Najlepiej udokumentowany napar to imbir: metaanaliza 16 badań z udziałem 1010 osób wykazała obniżenie CRP i TNF-alfa. Zielona herbata, którą poleca się najczęściej, w metaanalizie 11 ramion badawczych nie zmieniła CRP wcale. Kurkuma działa, ale nie w postaci samego naparu, bo kurkumina prawie się nie wchłania.
Co znaczy „przeciwzapalna” w przypadku herbaty
Zanim zaczniesz porównywać zioła, ustal, o czym w ogóle mówimy. Stan zapalny ostry, ten po skręceniu kostki albo przy anginie, jest reakcją obronną i nikt przy zdrowych zmysłach nie chce go gasić naparem. Przeciwzapalne działanie, o które tu chodzi, dotyczy przewlekłego stanu zapalnego o niskim nasileniu, tego samego, który mierzy się białkiem C-reaktywnym i cytokinami takimi jak TNF-alfa czy interleukina 6.
Rozróżnienie ma praktyczne konsekwencje. Herbata nie zastąpi ibuprofenu przy bólu zęba i nie wyleczy zapalenia ścięgna. Może natomiast przesunąć o ułamek markery, które w skali lat wiążą się z chorobami układu krążenia i chorobami metabolicznymi. Skala tych zmian jest mała. Ale mierzalna, i właśnie dlatego warto wiedzieć, które napary faktycznie coś zmieniają.
Drugie rozróżnienie dotyczy słowa „herbata”. W polszczyźnie mówimy tak zarówno o naparze z liści krzewu herbacianego, czyli zielonej i czarnej herbacie, jak i o każdym naparze ziołowym. Botanicznie to zupełnie różne substancje, i różnią się też jakością dowodów. Poniżej trzymam się polskiego zwyczaju językowego, ale za każdym razem podaję, co dokładnie badano.
Skąd wiadomo, czy masz przewlekły stan zapalny
Zanim zaczniesz cokolwiek pić w konkretnym celu, warto wiedzieć, czy jest o co walczyć. Przewlekły stan zapalny o niskim nasileniu nie boli i nie daje gorączki. Właśnie dlatego bywa nazywany cichym, i właśnie dlatego rozpoznaje się go z krwi, a nie z samopoczucia.
Podstawowym parametrem jest białko C-reaktywne, w polskich laboratoriach dostępne w dwóch wersjach. Zwykłe CRP służy do wykrywania infekcji i reaguje dopiero na duże wartości. Do oceny przewlekłego stanu zapalnego potrzebujesz wersji wysokoczułej, hs-CRP, oznaczanej w miligramach na litr z dokładnością do części dziesiętnych. Umownie przyjmuje się, że wynik poniżej 1 mg/l oznacza niskie ryzyko, od 1 do 3 mg/l pośrednie, a powyżej 3 mg/l wysokie. To zakresy stosowane w kardiologii, nie w diagnostyce infekcji.
Dlaczego to ważne akurat tutaj? Bo skala efektów, o których będzie mowa, liczy się w dziesiętnych częściach miligrama na litr. Jeżeli twoje hs-CRP wynosi 0,7, nie ma czego obniżać. Jeżeli wynosi 4, sam napar tego nie załatwi i warto poszukać przyczyny: nadwagi brzusznej, chorób przyzębia, bezdechu sennego, palenia, przewlekłego niedoboru snu. Napary mają sens jako dodatek do tej pracy, nie zamiast niej.
Jedna uwaga praktyczna: oznaczenia nie robi się w trakcie infekcji ani przez dwa tygodnie po niej, bo zwykłe przeziębienie podnosi CRP kilkudziesięciokrotnie i wynik nic wtedy nie mówi o twoim stanie wyjściowym.
Zielona herbata: najczęściej polecana, najsłabsze dane
Zacznę od tej, bo zielona herbata otwiera praktycznie każdą polską listę ziół przeciwzapalnych, a dane są tu najbardziej rozczarowujące.
Metaanaliza opublikowana w czasopiśmie Nutrition zebrała 11 ramion badań randomizowanych, w których podawano katechiny zielonej herbaty i mierzono stężenie CRP w osoczu. Wynik: brak istotnego efektu. Średnia ważona różnica wyniosła 0,085 mg/l przy przedziale ufności od minus 0,225 do plus 0,395 i wartości p równej 0,592. Analiza wrażliwości potwierdziła stabilność tego wyniku, a usunięcie któregokolwiek pojedynczego badania niczego nie zmieniało.
A czarna herbata, matcha, rooibos? Czarna to te same liście po fermentacji, w której część katechin przechodzi w teaflawiny i tearubiginy, więc trudno oczekiwać po niej więcej niż po zielonej. Matcha to sproszkowany cały liść, wypijasz więc surowiec zamiast wyciągu wodnego i dawka katechin jest wyraźnie wyższa, ale osobnych metaanaliz nad markerami zapalnymi dla niej nie ma. Rooibos nie pochodzi z krzewu herbacianego, nie zawiera kofeiny i jego dokumentacja kliniczna jest jeszcze skromniejsza. Żadnej z tych trzech nie ma powodu unikać, ale żadna nie zmienia obrazu, który daje analiza katechin.
Co z tego wynika? Nie to, że zielona herbata jest bezwartościowa. Katechiny, zwłaszcza EGCG, mają udokumentowane działanie przeciwutleniające, a sam napój zastępuje w diecie napoje słodzone, co samo w sobie liczy się przy przewlekłym stanie zapalnym. Wynika za to coś innego: jeżeli twoim celem jest obniżenie CRP, zielona herbata nie jest narzędziem, po które sięga się w pierwszej kolejności. A dokładnie tak przedstawiają ją polskie poradniki. Jest za to druga cząsteczka, dla której warto po herbatę sięgać, i nie ma ona ze stanem zapalnym nic wspólnego: L-teanina, aminokwas odpowiedzialny za stan spokojnej czujności. Pomiar chromatograficzny filiżanek ze sklepu daje przy niej wynik odwrotny do intuicji, bo najwięcej teaniny ma czarna herbata, około 24 mg na 200 ml, a zielona najmniej.
Imbir: najmocniejsze dane w całym zestawieniu
Tutaj sytuacja jest odwrotna. Imbir rzadko trafia na pierwsze miejsce w polskich rankingach, a ma najlepiej udokumentowany profil przeciwzapalny ze wszystkich roślin omawianych poniżej.
badań randomizowanych z udziałem 1010 uczestników wykazało istotne obniżenie CRP, hs-CRP i TNF-alfa po suplementacji imbirem
Morvaridzadeh i wsp., Cytokine, 2020
Metaanaliza opublikowana w Cytokine objęła 16 badań i 1010 osób. Wykazała istotne statystycznie obniżenie białka C-reaktywnego, jego wersji wysokoczułej oraz TNF-alfa. Warto też zapamiętać to, czego nie wykazała: nie stwierdzono istotnego wpływu na interleukinę 6 ani na cząsteczkę adhezyjną sICAM. Efekt jest więc realny, ale wybiórczy, i heterogeniczność między badaniami była wysoka, co autorzy sami odnotowują.
Jest jednak haczyk, i to on decyduje o wszystkim. W badaniach objętych tą analizą podawano imbir najczęściej w postaci kapsułek ze sproszkowanym kłączem, w dawkach rzędu jednego do trzech gramów dziennie. Filiżanka naparu z kilku plastrów świeżego imbiru dostarcza znacznie mniej substancji czynnych, bo gingerole są słabo rozpuszczalne w wodzie. Napar to nie jest ta sama dawka co suplement, i żadna polska strona nie stawia tej sprawy jasno.
Kurkuma: działa, ale nie w formie samego naparu
Kurkuma ma najlepsze dane kliniczne dotyczące konkretnej dolegliwości. Metaanaliza w Journal of Medicinal Food zebrała osiem badań randomizowanych nad objawami choroby zwyrodnieniowej stawów. Trzy z nich wykazały spadek bólu w skali wzrokowo-analogowej o 2,04 punktu wobec placebo, a cztery obniżenie wskaźnika WOMAC o 15,36 punktu. W pięciu badaniach porównujących kurkumę z lekiem przeciwbólowym nie stwierdzono istotnej różnicy w natężeniu bólu.
To mocne wyniki. I zupełnie bezużyteczne, jeżeli twoim planem jest zalanie łyżeczki kurkumy wrzątkiem.
DLACZEGO NAPAR Z KURKUMY PRAWIE NIC NIE DOSTARCZA
Przegląd farmakokinetyczny opublikowany w Molecular Pharmaceutics opisuje to precyzyjnie: badania pierwszej fazy pokazały, że kurkumina jest bezpieczna nawet w bardzo wysokich dawkach, do 12 gramów dziennie, ale wykazuje słabą biodostępność. Przyczyny to złe wchłanianie, szybki metabolizm i szybka eliminacja z organizmu. Autorzy wymieniają pięć strategii poprawy: piperynę, formy liposomalne, nanocząstki, kompleksy fosfolipidowe i analogi strukturalne.
Praktyczny wniosek dla twojego kubka: jeżeli już robisz napar z kurkumy, dodaj tłuszcz i szczyptę czarnego pieprzu. Złote mleko na pełnotłustym mleku albo napoju roślinnym ma sens fizykochemiczny, sam wrzątek z kurkumą nie ma. A jeśli zależy ci na dawce z badań klinicznych, sięgnij po standaryzowany ekstrakt kurkuminy o zwiększonej biodostępności, bo tego napar nie zastąpi. Sam zabieg z pieprzem ma zresztą swoją miarę i swoje granice, opisane osobno przy kurkumie z czarnym pieprzem: te dwa tysiące procent liczy się od wartości bliskiej zeru, a proporcja z badania to 20 mg piperyny na 2 g kurkuminy, nie szczypta na oko.
Zioła przeciwzapalne z polskiej apteczki
Poza tą trójką polska tradycja zielarska ma kilka roślin, które warto znać. Dowody są tu słabsze, oparte częściej na farmakologii składników niż na badaniach klinicznych z twardymi punktami końcowymi, i uczciwie jest to powiedzieć.
KORA WIERZBY
Zawiera salicynę, prekursor kwasu salicylowego. Mechanizm jest ten sam co w aspirynie, więc i ostrożności są te same.
RUMIANEK
Apigenina i alfa-bisabolol działają miejscowo przeciwzapalnie na błony śluzowe. Najlepsze zastosowanie to przewód pokarmowy i skóry.
CZARNY BEZ
Antocyjany o działaniu przeciwutleniającym. Badania dotyczą głównie infekcji dróg oddechowych, nie przewlekłych stanów zapalnych.
Warto zatrzymać się przy korze wierzby, bo to najbardziej niedoceniana pozycja polskiej apteczki i zarazem najbardziej myląca. Salicyna zawarta w korze jest w organizmie przekształcana w kwas salicylowy, czyli w tę samą substancję, która działa w aspirynie. To znaczy dwie rzeczy naraz: mechanizm przeciwzapalny jest realny i dobrze opisany, a wszystkie przeciwwskazania do aspiryny obowiązują tak samo. Nie podaje się jej dzieciom, nie łączy się jej z lekami przeciwzakrzepowymi i odstawia się ją przed zabiegiem. Napar z kory wierzby to nie jest łagodniejsza wersja leku, tylko ta sama cząsteczka w nieznanej dawce.
Rumianek to z kolei przypadek, w którym forma podania decyduje o wszystkim. Alfa-bisabolol i chamazulen, odpowiedzialne za działanie przeciwzapalne, są olejkami eterycznymi. Do wody przechodzą słabo, a z niezakrytego kubka odparowują razem z parą. Dlatego rumianek najlepiej sprawdza się tam, gdzie napar ma kontakt z powierzchnią, która go potrzebuje: przy podrażnieniu błony śluzowej żołądka, przy płukaniu gardła, w okładach na skórę. Wypity w celu obniżenia markerów zapalnych we krwi jest raczej rytuałem niż interwencją.
Do tej listy dochodzą jeszcze pokrzywa, którą tradycyjnie stosuje się przy dolegliwościach stawów, lipa przy stanach zapalnych gardła i kadzidłowiec, znany też jako boswellia. Ten ostatni jest ciekawym przypadkiem, bo w formie naparu praktycznie nie występuje, za to jako standaryzowany wyciąg z żywicy kadzidłowca ma własne badania kliniczne przy dolegliwościach stawów. Podobnie jak przy kurkumie, forma podania decyduje o tym, czy w ogóle jest o czym rozmawiać.
Problem dawki, policzony na filiżankę
To jest sekcja, dla której powstał ten artykuł, bo jej brak jest wspólną wadą wszystkich polskich tekstów na ten temat. Wyglądają one tak: wymieniają rośliny, przypisują im działanie przeciwzapalne udokumentowane w badaniach i zostawiają cię z wrażeniem, że filiżanka naparu daje ten sam efekt. Nie daje.
DAWKA BADANA KONTRA DAWKA W FILIŻANCE, W PRZYBLIŻENIU
Co z tym zrobić? Są dwie uczciwe odpowiedzi i obie są sensowne. Pierwsza: pij napary dla samego picia, dla nawodnienia i dla zastąpienia nimi napojów słodzonych, nie oczekując zmian w wynikach badań krwi. Druga: jeżeli zależy ci na dawce z badań, weź ją w formie, w której ją podawano, czyli w suplemencie o znanej zawartości substancji czynnej. Trzecia droga, w której napar udaje lek, jest po prostu nieprawdziwa.
Jak zaparzać, żeby cokolwiek z tego zostało
Skoro napar dostarcza mniej niż suplement, warto przynajmniej nie tracić tego, co można wyciągnąć. Kilka rzeczy naprawdę robi różnicę.
Zielona herbata. Woda o temperaturze 70 do 80 stopni, nie wrzątek. Powyżej 85 stopni katechiny szybciej się utleniają, a napar robi się gorzki od garbników. Trzy minuty wystarczą, dłuższe parzenie nie zwiększa już wyraźnie zawartości EGCG, za to wyciąga więcej goryczy.
Imbir. Tu zasada jest odwrotna: gotuj. Gingerole przechodzą do wody powoli, więc plastry świeżego kłącza zalej wrzątkiem i trzymaj pod przykryciem co najmniej dziesięć minut, a jeszcze lepiej gotuj na małym ogniu. Przykrycie ma znaczenie, bo część związków lotnych ucieka z parą.
Kurkuma. Sam wrzątek nie wystarczy. Potrzebujesz tłuszczu i pieprzu, czyli w praktyce mleka albo napoju roślinnego, łyżeczki oleju kokosowego i szczypty czarnego pieprzu. Podgrzewaj przez kilka minut, nie zagotowuj gwałtownie.
Woda i naczynie. Do naparów ziołowych używaj wody miękkiej albo filtrowanej, bo twarda woda z dużą zawartością wapnia wiąże część polifenoli i zostawia na powierzchni charakterystyczny nalot. Szklany albo ceramiczny kubek sprawdza się lepiej niż metalowy termos, w którym napar stoi godzinami i gorzknieje.
Zioła suszone. Rumianek, lipa, kwiat czarnego bzu: wrzątek, przykrycie, dziesięć minut. Przykrycie jest tu najważniejsze i najczęściej pomijane, bo olejki eteryczne, które odpowiadają za działanie przeciwzapalne rumianku, odparowują razem z parą wodną.
Z czym nie łączyć ziołowych naparów
Naturalne nie znaczy obojętne. Kilka z tych roślin wchodzi w interakcje z lekami, i akurat te informacje w polskich artykułach pojawiają się rzadko.
| Zioło lub napar | Na co uważać |
|---|---|
| Kora wierzby | Zawiera salicylany. Nie łączyć z lekami przeciwzakrzepowymi ani z aspiryną, odstawić przed zabiegiem |
| Imbir w dużych ilościach | Może wydłużać czas krwawienia, ostrożnie przy warfarynie i przed operacją |
| Zielona herbata | Garbniki wiążą żelazo z posiłku, pij między posiłkami, jeśli masz niedokrwistość |
| Dziurawiec | Silnie przyspiesza metabolizm wielu leków, w tym antykoncepcji hormonalnej i leków przeciwdepresyjnych |
| Kurkuma w wysokich dawkach | Pobudza wydzielanie żółci, ostrożnie przy kamicy żółciowej |
Osobna sprawa to ciąża i karmienie. Większość ziół z tej listy nie ma badań w tych grupach, a kora wierzby i dziurawiec są w ciąży przeciwwskazane wprost. Imbir jest wyjątkiem: w niewielkich ilościach bywa zalecany przy porannych nudnościach, ale mówimy o kilku plastrach w naparze, nie o kapsułkach z ekstraktem. Jeśli jesteś w ciąży, potraktuj każdy nowy napar ziołowy jak preparat i zapytaj położną albo lekarza prowadzącego, zanim wejdzie do codziennej rutyny.
Do tego dochodzi kwestia ilości. Trzy filiżanki naparu ziołowego dziennie to zwyczaj, dziesięć to już suplementacja, tylko bez kontroli dawki. Jeżeli pijesz jeden konkretny napar litrami przez wiele tygodni, potraktuj go jak preparat i sprawdź w aptece. Ta granica między jedzeniem a preparatem decyduje o całej rozmowie o bezpieczeństwie roślinnych związków. Widać ją najlepiej na przykładzie skutków ubocznych kwercetyny: dieta dostarcza jej kilkadziesiąt miligramów dziennie i nie ma o czym mówić, kapsułka 500 mg to inna sytuacja, z interakcjami lekowymi włącznie.
Czego napar nie zrobi
Warto zamknąć listą rzeczy, których żadna herbata przeciwzapalna nie załatwi, bo obietnice krążące w sieci bywają hojne.
Nie wyleczy choroby zapalnej stawów ani chorób autoimmunologicznych. Nie zastąpi leku przeciwzapalnego przy ostrym bólu. Nie zniweluje skutków diety opartej na produktach wysoko przetworzonych, bo składniki prozapalnych posiłków działają codziennie i w znacznie większych ilościach niż to, co wyciągniesz z ziół. I nie zadziała w tydzień: badania, na które się tu powołuję, trwały od kilku tygodni do kilku miesięcy.
To, co napar naprawdę robi, jest skromniejsze i ma sens. Zastępuje napoje słodzone, nawadnia, dostarcza polifenoli w małych, regularnych porcjach i tworzy rytuał, który łatwiej utrzymać niż większość postanowień dietetycznych. Przy przewlekłym stanie zapalnym liczy się właśnie powtarzalność, a nie pojedyncza mocna dawka.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie herbaty działają przeciwzapalnie?
Najlepiej udokumentowany jest imbir: metaanaliza 16 badań z udziałem 1010 osób wykazała obniżenie CRP, hs-CRP i TNF-alfa. Kurkuma ma dobre dane przy chorobie zwyrodnieniowej stawów, ale wymaga tłuszczu i pieprzu. Zielona herbata w metaanalizie 11 ramion badawczych nie zmieniła stężenia CRP.
Jaka herbata jest najlepsza na stany zapalne?
Napar imbirowy, gotowany przez co najmniej dziesięć minut pod przykryciem. Ma najmocniejsze dane kliniczne spośród naparów, a gingerole przechodzą do wody tym lepiej, im dłużej trwa ekstrakcja.
Co pić na stany zapalne poza herbatą?
Wodę, i to w pierwszej kolejności, oraz napary bez cukru zamiast napojów słodzonych. Sama zamiana napoju słodzonego na napar ma przy przewlekłym stanie zapalnym większe znaczenie niż wybór konkretnego zioła.
Czy zielona herbata jest przeciwzapalna?
Ma udokumentowane działanie przeciwutleniające, ale metaanaliza 11 ramion badań randomizowanych nie wykazała istotnego wpływu katechin na stężenie CRP. Średnia różnica wyniosła 0,085 mg/l przy p równym 0,592. To nie jest narzędzie pierwszego wyboru, jeśli celujesz w markery zapalne.
Ile herbaty przeciwzapalnej pić dziennie?
Dwie do trzech filiżanek dziennie to ilość zwyczajowa i bezpieczna. Powyżej tego poziomu, zwłaszcza przy jednym rodzaju zioła pitym przez wiele tygodni, traktuj napar jak preparat i sprawdź interakcje z lekami.
Czy napar z kurkumy działa tak jak kapsułki?
Nie. Kurkumina jest praktycznie nierozpuszczalna w wodzie, słabo się wchłania i szybko jest usuwana z organizmu. Dawki z badań klinicznych, rzędu 500 do 1500 mg, są w naparze nieosiągalne. Dodanie tłuszczu i czarnego pieprzu poprawia sytuację, ale nie zrównuje jej z wyciągiem standaryzowanym.
Czy zioła przeciwzapalne można łączyć z lekami?
Nie wszystkie. Kora wierzby zawiera salicylany i nie łączy się jej z lekami przeciwzakrzepowymi. Dziurawiec przyspiesza metabolizm wielu leków. Imbir w dużych ilościach może wydłużać czas krwawienia. Przy stałym leczeniu zapytaj farmaceutę o konkretne zioło.
Źródła
Morvaridzadeh M, Fazelian S, Agah S, Khazdouz M, Rahimlou M, Agh F et al. Effect of ginger (Zingiber officinale) on inflammatory markers: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Cytokine, 2020, 135. DOI: 10.1016/j.cyto.2020.155224
Serban C, Sahebkar A, Antal D, Ursoniu S, Banach M. Effects of supplementation with green tea catechins on plasma C-reactive protein concentrations: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Nutrition, 2015, 31(9). DOI: 10.1016/j.nut.2015.02.004
Daily JW, Yang M, Park S. Efficacy of Turmeric Extracts and Curcumin for Alleviating the Symptoms of Joint Arthritis: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. Journal of Medicinal Food, 2016, 19(8). DOI: 10.1089/jmf.2016.3705
Anand P, Kunnumakkara AB, Newman RA, Aggarwal BB. Bioavailability of curcumin: problems and promises. Molecular Pharmaceutics, 2007, 4(6). DOI: 10.1021/mp700113r
Hewlings SJ, Kalman DS. Curcumin: A Review of Its Effects on Human Health. Foods, 2017, 6(10). DOI: 10.3390/foods6100092