals of the Rheumatic Diseases, 70(4), 563-570. DOI: 10.1136/ard.2010.139105